Konstıtýsııanyń jańashyldyǵy – baıypty tujyrymdamalyq mazmunynda

Memleket jáne órkenıet qundylyǵy naqtylandy

Komıssııa tóraǵasy Elvıra Ázimova­­nyń kirispe sózinen keıin alǵashqy sózdi alǵan Memlekettik keńes­shi, Kons­tıtýsııalyq komıssııa tóraǵasy­nyń orynbasary Erlan Qarın jańa Kons­tıtýsııa jobasynyń negiz­gi erek­she­­likterine toqtaldy. Ásirese Ata za­ńnyń maǵynalyq turǵyda tereń­nen jańa­rýy­nyń mańyzyna den qoı­dy. Bul el damýynyń basty qundylyq­taryn, qaǵıdattary men baǵyttaryn aıqyndaıdy. 

«Konstıtýsııa jobasynyń quqyq­tyq ólshemi egjeı-tegjeıli tanys­tyryldy. Alaıda Konstıtýsııa – tek zań normalarynyń jıyntyǵy emes. Ár eldiń Konstıtýsııasy – qoǵam damýynyń negizgi qundylyqtaryn, qaǵıdattary men baǵdarlaryn bekitetin basty qujat. Jobany tanystyrý barysynda mátinniń 84 paıyzy ózgeriske ushyrady. Iаǵnı jańa baptar men bólimder ázirlendi. Negizgi zańnyń qurylymy aıtarlyq­taı ózgerdi. Degenmen Konstıtýsııanyń jańashyldyǵy, túzetýlerdiń kóptiginde ǵana emes, eń aldymen onyń jańa tujy­rym­damalyq mazmunynda. Baptar men bólimder tek redaksııalyq ózgeristerge ǵana ushyraǵan joq. Biz búgin talqylap otyrǵan Konstıtýsııa mátini jańasha, jańa mazmunda, jańa maǵynada qaıta jazyldy», degen Memlekettik keńesshi bunyń aıqyn mysaly retinde jańarǵan preambýlany tilge tıek etti. Onyń aıtýyn­sha, komıssııa talqylaýyndaǵy nusqa – Prezıdenttiń jýyrda jarııa­la­ǵan tujyrymdamalyq tezısteri negi­zinde ázirlengen, maǵynasy men ishki rýhy jaǵynan múlde jańa preambýla.

«Jańa preambýlada, birinshiden, adam quqyqtary men bostandyqtary alǵash ret memlekettiń negizgi basymdyǵy retinde jarııalandy; Ekinshiden, birlik pen yntymaq, etnosaralyq jáne konfes­sııaaralyq kelisim memlekettiligimizdiń negizi retinde aıqyndaldy; Úshinshiden, sońǵy jyldary qoǵamdyq sananyń ajyramas bóligine aınalǵan Ádilettilik, Zań men Tártip, tabıǵatty aıalaý sııaqty qundylyqtar alǵash ret bekitiledi; Tórtinshiden, alǵash ret Konstıtýsııanyń kirispesinde memlekettiligimizdiń tarıhı joly men órkenıet bastaýlary aıqyn kórsetildi. Iаǵnı preambýlanyń keıbir sóılemderi ǵana aýysyp, útir-núktesi ǵana ózgergen joq. Jańa preambýla ót­ken tarıhı tamyrymyzdy qundylyq re­tin­de aıqyndap, búgingi ýaqyttyń negiz­gi qaǵıdattaryn naqty belgilep, bolashaqqa baǵdar bolatyn ustanymdardy bekitip otyr», dedi ol.

Odan ári Memlekettik keńesshi jańa Konstıtýsııanyń ıdeıalyq, mazmundyq erekshelikterine nazar aýdardy. Onyń aıtýyn­sha, jańa Konstıtýsııanyń orta­lyq ıdeıasy retinde bilim men ǵylym, mádenıet pen ınnovasııa aıqyndalyp otyr. «Bul – túbegeıli mańyzdy betburys. Iаǵnı memlekettiń bolashaǵy – mıneraldy resýrstarda, qazba baılyqtarda emes, adam kapıtaly men azamattardyń jetistiginde degendi bildiredi. Osylaısha, jańa Konstıtýsııa «Memleket ne úshin kerek, kim úshin kerek?» degen suraqqa jaýap beredi dep oılaımyn», dedi E.Qarın. 

Eldik múddeni kózdegen eki usynys

Sonymen birge Konstıtýsııa jańa mátininiń jańa zamannyń talaptaryna saı jazylýy da onyń basty erekshe­liginiń biri ekenine toqtaldy. «Biz sıfr­lyq dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Azamat­tar men memlekettiń qarym-qaty­nasy sıfrlyq keńistikte júzege asyp jatyr. Konstıtýsııada alǵash ret azamat­tardyń sıfrlyq keńistik­tegi quqyq­taryn qorǵaý normasy bekitildi. Iаǵnı jeke derekterdi qorǵaý – búgin­de adam quqyqtaryn qorǵaýdyń jańa ólshemi retinde aıqyndalyp otyr. Bul Kons­tı­tý­sııanyń bolashaqqa baǵyttalǵanyn kór­setedi. Osy turǵydan alǵanda, jańa Kons­tıtýsııa keleshekte basqa elder úshin úlgi de, baǵdar da bolady», dedi E.Qarın.

