Elbasy Nursultan Nazarbaev «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýynda «G-Global-EKSPO-2017» halyqaralyq jobasy aıasynda nanotehnologııa, robotty tehnıka, munaı-gaz ken oryndaryn zertteý, gıdrodınamıka, gendik ınjenerııa, obyr aýrýyn týǵyzatyn kletkalar bıologııasy, DNK reparasııasy men mýtagenez salalary, azyq-túlik qaýipsizdigi jáne genetıkalyq izdenister salasynda álemdik deńgeıdegi suranystarǵa saı zertteýler júrgizilip, nátıjesin «Astana EKSPO – 2017» kórmesinde maqtanyshpen kórsete alatyndaı nusqalar alýyna tilektestik bildirdi. Ol úshin qazaqstandyq ǵylymı kadrlar áleýetin jas ǵalymdarmen tolyqtyrýǵa, ǵylymı-zertteýler men ázirlemelerdi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan strategııalyq jáne taktıkalyq baǵyttar aıqyndaldy.
Búgingi tańda respýblıkamyzda ǵylymı-zertteýlermen 23,7 myń adam aınalysady. Olardyń ishinde 1688 ǵylym doktory (9,8 %), 4915 (28,6%) ǵylym kandıdattary, 218 (1,2%) PhD doktorlary, 605 (3,5%) kásiptik baǵyttar boıynsha doktorlar, 9774 (56,8%) ǵylymı ataǵy joq izdenýshiler bar. Ǵylymmen aınalysatyndar arasynda 35 jasqa deıingilerdiń úles salmaǵy 38 paıyz bolsa, 45 jasqa deıingilerdiń úles salmaǵy 56 paıyzdy quraǵan. («Egemen Qazaqstan», 2015, 2 aqpan).
Sonymen qatar, joǵary bilim berý júıesinde de irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı-zertteýlerdi, basqa da ǵylymı-tehnıkalyq, tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy júrgizýmen tikeleı aınalysatyn zertteý ýnıversıtetteri qurylǵan, ondaǵan tehnıkalyq joǵary oqý oryndary janynan olardyń qurylymdyq bólimsheleri retinde ǵylymı jáne tájirıbelik-óndiristik ortalyqtar jasaqtalǵan. Olar bilim berýdi, ǵylymdy jáne óndiristi bir-birimen jaqyndastyryp, ózderiniń ǵylymı izdenisteriniń nátıjesinde ashylǵan ónertapqyshtyq jańalyqtary alynǵan ónimderdi tikeleı óndirýshi jelilerde engizýde.
Bul túsinikti de. Sebebi, Qazaqstan tek tabıǵı resýrstarǵa táýeldi ekonomıkalyq el retinde ǵana emes, joǵary tehnologııalarǵa negizdelgen ónimderdi de óndire alatyn ónerkásibi ártarapty elder qataryna umtylýda. Sondyqtan, eldiń óndirýshi qurylymdaryn jańalaý, óndirý júıesine jańa ınnovasııalyq jáne joǵary tehnologııalyq jelilik kúshterdi engizý ýaqyt talabynan týyndaǵan ózekti mindet. Qazirgi tańda álemdik deńgeıdegi óndirgish kúshter besinshi tehnologııalyq sıkldi artqa tastap, jańa bilim kózderine negizdelgen óndiristi, atap aıtqanda, altynshy sıfrlyq ekonomıkalyq qurylymdardy jasaqtaýǵa kirisip ketti.
