Maqta – mańyzdy másele

Shymkentte «Rixos Khadisha Shymkent» qonaq úıinde #Talks2050 TED konferensııasy aıasynda «Maqta: mańyzdy nemese mańyzdy emes» forýmy ótti. «Qazaqstan-2050» Jalpyulttyq qozǵalysy, Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen ótken jıynda Ońtústik dıqanda­ry úshin mańyzdy másele kóterildi. «Qazaqstan-2050» Jalpy­ulttyq qozǵalysynyń medıa dırektory Qanat Áýesbaı maqta ósirýge tıisti alqaptardyń jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqandyǵyna ǵalymdardyń alańdap otyrǵanyn jetkizdi. Maqta sharýashylyǵyn dıqandar men kásipkerler úshin qalaısha shyǵyndy emes, tabysty etýge, maqta ósirýge asa qat sý tap­shylyǵy túıtkiliniń túıinin qalaı tarqatýǵa bolady? Sala­daǵy eńbek qatynastaryn retteýdiń joly qandaı? Jańa tehnologııalardyń paıdalanylýy qanshalyqty? Maqta klasteri damýynyń keleshegi qalaı? Ońtústikte maqtadan góri baý-baqsha ónimderine basymdylyq berilip, jer kóleminiń jyl saıyn qysqartylyp otyrǵandyǵy ras. Sebep kóp. Eń aldymen aǵyn sý tapshylyǵy seziledi. Ońtústikte taý basynan qulap aǵyp jatqan aryndy ózender joq. Shardara sý qoımasyna qyrǵyz memleketinen, Tıan-Shan taýlaryndaǵy erigen qar sýynan keledi. Ala taqııaly aǵaıyndar qolda baryn buldap, jazda sý kólemin qysqartsa, kórshi ala topyly aǵaıyn da «Dostyq» arnasy arqyly keletin Qazaqstan úlesine kóz alartyp, shómishten qysyp qalady. Kóktemde sor shaıýǵa, jazda sýarýǵa sý jetpeı, maqta alqaptarynyń qatalap qalatyndyǵynyń úlken sebebi osy. Aýa raıynyń qolaı­syz­dyǵynan da dıqan zııanǵa shyǵyp jatady. Onyń ústine túrli maqta zııankesteri kóbeıip ketti. Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı, baý-baqsha ónimderindeı emes, memlekettik sýbsıdııa maqtaǵa az tólenedi. Keıde úlken beınetpen ósiril­gen maqtany baǵalaýǵa kelgende Lıverpýldegi maq­ta bırjasynyń tómen baǵa usynýy bul kásipten qol úzýge májbúrleıdi. Bul ba­ǵytta Maqtaaral aýdanyndaǵy Maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Ibadýlla Úmbetaevtyń aıtary bar. – Eger de maqtaǵa biz jemis-jıdek pen kókóniske jasaǵan jaǵdaıdy jasaıtyn bolsaq, maqta olardan da kóp tabys beredi. Maqtanyń búgingi tańda abyroıyn túsirip otyrǵany oǵan degen kózqarastyń tómendigi, – deıdi ol. Negizi, maqta sharýashylyǵy qazaqstandyq sharýalar úshin tańsyq emes. Qazir elimizde maq­tanyń otandyq 10 sorty bar. 6 túri ósiriledi. Onyń artyqshylyǵy sol, gektaryna 55-60 sentnerden ónim alýǵa bolady deıdi ǵalymdar. Mol ónim alýdyń taǵy bir tóte joly usaq sharýa qojalyqtardy biriktirý. Forýmda osyndaı máseleler aıtyldy. Jylda azǵantaı jerine maqta ekkendikten, aýyspaly egistiktiń joqtyǵynan jerdiń quna­ry kemıtindigi sóz boldy. Buryndary biz de osylaı oılaıtyn edik. Sory betine shyǵyp, sýdy sińire almaı batpaqtap jatatyn alqaptar jerdi tozdyrýǵa aparatyndaı kórinetin. Gáp jerde emes, dıqannyń ózine de qatysty eken. Maqtaaral aýdanyn uzaq jyl basqarǵan, Máskeýdegi Tımırıazov atyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetin bitirgen bilikti basshy Serik Turbekov bul pikirimizdiń qate ekendigin dálel­degen. Qyzmet babymen shetelderde kóp bolǵan. Maqtaýly sharýa qojalyqtarynyń jumy­symen tanysqan. Ár sharýanyń qolynda bir-bir planshet. О́z jerinen bólek, álemdegi jer tabıǵaty, ony óńdeýdiń ozyq tehnologııasy qolyndaǵy plan­shetinde jınaqtalǵan. Ozyq tehnologııanyń tátti jemisin sol aǵaıyndar jep júr. Amerıkalyq fermer udaıy maqta egýden jer tozady degende kúledi deıdi. О́zine tıesili jerinde babasy maqta ekken. Atasy ekken. Ákesi ekken. О́zi de maqta egip jatyr. Agrotehnıka talaptaryn saqtaıdy. Jerinen bir ýys topyraq alyp, ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna aparady. Olar jer quramyn tekserip, qandaı mıneral berý qajettigin eseptep beredi. Bar bolǵany osy. Al, biz jerge ne kerek ekenin bilmeı, fosfor men selıtrany tókpelep bere beremiz. Iаǵnı, qaı daqylǵa bolsa da ǵylymǵa negizdelgen qamqorlyq kerek. Maqta kerek pe, kerek. Mańyzdy emes dep másele qoıýǵa bolmaıdy. Jaqynda Elbasy Ońtús­tik Qazaqstan oblysyna Beıbit Atam­qulovty ákim etip taǵaıyndaǵanda, ónerkásip óniminiń úles salmaǵyn arttyrý jáne jyl saıyn jınalatyn 360 myń tonna maqtany tereń óńdeýdi jolǵa qoıýdy tapsyrdy. О́ıtkeni, aq altyn – bizdiń úlken baılyǵymyz Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». Ońtústik Qazaqstan oblysy.