Buǵan qosa, jańa Konstıtýsııanyń taǵy bir basty ereksheligi – adam quqyqtaryna baǵdarlanýy ekenin atap ótti. Memlekettik keńesshiniń aıtýynsha, adam quqyqtary men bostandyqtary jańa pream­býlada, 1-bólimniń 1-babynda ǵana emes, Konstıtýsııadaǵy erekshe basymdyq Ata zańnyń arqaýy retinde bekitilgen.

«Adam men azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryna qatysty barlyq norma Konstıtýsııanyń «Negizgi quqyq­tar, bostandyqtar men mindetter» dep ata­latyn negizgi ekinshi bólimine birik­tirildi. Osylaısha, adam quqyqtary men bos­tandyqtary týraly bólim dekla­ra­sııalardyń jıyntyǵy ǵana emes, jańa quqyqtyq tetiktermen jáne kepildik­termen qamtamasyz etilgen tutas júıege aınaldy», dedi Memleket keńesshi.

Erlan Qarın jańa Konstı­týsııa­da qoǵamdaǵy jańa qundylyqtar aı­qyn­dalǵanyna da toqtaldy. Keıingi jyldary qoǵamdyq mentalıtet, qoǵamdyq sana túbegeıli ózgeriske ushyraǵanyn, soǵan sáıkes, jańa qoǵamdyq suranystar qalyptasyp, jańa Konstıtýsııa osy talaptar men suranystarǵa jaýap beretinin tilge tıek etti.

«Qoǵamdaǵy talaptyń taǵy biri – jat mádenı modelder men minez-qulyq normalaryn kúshtep engizý áreketteri­ne degen alańdaýshylyq. Sondyqtan Kons­tıtýsııada nekeniń er men áıeldiń erikti ári teń quqyly odaǵy ekendigi alǵash ret bekitiledi. Mundaı sheshim dástúrli qundylyqtardy eń joǵary quqyqtyq deńgeıde qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Ekinshi jaǵynan, bul áıelderdiń quqyqtaryn qor­ǵaýdy kúsheıtedi. Bul, ıaǵnı, áıel­der­diń quqyǵyn qorǵaý – keıingi jyl­dar­daǵy qoǵamdaǵy úlken talap-sura­nys­tyń biri. Jańa Konstıtýsııa osyǵan da jaýap beredi. Sondaı-aq dástúr­li qundylyqtardy qorǵaý adam quqyq­taryna qarsy emes, kerisinshe, olarmen úılesimdi ushtasyp otyr», dep atap ótti komıssııa tóraǵasynyń orynbasary.

Memlekettik keńesshi Konstıtýsııa jobasyna qatysty eki usynys engizdi. Onyń birinshisi – qazirgi qoldanys­taǵy Konstıtýsııadaǵy «Qazaqstan Respýblıkasy – prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy birtutas memleket» degen normany naqtylap, jańa redaksııada: «Qazaqstan Respýblıkasy – ýnıtarly memleket. Basqarý úlgisi – prezıdenttik respýblıka» dep jazý. «Ekinshisi – qol­danystaǵy Konstıtýsııanyń 3-babynda «Memlekettik bıliktiń birden-bir bas­taýy – halyq», dep kórsetilgen. Bul – myzǵymas qaǵıdat. Endi osyǵan «ege­mendik ıesi» sóz tirkesin qosý qajet degen meniń de, basqa áriptesterdiń de usyny­sy bar. Sonda bul bap bylaı ózger­tilse: «Memlekettik bıliktiń bir­den-bir bastaýy jáne egemendik ıesi – Qazaq­stan halqy». Bul konstıtýsııalyq qury­­lystyń ishki logıkalyq tutastyǵyn qam­ta­­masyz etedi», dep oıyn túıindedi.

«Biz talqylap otyrǵan jańa Konstı­tý­sııa mátini – memlekettiligi ornyq­qan, halyqaralyq keńistiktegi bedeli qalyptasqan, adam kapıtalyna, bilim men ǵylymǵa, ınnovasııaǵa basymdyq beretin, bolashaǵyna zor senimmen qaraıtyn Qazaqstannyń Konstıtýsııasy bolýy kerek. Bir sózben aıtqanda, bul – bolashaqqa bet burǵan, aýqymdy jos­pary men úlken ambısııasy bar el­diń Konstıtýsııasy bolýy qajet», dedi E.Qarın sóziniń sońynda. 

Zań ústemdigine negizdelgen jańa model

Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva Konstıtýsııalyq reformanyń máni men el damýy úshin mańyzyna toqtalyp, birqatar ózekti máselelerdi atap ótti. Elimiz qazirgi kezeńde tarıhı jańǵyrý satysyna qadam basyp, júrgizilip jatqan reformalar jańa quqyqtyq deńgeıge kóterilip otyr.

«Árıne, onyń basty ári balamasyz kepili – búgin siz ben biz saralap, erteń búkil el tańdaý jasap, baǵasyn beretin – jańa Ata zań. El Prezıdenti erekshe atap ótkendeı, bul mán-mańyzy jaǵynan da, saıası-quqyqtyq mazmuny turǵysynan da jańa qujat», dedi A.Balaeva.

