– Táttim Eginbaıuly, qaterli isik jasýshasyn fızıkalyq-hımııalyq turǵydan zertteýińiz álemdik deńgeıde ǵalymdardyń nazaryn aýdaryp otyr. Qaterli derttiń paıda bolýy men emdeý joly uzaq jyldar boıy zerttelip keledi. Bul jańalyqtyń qandaı ereksheligi bar?
– Qaterli isik genetıkasy keıingi 50 jylda tereń zerttelgenimen, onyń tabıǵaty ǵalymdarǵa qupııa bolyp keldi. Meniń jumysym – qaterli aýrýdyń sıtoplazmalyq qubylysyn zertteýmen tyǵyz baılanysty. Soǵan oraı jańa tujyrymdama ázirledik. Sıtoplazmalyq qubylystardy zertteý ádisi basqa aýrýlardyń sebebin anyqtaýǵa, emdeý tehnologııalaryn tabýǵa jol ashady. Buǵan deıingi zertteýler keseldiń tabıǵatyn ashpaı, odan tolyqqandy aıyǵýdyń múmkin emestigin kórsetti. Mysaly, antıbıotık – bakterııanyń erekshelikterine qarsy jasalǵan dári. Sondaı erekshelikter qaterli isik túzetin jasýshalarda da bar. Zertteýler nátıjesinde osy aýrýdy týdyratyn fızıkalyq-hımııalyq faktorlardy alǵash ashyp, ǵylymı eńbekterimde jarııaladym.
– Qaterli isiktiń jasýshada sıtoplazmasynda paıda bolýyna qatysty zertteýler buryn-sońdy júrgizildi me?
– Ǵalymdarǵa 200 jyl boıy sıtoplazma belgili bolyp kelgenimen, eki fızıkalyq fazadan, qatqyl jáne suıyq fazalardan turatynyn eshkim kórsetpedi. Osydan 50 jyl buryn sıtoplazmanyń qurylysy men quramy týraly talaı zertteý júrgizilgen. Alaıda nátıjesi sátsiz boldy. Onymen aınalysqan ǵalymdar toby ótken ǵasyrdyń aıaǵyna qaraı tehnologııa damyǵanǵa deıin problema sheshilmeıdi dep, jumysyn toqtatty. Osy zertteýlerdi men 2014 jyly jalǵastyrdym. Bizdiń dáýirimizdiń II ǵasyrynda grek dárigeri Galen isikterdi sıpattaý úshin oncos («isiný») sózin qoldandy. Sodan beri ǵalymdar men dárigerler qaterli isiktiń ne ekenin túsinýge tyrysyp keledi. Meniń tobym alǵash ret qaterli isikti tek genetıkalyq aýrý ǵana emes, sonymen qatar fızıkalyq-hımııalyq úderis ekenin kórsetip otyr. Sol úshin biz jasýshalardyń ǵasyrlyq birneshe máselesin sheshtik. Aldymen bıologııa ǵylymyna jańa termınologııa, «jasýshaishilik sıtomatrısa» degen uǵymdy engizdik. Ol sıtoplazmalyq úderisterdi jáne jasýshadan tys matrısanyń túzilýin tereń túsinýge múmkindik beredi. Bul rak aýrýyn túsinýge, ımmýndyq jaýap, ımmýnoterapııa jáne qaterli isik dıagnostıkasy úshin óte mańyzdy. Sol arqyly qaterli isiktiń saý jasýshadan damý tabıǵatyn anyqtadyq dep aıta alamyz. Demek, bul keselge qarsy dári jasaý joly ashyldy deýge bolady. Áýeli sıtazol men sıtomatrısany bir-birinen bólip alý ádisin taýyp jarııaladyq. Ekinshi zertteý barysynda 10 myń belok, 13 myń genge taldaý jasap, sıtazol men sıtomatrısanyń hımııalyq quramyndaǵy aıyrmashylyqty kórsettik. О́ıtkeni qaterli derttiń paıda bolýyna «tek genniń ǵana qatysy bar» degenniń ózi jetkiliksiz edi. Bul zertteýlerge 10 jyldan asa ýaqyt ketti.