Altynshy tehnologııalyq bazıstiń tanymdyq jáne praktıkalyq ózegin tabıǵat, qoǵam jáne adam damýynyń negizgi zańdylyqtary men ózara baılanystylyǵy týraly jańa ǵylymı bilim alýǵa baǵyttalǵan teorııalyq jáne eksperımenttik zertteýler quraıdy. Dál qazirgi kezeńde joǵary deńgeıdegi nanotehnologııalyq óndiristi barynsha jandandyryp, odan mol paıda taýyp otyrǵan elder sanaýly, dúnıejúzi boıynsha bul rette negizgi 12 eldiń ǵana aty atalady. Solardyń qatarynda shaǵyn ǵana Taıvan eli bar. Bul el álemdik rynokqa shyǵarylatyn noýtbýktyń 94 paıyzyn, jelilik serverdiń 87 paıyzyn, kabeldik modemniń 86 paıyzyn óndiredi. Álemdegi ǵylymy barynsha damyǵan elderdiń aldyńǵy tórttigin AQSh, EO, Japonııa jáne Qytaı bastaıdy. Máselen, Qytaıda ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemi jyl saıyn 17 paıyzǵa ósirilip otyrady. Álemdik rynoktaǵy ǵylymdy kóp qajet etetin ónimderdiń 30 paıyzyn AQSh, 30 paıyzyn Japonııa jáne 17 paıyzyn Germanııa óndiredi. Árıne, mundaı jetistikterge qol jetkizý jas Qazaqstan ǵylymy úshin áli de bıik meje. Desek te joǵary tehnologııalyq ónimder óndirý isin jandandyrýdy qamtamasyz etý maqsatynda birshama ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalar jasaqtalyp, zertteý jumystary qolǵa alyndy. Atap aıtqanda, nanotehnologııalar men jańa materıaldar óndirýge baǵdarlanǵan is-árekettik jobalar boıynsha zertteýler júrgizilýde.
Sonymen qatar, bıotehnologııa, kómirsýtekti jáne taý-ken metallýrgııalyq salalar jáne olarmen baılanysty servıstik salalarǵa arnalǵan tehnologııalar; ıadrolyq tehnologııalar jáne qalpyna keltiriletin energetıka tehnologııalary, aqparattyq jáne ǵaryshtyq tehnologııalardy damytý maqsatynda keshendi sharalar is júzine asyrylýda. Eldiń ıntellektýaldyq áleýetin damytý salalary boıynsha da irgeli jáne qoldanbaly zertteýler tııanaqty atqarylýda. Eger, 2010-2014 jyldary aralyǵynda ǵylymı-zertteýlerdi memleket esebinen qarjylandyrýǵa 16,9 mlrd. teńge bólingen bolsa, bul soma aldaǵy úsh jyl aralyǵynda 20,0 mlrd. teńgege jetkizilmek. Ǵylymı ınfraqurylymdy damytý maqsatynda ǵylymnyń basym baǵyttary boıynsha 5 ujymdyq ulttyq zerthana paıdalanýǵa berilip, tolyq jabdyqtaldy. Jetekshi joǵary oqý oryndarynyń janynan 15 ınjenerlik beıindegi zerthana ashylyp, oıdaǵydaı jumys isteýde. 6 ınnovasııalyq bilim berý, sonyń ishinde eki halyqaralyq konsorsıým quryldy.
Búgingi tańda erekshe ózekti bolyp otyrǵan másele, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge jas mamandardyń az tartylýy. Osyny qaperge alǵan elimizdegi Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııanyń halyqaralyq saraptama keńesi «ǵylymmen jáne tehnologııamen aınalysatyn bilikti zertteýshilerdi daıarlaý jáne olardyń eńbegin tıimdi paıdalaný qajet» degen sheshim qabyldady. Osy sheshimdi basshylyqqa alǵan Qazaqstandaǵy tehnıkalyq joǵary oqý oryndary óz stýdentteri ishinen ónertapqyshtyq pen ınnovasııalyq rasıonalızatorlyq oılaýǵa beıimdilerin iriktep alyp, olardy áriptestik kelisimshart jasasqan óndiristerde ashylǵan ǵylymı óndiristik nemese tájirıbelik-konstrýktorlyq qurylymdarda daıarlaýda. Iriktep alynǵandardyń ishinen de eń talanttylaryn tańdap alyp, aýqymdy halyqaralyq ǵylymı jobalarǵa qatystyrý arqyly joǵary tehnologııalyq ónimder óndirýge baýlýda. 2014 jyly sheteldik ǵylymı ortalyqtarda 150-den astam qazaqstandyq jas ǵalymdar osyndaı tájirıbeden ótti. Sheteldik ǵylymı uıymdardaǵy aǵylshyn tilin tereńdetip oqytý kýrstaryna 500-den astam jas oqytýshylar men ǵalymdar tartyldy.