Bul rette jańa Konstıtýsııa jobasy – eldiń ótken jolyn joqqa shyǵarý emes, kerisinshe, saıası sabaqtastyqty saqtaı otyryp, jetistikterdi jańǵyrtý men kemshilikterdi túzetýge baǵyttalǵan qadam. Reformalardyń basty maqsaty – el táýelsizdigin nyǵaıtyp, ádildikke, zań men tártipke negizdelgen memleket qurý.

«Bul ózgeristerdiń eń basty leıtmo­tıvi de – el táýelsizdiginiń tuǵyryn bir­jola nyǵaıtyp, álem sanasatyn saıa­sı ult­tyń qolyna tólqujatyn berip, jolyn ashý. Bul tereń oı «Biz – Qazaq­stan­nyń birtutas halqy» dep bastalatyn Kons­tı­tý­sııanyń jańa kirispesinen-aq jaq­sy kórinip tur», dedi Premer-mınıstrdiń orynbasary.

Konstıtýsııanyń jańa normalary azamat quqyqtary men ulttyq múdde­ler­­diń úılesimin qamtamasyz etýge baǵyt­tala­dy. Zań ústemdigi, ádildik pen qoǵam­dyq ke­lisim qoǵam men memleket arasyn­daǵy se­nimdi nyǵaıtýdyń negizgi tiregine aınalmaq.

Saılaý júıesin jańartý arqyly saıası partııalardyń róli kúsheıip, saıası báseke men sapaly qoǵamdyq pikirtalasqa jol ashylady. Partııalar azamat pen memleket arasyndaǵy naqty dıalog alańyna aınalýǵa tıis.

A.Balaeva Memleket basshysy usynǵan ózgerister kezekti bir túzetýler emes, azamattarymyzdyń muń-muqtajyn eskeretin, ádildikti tý etip, zań men tár­tipke negizdelgen el damýynyń uzaqmer­zimdi tyń modeli ekenin aıtty.

«Jan-jaqty talqylaýlar men usy­nys­tardy saralaı kele, keshe tanysty­ryl­ǵan mátindi Konstıtýsııanyń jańa redaksııasy dep emes, Konstıtýsııanyń jańa jobasy dep qarastyrý usynysyn qoldaımyn», dedi Premer-mınıstrdiń orynbasary. 

Qaýqarly quqyqtyq qalqan

Konstıtýsııaǵa engiziletin ózgerister kóp­tiń kókeıindegi negizgi suraqqa aına­lyp otyr. Osylaı degen Senat tóraǵa­sy­­­nyń orynbasary Jaqyp Asanov bul re­for­manyń ár azamatqa ne úshin qajet ekeni­ne aıryqsha nazar aýdarylǵanyn aıtty.

«Ǵulama Abaı zań men ádildikke kóp mán bergen. Sózderiniń tórkini: zań durys jumys istemese, ádildik álsireıdi, al ádildik álsirese, qoǵamnyń irgesi sógilip, eldiń berekesi qashady. Baýyrjan Momyshuly «Tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy, tártipsiz el bolmaıdy» dep túıindegen. Iаǵnı zań men tártip eldi saqtaý, jurtty uıystyrý, ár adamnyń quqyǵy men shegin naqtylaý úshin kerek», dep atap ótti ol.

J.Asanovtyń aıtýynsha, bul ustanym­­dardyń negizi zań ústemdiginde jatyr. Al sol zańdardyń túp negizi – Ata zań. «Kons­tıtýsııa, eń aldymen erkin­digimiz­di, ar-namysymyzdy, menshigimizdi qorǵaı­tyn quqyqtyq qalqan. Ekinshiden, árqaısy­myzǵa bilim alýǵa, emdelýge, eńbek etýge, kásip ashýǵa múmkindik beredi. Úshin­shiden, zań aldynda bári teń qaǵıda­syn bekitip, ádil qoǵamnyń ortaq stan­dar­tyn ornyqtyrady», degen Senat tóraǵa­synyń orynbasary Konstıtýsııa­lyq reformanyń negizgi sebepterine toqtaldy.

Onyń aıtýynsha, birinshiden, qazirgi álemdik jaǵdaı kúrdeli ári turaq­syz. Osyndaı kezeńde Negizgi zańda qan­daı memleket ekenimiz, qandaı qundy­lyqtarǵa súıenetinimiz aıqyn, naqty, esh kúmán qaldyrmaıtyndaı shegelep jazylýǵa tıis. «Konstıtýsııanyń alǵash­qy betin ashqannan-aq baǵytymyz da, ustanymymyz da, memleket retinde bolmysymyz da anyq kórinip turǵany mańyzdy. Ekinshiden, biz keshe ǵana paıda bolǵan el emespiz. Tamyry tereń Uly dala órkenıetiniń zańdy muragerimiz. Bul jer bizge ońaı kelgen joq. Ata-babamyz naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen saqtap qalǵan. Osy jer – bizge mura bolyp qalǵan eń qasterli qundylyq. Sondyqtan jańa preambýlada osy amanat dál ári salmaqty kórsetilgen dep sanaımyn», dedi senator.