– Otyz jylǵa jýyq AQSh-tyń ozyq zertteý ortalyǵynda jumys istep kelesiz. Qandaı ádis-tásilge júginip, jańa tehnologııany qoldandyńyz?
– Qazirgi kezde «Baylor College of Medicine»-de (BCM) doktor Grammnyń zerthanasynda, ıaǵnı 2014 jyldan bastap osy ǵylymı zertteý birlestiginde jumys istep jatyrmyn. Zertteýlerge qatysty jarııalanǵan 4 maqala osy kolledjge tıesili. 2001–2007 jyldarda BCM-de professor Vakılmen, al Tehas shtatynda ornalasqan M.D. Anderson onkologııa ortalyǵynda 2007–2014 jyldary jumys istedim. Dr. Grammnyń keńesimen jasalǵan patentterimdi tirkeý úshin «Peri-Nuc Labs» degen jekemenshik zerthana ashtym. Bul jumysym AQSh-taǵy ǵylym men tehnologııada aldyńǵy qatarly ortalyqtardyń kúshimen jasaldy. Zertteý barysynda qoldanǵan sońǵy tehnologııa – «rıbosom izi». Tehnologııany qoldanýǵa osy ádisti jasaǵan Berklı ýnıversıtetiniń ǵalymy, kalıfornııalyq doktor Ingolııanyń kómegi tıdi. Buǵan asqazan qaterli dertin týǵyzatyn hılıkobakterııanyń testi men emin tabýǵa qatysqan doktor Gramm kóp qoldaý kórsetti. Osy jyldary ǵylymı jolymda óte bilikti ǵalymdar jolyqty.
– Ǵylymı dárisińizdiń birinde qaterli isik onkogenin zertteýge qyzyǵýshylyǵyńyz stýdenttik shaqtan bastalǵanyn aıtypsyz. Ǵylymǵa qalaı keldińiz, zertteý bastamalaryńyzǵa da toqtalsańyz.
– Ǵylym jolyn kezdeısoq tańdaǵan joqpyn. 1974 jyly qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine oqýǵa túsetinde bıologııany tańdadym. 3-kýrsta Tartý qalasynda (Estonııa, 1977) ótken ǵylymı konferensııaǵa qatystym. Bul kezde DNK tizbegi áli ashylmaǵan, «onkogen» uǵymy kópshilikke belgisiz edi. Konferensııa gen tizbegin tabýǵa arnaldy. Jıynnan soń onkologııanyń genge qatysy týraly oılana bastadym. Leksııalardyń arasynda kitaphanaǵa baryp, gen men qaterli derttiń baılanysyn tabýǵa tyrystym. Bar oıym – qaterli isik týdyratyn onkogendi zertteý boldy.
Birde ýnıversıtetke novosibirlik ǵalym Rýdolf Salganık kelip, dáris oqydy. Ol baıandamasynda eki márte Nobel syılyǵyn alǵan aǵylshyn bıohımıgi Sengerdiń eńbekterine toqtaldy. Alǵashqy «src» onkogen men onyń belogi «src» tabylǵany týraly aıtty. Osy dáriste gendi zertteýdiń shetelde áldeqaıda alǵa jyljyp ketkenin túsindim. Joǵary oqý ornyn aıaqtaǵannan keıin Esperımentaldy bıologııa ınstıtýtynda aspırantýrany támamdap, kandıdattyǵymdy qorǵadym. Shamasy, 1990 jyly, «Ras» onkogen beloktary farnezıl tobymen baılanysatyny tabyldy. Onkogender men beloktary týraly ǵylymı jazbalarda ne shyǵyp jatqanyn únemi baqyladym.
– Siz týraly 1996 jyly «Kazahstanskaıa pravda» gazetine shyqqan Sara Mýstafınanyń maqalasyn oqydym. Onda AQSh-ta ashqan ǵylymı jańalyǵyńyz elimizden bastalǵanyn baıandapsyz. Osy alǵashqy ǵylymı qadamyńyz týraly aıtyp beresiz be?
