Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Eńbek adamy qandaı syı-qurmetke bolsyn laıyq. Sol turǵyda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jarııalaǵan Jumysshy mamandyqtar jyly elimizdiń eńbek naryǵy men bilim berý júıesindegi betburys kezeńi boldy, memlekettik saıasat salasyndaǵy irgeli ınstıtýsıonaldyq reformalarǵa jol ashty.
Bıyl elimiz úshin tabysty jyl boldy. Ekonomıka salasy 6,4% ósim kórsetti. Otandyq zaýyttarda 147 myń avtokólik qurastyryldy. 17 mln sharshy metrge jýyq turǵyn úı salyndy. Densaýlyq saqtaý salasynda 219 jańa nysan boı kóterdi. 130 jańa mektep paıdalanýǵa berildi. Jańadan 173 óndiris iske qosylyp, 22 myń jumys orny ashyldy. Dıqandarymyz ekinshi jyl qatarynan rekordtyq kólemde – 27 mln tonna astyq jınady. 13 myń shaqyrym jol rekonstrýksııalanyp, jóndeýden ótti. Mine, osy tolaıym tabystardyń artynda myńdaǵan adamnyń mańdaı teri, erik-jigeri, esepsiz eńbegi tur. Olar – qatardaǵy qarapaıym jumysshylar, mamandar, qurylysshylar, mehanızatorlar, tehnologter, dıqandar, baqytyn adal kásipten tapqan basqa da qaıyń qaptal azamattar.
Ataýly jyl aıasynda jumysshy mamandyqtardyń bedelin kóterý tek uranmen emes, naqty qarjylyq qoldaýmen júzege asty. Kommýnaldyq sharýashylyq, sý, jylý energetıkasy salasyndaǵy jumysshylardyń jalaqysy jyl basynan beri orta eseppen 25-30%-ǵa ósti. Bul buryn kadrlardyń kelim-ketimi óte joǵary bolǵan salalarda turaqtylyqty qamtamasyz etti.
О́ńirlerde «Eńbek jastary», arnaıy ıpotekalyq baǵdarlamalar aıasynda óndiriste júrgen jas mamandarǵa jeńildetilgen nesıemen baspana alýǵa kvotalar bólindi.
Eńbek adamyn qurmetteý – eldiń rýhanı kemeldigin kórsetetin uly qasıet. Adal eńbek – adamzattyń arqa súıer tiregi, qoǵamnyń qýat kúshi. Qaı zamanda da el damýynyń negizi mańdaı terimen, qol kúshimen, aqyl-parasatymen eselep eńbek etken aqjúrek adamdardyń qajyrly qyzmeti arqyly qalyptasqan. Osy oraıda bıyl eńbek adamynyń mártebesine, qoǵamdaǵy ornyna erekshe nazar aýdaryldy. Jyl barysyndaǵy marapattaý sharalarynda qarapaıym eńbek adamdary – kenshiler, mehanızatorlar, qurylysshylar, malshylar, óndiris ozattary «Qazaqstannyń Eńbek Eri», basqa da joǵary nagradalarǵa kóptep ıe boldy. Bul qoǵamdyq sanaǵa qatty áser etti.
«Jumysshy mamandyqtary jyly» aıasynda negizinen qol kúshimen atqarylatyn aýyl sharýashylyǵy men óndiris sektorlary keń aýqymdy memlekettik qoldaýǵa ıe boldy. Sonyń arqasynda saladaǵy kadr tapshylyǵyn joıý, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa qatysty naqty nátıjelerge qol jetkizildi.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Agroónerkásip keshenindegi basty maqsat aýyl eńbegin sıfrlandyrý, jastardy aýylǵa tartý boldy. «Aýyl amanaty», basqa da baǵdarlamalar aıasynda aýyldyq jerlerde 18 myńnan astam jańa shaǵyn kásipkerlik sýbektisi ashyldy. Nátıjesinde, aýylda 45 myńǵa jýyq adam turaqty jumyspen qamtyldy. Bul maýsymdyq jumyssyzdyqty 12%-ǵa qysqartty.
Eldegi sý tapshylyǵy máselesin sheshý maqsatynda «Sý resýrstary jáne ırrıgasııa» mamandyǵyna bólingen granttar sany úsh ese ósti. Bıyl sý únemdeý tehnologııalaryn engizgen fermalardyń úlesi 30%-ǵa jetti. Osy qondyrǵylardy kútip ustaıtyn gıdrotehnıkter men ınjener-melıoratorlardyń jalaqysy orta eseppen 450-500 myń teńgege deıin kóterildi.