Sondaı-aq Ata zańymyzda birtutas el ekenimiz, ýnıtarly, jerimiz bólinbeıtini, shekaramyz myzǵymas ekeni taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Senat tóraǵasy­nyń orynbasary bul qaýipsizdigimizdiń ózegi ári barshamyzdy uıystyratyn or­taq usta­nym ekenin eske saldy. «Úshinshi­den, qoǵam­nyń sanasy ózgerdi, azamattar­­­dyń mem­­lekettik ınstıtýttarǵa qoıatyn talaby kúsheıdi. Demek, memleket te zaman kó­shi­nen qalmaı, basqarý júıesin jańar­typ, azamattardyń quqyǵyn burynǵydan da berik qorǵaýǵa mindet­ti. Osy turǵydan alǵanda, usynylyp otyrǵan ózgeristerdi tolyq qoldaımyn», dedi J.Asanov. 

Adam quqy – birinshi kezektegi másele

«Qazaqstan zańgerler odaǵy» res­pýb­­lıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tór­aǵasy Serik Aqylbaı Ata zańǵa en­gizýge usynylǵan ózgeristerdiń kólemi men tereńdigi qoldanystaǵy qujatqa túzetý ǵana emes, shyn máninde jańa Kons­tı­tý­sııany qabyldaý týraly sóz qozǵaýǵa múmkindik beredi degen pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, túzetýlerdiń bul jobasy konstıtýsııalyq qurylystyń irgeli negizderin qozǵaıtyn normalardyń aıtarlyqtaı jıyntyǵynan turady. Atap aıtqanda, jańa ınstıtýsıonaldyq arhıtektýra qalyptasyp jatyr: bir palataly Parlament, Halyq keńesi, Úkimet qyzmetiniń, sot júıesi men quqyq qorǵaý tetikteriniń jańartylǵan modelderi.

«Usynystardyń aýqymy men tereńdigin saralaı kele qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń jańa redaksııasy týraly emes, shyn máninde jańa Ata zań týraly aıtqan jón dep sanaımyn», dedi Serik Aqylbaı.

Onyń aıtýynsha, búginde memleket pen qoǵamnyń basqarý tıimdiligine, quqyq aıqyndylyǵy men adam quqyq­taryn qorǵaýǵa qoıatyn talaby joǵary. Osyǵan baılanysty respýblıkada bılikti uıymdastyrý negizderi ózgerip, jańa ınstıtýttardyń negizi qalanyp jatyr. Sonymen qatar ol jańa Konstı­týsııa memlekettiliktiń negizgi qundylyq­tarynyń tolyq sabaqtastyǵy men jınaqtalǵan quqyq qoldaný tájirıbesin eskere otyryp, olardyń dáıekti damýyn qamtamasyz etetinin atap ótti.

Odan ári Konstıtýsııada dindi memleketten bólýdi tikeleı bekitý jónindegi jıyntyq jobaǵa engen usynysyn eske saldy. «El aýmaǵyndaǵy dinı uıymdardyń qyzmeti zańǵa sáıkes júzege asyrylatynyn, konstıtýsııalyq qurylystyń negizderin qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, adamnyń quqyqtary men bostandyq­taryn, halyqtyń densaýlyǵyn, qoǵamnyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtaryn qorǵaý maqsatynda shektelýi múmkindigin qosymsha bekitý qajet dep sanaımyn. Mundaı tolyqtyrýlar ıdeıanyń túpki mánin ashady», dedi ol.

Al «Ádil sóz» halyqaralyq qorynyń prezıdenti Qarlyǵash Jamanqulova jańa Konstıtýsııada sóz bostandyǵy men shyǵarmashylyq erkindikti qorǵaý normalarynyń bekitilýin joǵa­ry baǵalady. Onyń aıtýynsha, sóz bos­tandyǵy azamattarǵa ómirlik mańyzy bar sheshimder qabyldaý úshin qajetti obektıvti, tolyq ári shynaıy aqpa­rat­ty ýaqtyly alýǵa múmkindik beredi, sonymen qatar memleketti júıeli qatelikterden qorǵaıtyn qural retinde qarastyrylýy múmkin. «Sóz bostandyǵy Kons­tıtýsııa preambýlasynyń jańa redak­sııasynda jarııalanǵan quqyq ústem­digi men «Zań men tártip» qaǵıdatyn saqtaýdyń rásimdik shartyna aınalady», dedi ol.

«Ádil sóz» qorynyń prezıdenti sóz bostandyǵyn qorǵaýmen qatar Kons­tıtýsııanyń jańa redaksııasy shyǵarmashylyq erkindikti de qorǵaı­tynyn, bul uǵymdardy ǵylymı, tehnı­kalyq, kórkem shyǵarmashylyqtyń barlyq túrin qamtı otyryp keńeıtetinin atap ótti. «Bul kepildikter zııatkerlik menshikti qorǵaýmen qatar júrýge tıis. Bul ásirese sıfrlyq dáýirde asa mańyzdy», dedi Q.Jamanqulova. 