– Odaq ydyraǵannan keıin elimizde ǵylym salasynda kúrdeli ahýal qalyptasty. Sol kezde ǵylymnan birjola qol úzý týraly da oılandym. Osy qıynshylyq jyldary elimizdiń dári-dármek naryǵynda da aýyr kezeń bolatyn. Buryn Máskeýden tekserilip kelgen dári-dármek salasy baqylaýsyz qaldy. Elge sapasyz dáriler jetkizile bastady. Osynyń aldyn alý maqsatynda 1991 jyly densaýlyq saqtaý salasynda dári sapasyn tekseretin zerthana ashý qajet boldy. Bıohımık bolǵandyqtan ba, dári-dármek tekseretin zerthana ashyp, damytý jumysy maǵan júkteldi. Keıinnen, maǵan arnap, Almatydaǵy medısınalyq ýchılısheniń birinshi qabatynan ǵylymı zerthana ashyldy. Sol zerthanada professor S.Ádekenov pen Q.Rahımov ázirlegen arglabın preparatynyń mehanızmin kórsettim. Zertteýde jýsannan alynǵan arglabınniń «Ras» onkogenine qarsy tura alatyny anyqtaldy. Arglabın de, 2014 jyly Nobel syılyǵyn alǵan artemızının de farnezıl tobynyń ónimderi, seskvıterpen tobyna jatady.
– Amerıkaǵa ǵylymı zertteýińizdiń nátıjesi jarııalanǵannan keıin shaqyrtý aldyńyz ba?
– Sol zerthanada bir aptalyq eksperıment jasaýǵa bir jyl daıyndyq ketti. Salystyra qarastyrsaq, AQSh-ta mundaı daıyndyq bir aptaǵa ǵana sozylýy múmkin. Bul kezde «onkogender» shetelderde ózekti taqyryp bolatyn. Shetelmen baılanys úzilgendikten, onyń jaı-japsaryn keıin ańǵardyq. Sodan amerıkalyq ǵalym, professor Krıspen Almatyǵa kelip, jumystarymmen tanysyp, habardar bolǵan soń Amerıkaǵa shaqyrtý jasady. AQSh-qa 1997 jyly keldim. Úsh aı boıy Old Domınıon ýnıversıtetinde tájirıbe jasap, meni shaqyrtqan ǵalymdarǵa patent alýǵa bolatynyn aıttym. Alǵashynda zertteýlerime amerıkalyqtar senimsizdeý qarady. Sodan Karolına shtatynda Chapel Hıll ýnıversıtetindegi «Ras» onkogenin zerttep, onyń farnezıl tobymen baılanysy bar ekenin tapqan professor Chaınıng Dermen kezdesip, rastaǵannan keıin baryp, patentke ótinish berildi. Sol úsh aı ishinde jasaǵan jumysyma 6 patent alyndy. Osylaısha, Amerıkada qalyp qoıdym. Jumys isteýime jaǵdaı jasaldy. «NuOncology» kompanııasy qurylyp, sonyń negizin qalaýshylardyń biri boldym. Zertteýlerimde qaterli isik jasýshasyn saý jasýshaǵa aınaldyrýǵa bolatynyn kórsettim. О́kinishke qaraı, emdelgen jasýsha eki aptadan soń qaıtadan aýrý jasýshaǵa aınalyp ketti. Osy kezde qaterli isiktiń tabıǵatyn tanymaı, ony emdeý múmkin emes degen toqtamǵa keldim. Ary qaraı onyń sebebin anyqtaý maqsatynda zertteýlerimdi jalǵastyra berdim.
– Qaterli isik tabıǵatyn tanýdy qalaı túsindirgen bolar edińiz? Bul zertteýdiń emdeý jolyn izdestirýge yqpaly qandaı bolmaq?