Veterınarlardyń jalaqysy bıýdjettik sala qyzmetkerlerimen teńestirilip, qosymsha 50% ústemeaqy tólene bastady. Sıfrlyq veterınarııa júıesi tolyq iske qosylyp, mal dárigerleriniń qaǵazbastylyǵy 70%-ǵa
azaıdy. Lızıngtik baǵdarlamalar arqyly sharýalar 5 myńnan astam ozyq úlgili John Deere, Claas, sondaı-aq ózimizde qurastyrylǵan jańa aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn aldy. Zamanaýı basqarý tetigi, GPS-navıgasııa, klımat-baqylaý syndy tehnıka jetistikteri mehanızator, kombaınshy mamandyǵynyń tartymdylyǵyn arttyrdy.
О́ndiris salasyndaǵy shıkizattyq ekonomıkadan óńdeýshi ekonomıkaǵa kóshý úderisinde jumysshy mamandardyń róli kúsheıdi. Jyl qorytyndysynda óńdeý ónerkásibiniń ósimi taý-ken óndirisinen de asyp tústi (+6.5% ósim). Bul zaýyt-fabrıkalardaǵy turaqty jumys oryndarynyń kóbeıgenin bildiredi. Qaraǵandy aımaǵyndaǵy metallýrgııalyq kombınat pen shahtalarda eńbek qaýipsizdigin sıfrlandyrýǵa qatysty aýqymdy joba aıaqtaldy. О́ndiristik jaraqat alý kórsetkishi 2024 jylmen salystyrǵanda 25%-ǵa tómendedi. Shahtalarda «aqyldy datchıkterdi» baqylaıtyn operatorlar men IT-ınjenerlerdiń jańa býyny qalyptasty.
Qostanaı men Almatydaǵy avtozaýyttarda dánekerleý, boıaý sehtary tolyqtaı avtomattandyrylǵan jelige kóshti. Osy saladaǵy bilikti jumysshylardyń ortasha jalaqysy 600 myń teńgeden asty. Soǵan qaramastan, avtomehanıkter, mehatronıkter, elektr jabdyqtaryn jóndeýshilerge suranys eselep artyp otyr.
Batys óńirlerde polıpropılen, polıetılen shyǵaratyn iri keshenderdiń ekinshi kezegi iske qosyldy. Jobalarǵa 3000-ǵa jýyq jergilikti jas maman tehnologter, apparatshylar jumysqa qabyldandy. Sheteldik jumys kúshin almastyrý kórsetkishi 90%-ǵa jetti.
Bıylǵy jyldyń basty jetistigi aýyl sharýashylyǵy men óndiristegi maman-kadrlardyń «jasarýy» boldy. Buryn bul salalarda orta býyn ókilderi, zeınet aldy jasyndaǵy adamdar basym bolsa, qazir drondar, avtomattandyrylǵan stanoktar syndy jańa tehnologııalardyń kóptep iske qosylýymen 25-35 jas aralyǵyndaǵy jastardyń úlesi 20%-ǵa artty.
Ataýly jyldyń strategııalyq mán-mańyzy, murat-maqsaty qoǵamdaǵy qol eńbegine qatysty keri túsinikti, qalyptasyp qalǵan qasań qaǵıdalardy joıý, tehnıkalyq, kásiptik bilim júıesin naqty ekonomıka suranysyna beıimdeý boldy. Prezıdent bastamasy eń aldymen eńbek naryǵyndaǵy teńgerimsizdikti retteýge negizdeldi. Aıtalyq, elimizde dıplomdy zańgerler men menedjerler qanshalyqty kóp bolsa, óndiriske qajet dánekerleýshiler men energetıkter sonshalyqty tapshy. Osyndaı olqylyqtardyń ornyn toltyrýǵa baǵyttalǵan oralymdy sharalar óz jemisin berdi.
Eń basty nátıje – jastar sanasynda qatardaǵy jumysshy mamandyqtarynyń keńse qyzmetkerlerinen kem emes, kerisinshe, tabysty ári qurmetti ekendigi týraly túsinik ornyǵa bastady. Bolashaqta bul qarqyndy báseńdetpeı, jumysshylardyń áleýmettik paketin odan ári keńeıtý, eńbek jaǵdaıyn barynsha jaqsartý basty nazarda bolýǵa tıis.