Joǵary oqý oryndaryn bitirýshi talantty jastardy ǵylym salasynda eńbektenýge tartýdyń joldary kóp-aq. Tek olardy qyzyqtyra bilý kerek. Mysaly, óziniń bar ómirin ǵylym jolyna arnap, ǵylymnyń belgili bir salasynda orasan zor jańalyq ashqan bir ǵalymnyń ómirbaıanyna elikteý nemese ártúrli jaǵdaıdy baıyppen túsindirý arqyly onyń oı-sezimine qozǵaý salý, sonymen birge, iri ǵylymı-tehnıkalyq kórmelerdegi ártúrli ónimderdiń jasalý tehnologııasyn paıymdatý arqyly da qyzyqtyrýǵa bolady.
Osy rette «Bolashaq energııasy» aıdarymen búkilálemdik EKSPO-2017 kórmesiniń Astanada ótýi, onda kórsetiletin ǵylym jetistikteri men joǵary tehnologııa jemisteri kimdi bolsa da qyzyqtyrary sózsiz. Basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, bul kórme óndirgish kúshterdi besinshi tehnologııalyq sıkldan jańa bilim men ǵylym jetistikterine negizdelgen altynshy, ıaǵnı sıfrlyq ekonomıkalyq qurylymdarǵa kóshirýdiń bastaýynda tur. О́ıtkeni, Astanada ótkiziletin EKSPO-2017 búkilálemdik jetistikter kórmesinde bilimniń, ǵylymnyń jáne óndiristiń eń úzdik jetistikteri, joǵary tehnologııalyq ónimderdiń úlgilik nusqalary pash etilmek.
Al munyń ózi kórmeni tamashalaýshy kópshilikti ǵana tamsandyryp qoımaıdy. Joǵary oqý oryndaryn bitirýshi talantty jastardy ǵylym salasynda eńbektenýge qulshyndyryp, oǵan tartatyndyǵy da anyq. Sonymen qatar, EKSPO-2017 kórsetilimderi elimizdi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq turǵydan damytýǵa baǵdarlanǵan strategııalyq is-áreketke de tyń serpin berip, kórmege qoıylǵan joǵary tehnologııalyq ónimderdi Qazaqstanda da óndirýge bolatyndyǵyna senim týdyrýy tıis.
Qalaı degenmen de, biz úshin jahandyq qajettilikterdi qanaǵattandyrý úshin kómirsýtegi emes tehnologııalyq ınnovasııalardy damytýdy talap etetin kúndi kórýge kóp ýaqyt qalmaǵan sııaqty. Demek, búginnen bastap joǵary tehnologııalyq jáne ǵylymdy qajetsinetin ónimderdi kóptep óndirýge, zııandy energııa kózderiniń ornyna qorshaǵan ortaǵa eshbir zalalyn tıgizbeıtin balama qýat kózderi – kún sáýlesinen, jelden, teńiz tolqyndarynan, jerdiń termaldyq qýat kózderinen jáne bıomassadan «jasyl energııa» óndirýge bet burǵan jón. Munyń ózi, sóz joq, bilim berýge, ǵylymı izdenisterdi jetildirýge de aıryqsha nazar aýdarýdy talap etedi.
Osyny tereń túsingendikten bolar, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń medısına fakýltetinde tereń bilim berýmen qatar, birqatar ǵylymı-zertteýler júrgizilýde. Máselen, osy maqala avtorynyń jetekshiligimen ýnıversıtette «Molekýlıarno-genetıcheskıe markery metabolıcheskogo sındroma» atty joba iske asyrylýda. Búgingi kúni jer sharynyń qaı bóliginde bolmasyn júrek-qan tamyrlary aýrýlary men qant dıabeti bar naýqastarda metabolızmdik sındromnyń epıdemıologııalyq jaǵdaıyn zerttep, onyń mánin ashýǵa aıryqsha nazar aýdarylýda. Onyń ishinde ásirese, ǵylymı zertteýdiń metabolızmdik sındrom qurylymynyń genetıkalyq aspektilerin anyqtaýǵa zor mán berilýde. О́ıtkeni, ony anyqtaý aýrýdyń aldyn alyp, emdeý sharalaryn tıimdi júrgizýge negiz qalaıdy.
Gúlnaz NUSQABAEVA,
medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, A.Iаsaýı atyndaǵy qazaq-túrik ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi.
TÚRKISTAN.