Partııalyq tizim – kásibılik kepili

Májilis depýtaty Danııa Espaeva Ata zańǵa usynylǵan ózgeristerdiń kólemi men tereńdigi tek jekelegen túzetýler aıasynda qalmaıtynyn, Konstıtýsııanyń jańa mátinin ázirleý qajettigine obektıvti túrde alyp keletinin aıtty. Onyń sózinshe, bastapqydaǵy parlamenttik reforma týraly bastama, sondaı-aq qoǵamdyq qatynastardyń transformasııasy, sıfrlandyrý men jasandy ıntellektiniń damýy Ata zańdy keshendi túrde qaıta qaraýdy talap etedi. Komıssııaǵa kelip túsken eki myńnan astam usynys qazirgi konstıtýsııalyq normalardyń jartysynan astamyn qamtıdy. Bul tek jekelegen baptardy jańartý emes, memlekettiń basqarý qurylymynyń arhıtektýrasyn qaıta qaraý qajettiligin kórsetedi.

«Qazir aldymyzda Ata zańnyń jekelegen bólimderin túzetý nemese tolyqtyrýdan asyp túsetin mindet tur. Bul – memlekettik basqarý júıesi­niń, quqyqtar men bostandyqtar kepildik­teriniń, bılik pen qoǵam arasyndaǵy ózara yqpaldastyq tetikterin tereń qaıta qaraý», dedi D.Espaeva.

Sondaı-aq depýtat bul tásil quqyq­tyq aktiler týraly zańnama talaptaryna saı ekenin atap ótti: normatıvtik qujat mátininiń jartysynan astamy ózgergen jaǵdaıda onyń jańa redaksııasy qabyldanýǵa tıis. Osy logıka boıynsha, jańa Konstıtýsııany ázirleý – zańǵa negizdelgen qadam.

Komıssııa otyrysynda Májilis depýtaty, «Aýyl» partııasynyń tóraǵasy Serik Egizbaev reformanyń negizin quraıtyn úsh strategııalyq tirekti belgilep berdi. Depýtattyń pikirinshe, eń aldymen, jańa konstıtýsııalyq redak­sııaǵa sáıkes, Quryltaıdyń zań shyǵarý­shy bılikti júzege asyratyn eń joǵary ókildi organ bolyp bekitilgeni – zań shyǵarý úderisindegi artyq bıýrokratııany, palatalar arasyndaǵy uzaq kelisimder men kedergilerdi joıady ári halyqtyń bılikke tikeleı qatysýyn qamtamasyz etedi.

«Konstıtýsııa boıynsha memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq. Bul – Quryltaı jaı ǵana zań qabyldaýshy mekeme emes, halyqtyń bılikke tikeleı qatysýyn qamtamasyz etetin, egemendigimizdiń sımvolyna aınalatyn eń joǵary legıtımdi organ degen sóz. Bılikke eshkimniń qol suǵýyna jol bermeıtin bul konstıtýsııalyq norma – memlekettiligimizdiń myzǵymas kepili. Quryltaı zańnyń jobalanýynan bas­tap onyń qabyldanyp, kúshine enýine deıin – basynan aıaǵyna deıin tolyq jaýapkershilikti óz moınyna alady», dedi ol.

Sonymen qatar S.Egizbaev partııa­lyq tizim – kásibılik pen saıası máde­nıet­tiń kepili ekenin aıtty. «Strategııa­lyq mańyzy bar taǵy bir sheshim – Quryltaıdyń proporsıonaldy negizde, ıaǵnı partııalyq tizimder arqyly jasaq­talýy. Bul – elimizdiń saıası mádenıetin múldem jańa bıikke kóteredi. Partııalyq tizim – Quryltaıdyń ıntellektýaldyq áleýetin qamtamasyz etetin negizgi tetik. Bul júıe arqyly biz Parlamentke qoǵam­­nyń barlyq tobyn, ásirese aýyl mamandaryn, bilimdi jastar men belsendi áıel­derdi tartamyz», dedi Májilis depýtaty. 

Halyq keńesi – qoǵamdyq senim ınstıtýty

Besinshi otyrys barysynda júıeli dıalogtiń ornyqty alańyna aınalýǵa tıis Halyq keńesin qurý jónindegi bastamalar da keńinen talqylandy. Soltústik Qazaq­stan oblysy máslıhatynyń tóraǵa­sy Vladımır Býbenkonyń aıtýynsha, jańa organnyń qyzmeti qoǵam men bılik arasyndaǵy senimdi nyǵaıtýǵa, ashyq talqylaý jáne sheshimderdi birlesip izdeý mádenıetin damytýǵa baǵyttalǵan.

«Halyq keńesi zańnamalyq bastama quqyǵyna, respýblıkalyq referendým ótkizý týraly usynys jasaý múmkindigine ıe bolady. Onyń mártebesi men ókilet­tigin Konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý usynylady. Bul ony birden memlekettik bıliktiń júıe quraýshy ınstıtýtyna aınaldyrady», dep atap ótti ol.

V.Býbenko Halyq keńesin qurý kons­tıtýsııalyq reformanyń rýhy men logıkasyna sáıkes keletinin aıtty. Bul normalar tipti qoǵamdy memlekettik basqarý úderisterine keńinen tartý­dyń quqyqtyq negizine aınaldy. Sony­men qatar V.Býbenko Halyq keńesiniń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń etnos­ara­lyq, konfessııaaralyq kelisimdi qam­tamasyz etý, ishki saıasat pen memle­kett­ik ıdeologııa boıynsha usynystar daıyndaý jónindegi fýnksııalaryn óz moınyna alatynyna da toqtaldy.

