Aýdarma men avtorlyq ortanyń sabaqtastyǵy
Kitap ındýstrııasyndaǵy aýdarma máselesi kóp jaǵdaıda «ózimizdiń avtorlardy tunshyqtyrmaı ma» degen kúdik týdyratyny jasyryn emes. Alaıda «Mazmundama» baspasynyń dırektory, baspager Shyńǵys Muqannyń aıtýynsha, sapaly aýdarma – otandyq avtorlardyń áleýetin oıatatyn basty katolızator.
«Aýdarma salasy óz avtorlarymyzdyń aıaǵyn tusaý salmaıdy, kerisinshe, qamshylaıdy. Birer mysal keltireıin. Osydan alty jyl buryn álemge áıgili Denıel Sıgeldiń «Aqyldy balasyn» aýdaryp shyǵarǵanymyzda bala tárbıesine qatysty qazaq avtorlary jazǵan non-fıkshn kitaptar joqtyń qasy edi. Qazir balalardyń tárbıesi týraly jazatyn avtorlar barshylyq. Eljas Ertaıulynyń ózi osy taqyryp boıynsha 10 kitap jazyp tastaǵan shyǵar. Lýıza Heıdiń birneshe kitabyn aýdardyq. Qazir áıelderdiń jan saýlyǵyn aıtyp júrgen qazaq psıhologtarynyń kitaby jetip artylady. Biz non-fıkshn kitaptardy aýdarǵandaǵy maqsatymyz belgili bir salanyń mamandaryna «Osylaı kitap jazsa bolady eken ǵoı» dep oı salý edi. Sol údeden shyqtyq», dedi ol.
Dese de, naryqtaǵy suranys pen oqyrmannyń jyldam nátıjege umytylysy non-fıkshn janrynyń mereıin ústem etip otyrǵan jaıy bar. Baspager bul qubylystyń astarynda adamzatqa tán ortaq qasıet bar ekenin alǵa tartady.
«Tez jetistikke jetý, jyldam nátıje kórý – qazaqtyń ǵana emes, búkil adamzattyń tabıǵatyna tán qasıet. Qandaı suranys bolsa, sondaı usynys bolady. Bul sekildi kitaptar damyǵan delinetin batys qoǵamynda ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynda bastaldy, áli de kóp oqylady. Eger belgili bar salada jetistikke jetken, aıtary bar avtorlar jazsa, bir salany búge-shigesine deıin zerttegen, tipti qalaı baı bolý týraly taqyryp bolsyn, mamandar jazsa, mundaı avtorlardyń eńbegin baǵalaımyn. Non-fıkshn janryn osylaı qunsyzdandyryp, antı-jarnama jasaýǵa qarsymyn. Árbir kitaptyń taǵdyry oqyrmannyń qolynda», dedi baspager Shyńǵys Muqan.
Non-fıkshn men kórkem proza arasynda tepe-teńdik ornaı ma?
Non-fıkshn aqparattyq qajettilikti ótese, kórkem proza adam janyna estetıkalyq lázzat syılaıdy. Jazýshy Mıras Muqash kórkem sóz ben derekti dúnıeniń arasyndaǵy úndestikti qalypty jaǵdaı dep esepteıdi.
«Kez kelgen qalamger ózi jazyp otyrǵan shyǵarmasyn qalaı túrlendiremin, erekshe bir tásilder qoldanýǵa qaqysy bar ǵoı. Ár áńgime ártúrli bolýy múmkin. Sol sebepti non-fıkshn men kórkem proza arasynda tepe-teńdik ornap jatsa tań qalmaý qajet. Máselen derekti dúnıelerdiń ózin kórkem sózben kestelep, ǵajap jazatyn zamandastarymyz bar. Al qazaq oqyrmanynyń talǵamy joǵary. Kóńil-kúıiniń aýanyna baılanysty kitaptarǵa júginedi. Máselen ózim jabyrqap, jalǵyzsyraǵanda Ǵabıttiń «Ulpanyn» paraqtap shyqqandy jaqsy kóremin. Qazaqy qaljyńdy, erekshe keıipkerlerdi ańsaǵanda Tynymbaıdyń shyǵarmalaryn oqyp, rahattanamyn», deıdi jazýshy.