– Qaterli dertke shaldyqqan jasýsha saý jasýshaǵa qaraǵanda áldeqaıda belsendi. Ol qorektik zatty kóp qajet etedi. Ádette birneshe kezeń arqyly damıdy. Eger osy kezeńderdiń birin toqtatar bolsaq, qaterli isiktiń damýyna tosqaýyl qoıa alamyz. Al onyń damý kezeńi jasýshalyq gomeostazǵa áser etetin genetıkalyq ózgeristerden (mýtasııadan) nemese epıgenetıkalyq aqaýlardan bastalady. Ekinshi kezeńi – aerobty glıkolız (Varbýrg effektisi), energetıkalyq beıimdelý nátıjesi, sút qyshqylynyń túzilýine ákeledi. Úshinshiden, energetıkalyq beıimdelý nátıjesinde, sıtomatrısa mehanıkasy ózgeriske ushyraıdy. Tórtinshiden, sıtomatrısa mehanıkasy kúsheıgennen hımııalyq reaksııalar jedeldeıdi. Ol sıtoplazmada bıomassanyń jınalýyna, jasýsha kóleminiń ózgerisine alyp keledi. Nátıjesinde, jasýsha kólemi sheksiz ulǵaıa almaı, jasýsha ekige bólinip ketedi. Osy sıkl qaıtalana otyryp, qaterli isikti týǵyzady, gendik mýtasııa da kóbeıedi. Jasýshanyń ishki qurylymy kúrdeli jáne bir mezette mıllıondaǵan hımııalyq reaksııa júredi. Onyń qalaı júzege asatyny osyǵan deıin qupııa bolyp keldi. Qaterli isiktiń aǵzada beleń alýyn bilý úshin aldymen qalypty jasýshada sansyz hımııalyq reaksııanyń qalaı júretinin túsiný qajet. Sonyń sheshimin taptyq. Jasýshadaǵy zat almasý reaksııalary (metabolızm) sıtoplazmada júredi. Sıtoplazmadaǵy barlyq derlik hımııalyq reaksııa – fermentatıvti úrdister. Osy ýaqytqa deıin sıtoplazma gel tárizdi zat dep esepteldi. Al biz sıtoplazma qatqyl jáne suıyq fazalardan turatynyn kórsettik. Qatqyl faza – sıtomatrısa. Qysqasha aıtqanda, fermentter sıtomatrısamen baılanysyp, sheksiz hımııalyq úrdistiń bir mezgilde kedergisiz júrýine múmkindik beredi. Zertteý barysynda sıtomatrısa mehanıkasy hımııalyq reaksııa jyldamdyǵyn retteıtinin, bul motor-proteın aktınge baılanysty ekenin kórsettik. Aktınniń qozǵalysy baıaýlaǵanda sút qyshqyly da azaıady. Osylaısha, júz jyl sheshilmegen Varbýrg effektisin sheship, jasýshalyq bıoenergetıkany qaterli isik damýymen baılanystyrdyq. Nátıjesinde, qaterli dert sıkli tabyldy. Endi qaterli isikti qalaı emdeýge bolatynyn anyqtaıtyn bolamyz.
– Osy eńbekterińizge qatysty zertteýler men birlesken jobalardy elimizde iske asyrý týraly josparyńyz bar ma?
– Byltyr qarasha aıynda «Cancers» jýrnalynda 10 jyl jasaǵan eńbegimizge 26 bettik sholý jarııalandy. Qaterli isik tabıǵatyn izdestirý jumysymyzǵa elimizdiń azamattary úlken úles qosty. Olardyń esimderi jarııalanǵan maqalalarda kórsetildi. Jaqynda Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, professor J.Túımebaevtyń bastamasymen sıtomatrısany zertteıtin Qazaqstan – Amerıka ortalyǵy quryldy. Bul bastama elimizde ǵylymdy damytýǵa jáne qaterli dertke qarsy dári-dármekterdi ázirleýge jol ashady. Eger bul salada kóshbasshy bolǵymyz kelse, muny úkimet pen bıznes qoldaýy qajet. Qazir men adıýnkt-professory bolǵan Tehas ýnıversıteti dárilik zattardy meniń tehnologııammen ázirleý jobasyn qoldap otyr. Joba aıasynda amerıkalyq ǵalymdardy QazUÝ-men baılanystyra alamyn dep úmittenemin. Sıtomatrısa ortalyǵynda onkologııalyq aýrýlarǵa baılanysty farmakogenetıkalyq jáne molekýlalyq dıagnostıka múmkindigin keńeıtýge qatysty zertteýler jasalady. Ǵalymdar ǵylymı zertteý nátıjelerin qaterli isikke qarsy terapııada qoldanyp, ınnovasııalyq tásilderdi ázirlep engizip, joǵary bilikti ǵylymı mamandar daıarlaýǵa atsalysady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