«Saıyp kelgende, ol qoǵamdyq senim ınstıtýtyna aınalady. Azamattar men memleket arasyndaǵy keri baılanysty qamtamasyz etedi, ártúrli áleý­mettik, etnostyq toptardyń múdde­lerin kelistirip, qabyldanatyn sheshimderdiń zańdylyǵyn arttyrady. Jalpyhalyqtyq referendýmda jańa Konstıtýsııa qabyldaǵan jaǵdaıda Halyq keńesi el azamatynyń árbir sózi eskeriletin erekshe platformaǵa aınalady», dedi V.Býbenko.

Jıyn barysynda Májilis depýtaty Magerram Magerramov ta ártúrli áleý­mettik etnostyq toptardyń múd­de­lerin qalyptastyrý men kelisýge múmkin­dik beretin, zańnamalyq bastamalardy iske asyrýǵa yqpal etetin joǵary konsýltatıvtik organ retinde Halyq keńesiniń el ómirindegi aıryqsha mańyzyna toqtaldy.

«Halyq keńesi halyqtyń erkin bil­dirýshi retinde áreket etedi, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik saıasat pen azamattardyń quqyqtarynyń negizi sanalatyn qyzmetiniń túbegeıli qaǵıdattaryn ilgeriletedi», dep qosty ol. Sondaı-aq jańa Konstıtýsııa azamat­tardyń quqyqtary men bostandyqtaryna kepildik beretin eldiń berik irgetasyna aınalatynyn aıtty. 

Neke – er men áıeldiń erikti odaǵy

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń birinshi prorektory, professor Erkin Dúısenov Konstıtýsııa mátininde memle­kettik qurylystyń qazirgi zamanǵy min­detterin eskere otyryp, Ata zań­nyń erejelerin júıeli túrde qaıta qaraýdy talap etetin termınologııalyq jańsaq­tyq­tar men stılıstıkalyq burma­lanýlar bar ekenin atap ótti. Konstı­týsııanyń 3-baby, 1-tarmaǵynyń jańa nus­qasyn bekitýdi usyna otyryp: «Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy jáne egemendik ıesi – halyq», dep atap ótti ol.

Professordyń pikirinshe, mundaı redaksııa halyqaralyq standarttarǵa, atap aıtqanda, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń erejelerine sáıkes keledi, ári birqatar demokratııalyq eldegi halyq egemendigin bekitý tájirıbesin kórsetedi.

Ol Shveısarııa, Irlandııa, Italııa­nyń tájirıbesine silteme jasaı otyryp, «Jalpyhalyqtyq referendým azamattardyń tikeleı erik bildirýiniń eń joǵarǵy nysany ári saıası júıege degen senimdi  nyǵaıtý tásili bolýy kerek», dep atap ótti. Sonymen qatar óziniń jarııalanymdary men kópshilik aldynda sóılegen sózderinde dástúrli qundylyqtardy saqtaý máselesin talaı ret kóterip, Konstıtýsııanyń 27-babynyń er men áıeldiń odaǵy retindegi neke týraly tujyrymyn naqtylaýdy usyndy.  Spıker Konstıtýsııada nekedegi er men áıel arasyndaǵy normany bekitý otbasy ınstıtýty men ulttyq biregeılikti qorǵaýdy qamtamasyz etetinin túsindirdi.

Konstıtýsııa jobasynda otbasy men bala quqyǵyn qorǵaý normalary saqtalyp qana qoımaı, aıtarlyqtaı kúsheıtilgen. Sonymen qatar neke ıns­tıtýtyn nyǵaıtýǵa, ata-analardyń jaýap­kershiligin arttyrýǵa, balanyń quqy­ǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jańa erejeler engizilip otyr. Bul týraly elimizdegi Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıeva málimdedi.

Konstıtýsııa jobasynyń 27-babyn­da qoldanystaǵy redaksııadaǵy­daı, neke men otbasy, ana, áke jáne bala mem­lekettiń qorǵaýynda ekeni, al bala­larǵa qamqorlyq jasaý men olardy tárbıeleý ata-ananyń tabıǵı quqyǵy ári mindeti ekeni bekitilgen.

«Bul normalar deklaratıvti turǵyda emes, naqty qoldanbaly sıpatqa ıe. Olar memlekettik saıasattyń negizine aınalyp, bala quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy kúndelikti jumysymyzǵa arqaý bolyp otyr. Balalardy qorǵaý máselesinde sheshim qabyldaǵanda nemese ustanymymyzdy qorǵaǵanda biz dál osy Konstıtýsııadaǵy túbegeıli qaǵıdattarǵa súıenemiz», dedi D.Zákıeva.

Komıssııa múshesiniń aıtýynsha, konstıtýsııalyq normalar ómirde naqty kórinis taýyp keledi. Tek ótken jyldyń ózinde memleket tarapynan 51 myńnan astam oqıǵa kezinde qaýip-qater der kezinde anyqtaldy. Aldyn alý sharalary júrgizilip, balalardyń quqyqtyq qorǵalýy qamtamasyz etilgen.