Osy oraıda, zamanaýı ádebıettegi jańa tolqynnyń baǵyty da kóńil qýantady. Jazýshynyń aıtýynsha, qazirgi qazaq ádebıeti qanatyn keńge sermep, irgeli týyndylarmen tolyǵyp otyr.
«Qazir bizdiń býyn, jas jazýshylar túrli «eksperımentterge» baryp júr. Sondyqtan oǵan tańyrqaı qoımaımyn. Qazaq oqyrmanynyń kózi ashyq, talǵamy bıik ekenin eskerse kez kelgen shyǵarmanyń aıtar oıyna ıaǵnı astaryna tereń úńilip, ózine keregin alady. Sol sebepti daıyn emes deı almaımyn. Qazir qazaq ádebıetine keremet múmkindikter jasalyp, jastarǵa qoldaý kúsheıip jatyr. Sol sebepti ár janr jan-jaqty damıdy degenge ılanamyn. Detektıv, zertteý baǵytyndaǵy kitaptardyń da sany artyp keledi. Jastar úlken taqyryptardy qamtıtyn, irgeli romandar jaza bastaǵanyn ózińiz de baıqap júrgen shyǵarsyz», deıdi Mıras Muqash.
Mazmun men dızaınnyń birligi
Kitaptyń ishki salmaǵy onyń syrtqy pishinemen úndes bolýy – búgingi naryqtyń basty talaby. «Folıant» baspasynyń bas redaktory Tobashalova Farıda Raqymjanqyzynyń pikirinshe, qoljazbany irikteý kezinde baspanyń ózindik súzgisi men sapalyq ólshemderi bolýy shart.
«Baspamyzǵa qoljazba kóp túsedi, olardyń arasynda álsiz dúnıeler de, tyń oıy, kórkemdik deńgeıi joǵary shyǵarmalar da bar. Irikteý kezinde eń aldymen mátinniń sapasyna, avtorlyq stılge, taqyryptyń ózektiligine mán beremiz. Árıne, búgingi naryq jaǵdaıynda oqyrman suranysymen sanaspaý múmkin emes. Degenmen biz qazaq klassıkteriniń murasyn, álemdik klassıkany, Nobel syılyǵy ıegerleriniń eńbekterin júıeli túrde shyǵaryp kelemiz. Sonymen qatar asa ótimdi bolmasa da, jas qalamgerlerdi qoldaý maqsatynda «Búgingi proza» serııasymen de kitaptar shyǵaryp jatyrmyz», dedi ol.
Búgingi aqparattyq tasqyn men vızýaldy mádenıet basymdyqqa ıe zamanda kitap tek bilim bulaǵy ǵana emes, sonymen qatar estetıkalyq nysanǵa aınaldy. Oqyrmannyń talǵamy ózgergen saıyn, baspa isindegi kórkemdeý jumystaryna qoıylatyn talap ta kúsheıe túsedi. Sebebi, alǵashqy kózqaras pen ishki mazmun arasyndaǵy altyn kópir – bul kitaptyń dızaıny.
«Kitaptyń syrtqy kelbeti – oqyrmanmen alǵashqy dıalog. Sondyqtan muqabaǵa beıjaı qaramaımyz. «Nashar qaptama» jaqsy kitaptyń jolyn ýaqytsha bógegenimen, onyń shynaıy qunyn joıa almaıdy dep oılaımyn. Al mazmun men dızaın úılesim tapqanda ǵana kitaptyń ǵumyry uzaq bolady. Balalar ádebıetinde vızýal sheshim aıryqsha ról atqarady. Qazirgi sıfrlyq ortada ósken balany kitapqa qyzyqtyrý ońaı emes, sol sebepti mazmun men bezendirý ózara úılesim tabýy tıis. Kerisinshe, durys jazylǵan, saýatty daıyndalǵan tanymdyq ádebıet balanyń oı-órisin keńeıtip, dúnıeni tanýǵa, suraq qoıýǵa jeteleıdi. Eń bastysy – kórkem proza men non-fıkshn arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý», dedi Farıda Raqymjanqyzy.
Shymkentte 12 jasar oqýshy jeti jyl ishinde 650 kitap oqyǵan