Bıyl tehnıkalyq, kásiptik bilim salasyndaǵy túbegeıli ózgerister, reformalar sandyq, sapalyq kórsetkishtermen erekshelendi. Resmı derekterge súıensek, tehnıkalyq mamandyqtarǵa bólinetin granttar sany rekordtyq deńgeıge jetti. Memlekettik tapsyrystyń 70%-y metallýrgııa, IT, energetıka, qurylys syndy jumysshy mamandyqtaryna baǵyttaldy. Kolledj stýdentteriniń shákirtaqysy 2024 jylmen salystyrǵanda orta eseppen 50%-ǵa ósti. Bul jastardyń kásiptik bilimge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrdy.
Elimizde 20-dan astam sheteldik jetekshi oqý oryndarynyń (Germanııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı, t.b.) fılıaldary men birlesken baǵdarlamalary iske qosyldy. Mysaly, nemis dýaldy oqytý standarttary birqatar tehnıkalyq kolledjge engizildi. Elimizdiń qurama komandasy halyqaralyq WorldSkills chempıonatynda tarıhı nátıje kórsetip, tehnıkalyq mamandyqtardyń bedelin halyqaralyq deńgeıde dáleldedi.
Burynǵy «teorııalyq oqytýdan» «óndiristik praktıkaǵa» kóshý úderisi keń óris aldy. Iri óndiristik kásiporyndar (Kazakhmys, ERG, Qazatomónerkásip, t.b.) ózderine qajetti kadrlardy daıarlaıtyn 400-den astam kolledjdi qamqorlyqqa aldy. Dýaldy oqytý júıesimen bilim alǵan túlekterdiń 95%-y oqý bitirgen boıda jumysqa ornalasty. Bul keıingi 10 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish.
Bıyl el kólemindegi 100-ge jýyq kolledjdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy tolyq jańartyldy. Olar zamanaýı qurylǵylarmen, VR-trenajerlarmen, zerthanalarmen jabdyqtaldy. Stýdentterge arnalǵan jańa jataqhana ǵımarattaryn salý jospary 100% oryndalyp, iri qalalardaǵy tapshylyq aıtarlyqtaı azaıdy.
Qol jetken tabystarǵa qaramastan, kásiptik, tehnıkalyq bilim salasynda sheshimin kútken máseleler de bar. Aıtalyq, aýyldyq jerlerdegi kolledjderdiń deńgeıi áli de qalalyq oqý oryndarynan tómen. Arnaıy pánderden sabaq beretin, óndiristik tájirıbesi bar oqytýshylardyń tapshylyǵy seziledi. О́ndiristegi jalaqy kolledjden joǵary bolǵandyqtan, myqty mamandar oqytýshylyqqa barǵysy kelmeıdi. Jasandy ıntellekt pen robottandyrýdyń damýy keıbir qarapaıym jumysshy mamandyqtarynyń joıylý qaýpin týdyryp otyr, bul qaıta daıarlaý júıesin shıratýdy talap etedi.
Qoryta kelgende, Jumysshy mamandyqtary jyly aıasynda kóptegen ıgi is, bataly baǵdarlama qolǵa alynyp, oıdaǵydaı oryndaldy. Teginde, eńbektiń qadirin bilip, jumysshyny ulyqtaý – tek bir kúndik rásim emes, ol ulttyq sanada myqtap ornyqqan turaqty ustanymǵa aınalýǵa tıis. Bul – jastardy adal jolǵa baǵyttaıtyn tárbıe, ultty eńbekke baýlıtyn úlgi. Halqymyz «Eńbek – er sanaty», «Eńbek túbi – bereke», «Eńbektiń nany tátti» dep beker aıtpaǵan. Búginde bul uǵym el damýy men áleýmettik ádilettiliktiń tiregi. Eńbek adamynyń mártebesin arttyrý, áleýmettik qoldaý, qoǵamda olardyń rólin nasıhattaý – eldiń turaqty damýynyń kepili, memleket pen qoǵamnyń mindeti. Eńbek adamdy tárbıeleıdi, eldi órkendetedi. Eńbek adamyn qurmetteý – urpaq boıyna izettilik pen jaýapkershilik sińirý. Eńbek adamyna taǵzym etý – elge qyzmet etýdiń eń asyl joly.