Balalardy qorǵaý tek daǵdarys jaǵdaı­larynda áreket etýmen shektel­meıdi. Ol sondaı-aq balalardy áleýmettik qoldaýǵa, densaýlyq saqtaý, bilim men tárbıe berý isine, qaýipsizdigine jáne otbasynda ómir súrý quqyǵyna kepildik berýdi qamtıdy. Bul úderiste balanyń ál-aýqatynyń negizgi tiregi retinde otbasy men ata-ananyń jaýapty qamqorlyǵyna erekshe mán beriledi.

D.Zákıeva komıssııanyń aldyńǵy otyrystarynyń birinde Elnur Beısen­baev­tyń nekeni er men áıeldiń erikti ári teń quqyqty, zańǵa sáıkes memleket tirkeıtin odaǵy retinde Konstıtýsııa­da bekitý jónindegi usynysyn eske saldy. «Bul norma qazaqstandyq qoǵam­nyń qundylyqtaryna negizdelgen jáne turaqty damýǵa múddeli kez kelgen memleket úshin obektıvti qajettilik. Nekeni mindetti túrde memlekettik tirkeý týraly talap balalardyń quqyqtaryn tıimdi qorǵaýǵa múmkindik beredi. Men bul normany qoldaımyn», dedi D.Zákıeva.

Sonymen qatar Konstıtýsııa jobasynda bilim júıesiniń zaıyrly sıpa­tyn bekitetin jańa normaǵa da erekshe kóńil bólingen. «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń aýmaǵyndaǵy bilim uıymdarynda oqý men tárbıe berý júıesi, dinı bilim uıymdaryn qospaǵanda, zaıyrly sıpatta bolýǵa tıis. Bul balalardyń bilim alýǵa degen quqyǵyn tolyq júzege asyrýyna jaǵ­daı jasaıdy», dep sózin túıindedi Bala quqyqtary jónindegi ýákil. 

Serpindi alań jáne múmkindikter kezeńi

Májilis depýtaty Aıdos Sarym jańa bir palataly Parlament – Quryltaı­dy qalyptastyrýda proporsıonal­dyq júıesin qoldaıtynyn aıtty. Ol jańa Konstıtýsııa jobasyna sáıkes bolashaq Quryltaı biryńǵaı jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýmaǵy boıynsha proporsıonaldyq ókildik júıe boıynsha qurylatynyn aıtty. «Partııalyq-proporsıonaldyq júıege kóshý azamattarymyzdyń múmkindigin azaıtady, olardy elimizdiń joǵarǵy zań shyǵarýshy organyna saılaný quqyǵynan aıyrady degen pikirler bar. Meniń oıymsha, bul óte jańsaq pikir, qate túsinik», dedi A.Sarym.

Ol qazirgi ýaqytta Belgııa, Ispanııa, Fınlıandııa, Shveısarııa, Bolgarııa, Shvesııa, Norvegııa, Nıderland sııaqty Eýropa elderinde partııalyq-proporsıonaldyq saılaý júıesi jumys istep jatqany, sondaı-aq mundaı júıeniń Argentına, Brazılııa, Bolıvııa, Ekvador, Izraıl jáne Indonezııada da qoldanylatyny jóninde málimet berdi. «Bul elderdiń saılaýshylary, zań shyǵarýshylary men zańgerleri osy júıe azamattarynyń saılaý nemese saılaný quqyǵyn qandaı da bir túrde kemsitedi dep sanamaıdy. Bul qalypty, salaýatty halyqaralyq tájirıbe», dep túsindirdi depýtat.

A.Sarym sarapshylar atap ótken propor­sıonaldyq júıeniń majo­rıtarlyq júıemen salystyrǵandaǵy naqty artyqshylyqtaryn sanamalap berdi. Sonymen qatar Halyq keńesi týraly pikir bildire kele, ishki saıası turaqtylyqtyń taǵy bir tiregine aınalatynyn, quramyna azamattyq qoǵamnyń keń spektrin jáne iri ÚEU tartatyn organ bolatynyn atap ótti. «Keńes áleýmettik belsendi azamattarǵa sheshim qabyldaý úderisine zańdy jáne ashyq túrde qatysýǵa, Quryltaıdyń depýtaty bolmaı-aq óz ıdeıalary men bastamalaryn iske asyrýǵa múmkindik beredi», dedi depýtat.

Belgili ekonomıst-ǵalym, qoǵam qaıratkeri Jaqsybek Qulekeev Ata zańnyń jańa nusqasynda bilim, ǵylym, ınnovasııaǵa aıryqsha ekpin túsirilgenin aıtty. Onyń pikirinshe, Konstıtýsııa kirispesi men 2-baptaǵy qaǵıdattar otandyq strategııalyq mindetterdi sheshýge múmkindik beredi.

Bul oıdy ári qaraı jalǵaǵan Májilis depýtaty Baqtyqoja Izmuhambetov reformaǵa qatysty oıymen bólisip, Quryltaı men Halyq keńesiniń jumy­syndaǵy aıyrmashylyq týraly aıtty. Onyń sózinshe, preambýla mátininde kórinis tabýǵa tıis usynystardyń ishinde bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýap­kershilik pen onyń múddesi týraly arnaıy norma qarastyrylǵan.

«Bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýap­kershilik – memlekettik saıasattyń negizgi tirek qaǵıdattarynyń biri. Bul qaǵıdat ekologııalyq saıasatty qalyptastyrýda, bıýdjettik josparlaýda, tabıǵı resýrstardy utymdy ári únemdi paıdalanýda, ulttyq baılyqty saqtaýda basty baǵdar bolýy qajet. Bul ustanym memlekettik basqarýdyń kóz aldyndaǵy múddelerge emes, eldiń turaqty ári ornyqty damýyna baǵyttalýyn qamtamasyz etedi. Sondaı-aq ol memlekettiń áleýmettik jaýapkershiligimen, qorshaǵan ortany qorǵaý mindetimen jáne ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý maqsatymen ózara tyǵyz baılanysty. Sondyqtan bul normany bekitý – jaı deklaratıvti ustanym emes, memlekettik saıasattyń naqty strategııalyq baǵytyn aıqyndaıtyn mańyzdy qaǵıda bolýǵa tıis», dedi B.Izmuhambetov.

B.Izmuhambetovtiń taǵy bir toqtalyp ketken baǵyty – Quryltaı men Halyq keńesiniń konstıtýsııalyq mártebe­sine jáne olardyń qyzmetine qatys­ty. «Quryltaı men Halyq keńesiniń jumy­sy mazmundyq jaqtan úndesip, birin-biri tolyqtyryp, jetildirip otyrady. Osylaısha, «Halyq únine qulaq asa­tyn memleket» tujyrymdamasyn tolyq­qandy júzege asyra alamyz. Halyq keńe­siniń artyqshylyǵy – onyń keń ókilet­­tiginde. Demek, Halyq keńesi – keńes­­shi organ ǵana emes, halyqtyń oıy aı­­tylatyn, usynysy jetkiziletin, aza­mat­­tyq ustanymy eskeriletin alańǵa aınalady», dep naqtylady Májilis depýtaty. 

Quryltaı yqshamdy ári utymdy bolady

Al Májilis depýtaty Elnur Beısen­baev Konstıtýsııany abstrak­tili uǵym­darmen kómkerip, tym kúrde­lendirip jibermeý mańyzdy ekenin atap ótti.

«Konstıtýsııa – teorııa emes. Ol – naqty erejeler jıyntyǵy. Memleket kúndelikti soǵan súıenip jumys isteıdi, sheshimder qabyldaıdy, halyqtyń ál-aýqaty qamtamasyz etiledi.

Al Quryltaı yqsham ári utymdy bolady. Konstıtýsııalyq komıssııa qosymsha bıýdjettik shyǵyndarǵa jol bermeýdi barynsha eskergen. Bul – óte mańyzdy qadam, qoǵamǵa berilgen naqty ıshara. Iаǵnı biz «tek bılik úshin kóbirek bılik qalyptastyrýdan» boıdy aýlaq saldyq. Eger parlamentarııler sanyn standartty eýropalyq formýlaǵa súıenip, halyqtyń sany nemese aýmaqtyq qaǵıdat boıynsha eseptesek, Quryltaıda 500–600 depýtat bolar edi. Álemde ondaı tájirıbe bar. Biraq komıssııa sanaly túrde basqa joldy tańdady − depýtat sanyn kóbeıtpeı, kerisinshe, ońtaılandyrdy», dedi E.Beısenbaev.

Ekinshi aspekt – prosedýralyq tyǵyryqtan jáne bıliktiń shamadan tys qat-qabat bolýynan bas tartý. Álemdik tájirıbe úlken parlament − árdaıym qýatty parlament bola bermeıtinin kórsetken. Kóbine ol zań shyǵarý isin tejeıdi. Máselen, uzaq ýaqyt boıy Italııa parlamenti Eýropadaǵy eń aýqymdy parlamentterdiń biri boldy (tómengi palatada 630 depýtat). Bul apatty bıýrokratııaǵa ákelip, zańdardyń qabyldanýyn birneshe jylǵa sozǵan. Sol sebepti 2020 jyly bul el batyl qadam jasap, depýtattardyń úshten bir bóligin (400-ge deıin) qysqartty. 

«Ulybrıtanııada Qaýymdar palatasynda – 650, al Lordtar palatasynda 800-den astam múshe bar. Sonyń saldarynan áleýmettik mańyzy bar zańdar palatalar arasynda 20 retten astam keri qaıtarylǵan. Bul alyp mehanızmdi qalaıda jumys istetý úshin úkimet pikirtalasqa shekteý qoıýǵa májbúr. Dál osy sebepti Memleket basshysy depýtattar sanynyń shamadan tys kóbeıýin orynsyz dep atady. Naqty reglamenti bar jáne zańdar úsh oqy­lymda qaralatyn bir palataly Quryl­taı – sheksiz maquldaýlardan, kýlýar­daǵy kompromısterden jáne jaýap­kershiliktiń bulyńǵyrlanýynan sanaly túrde bas tartý», dedi Májilis depýtaty.

Úshinshi aspekt – Halyq keńesiniń qaıtalaýshy emes, teńgerimdi saqtaıtyn ınstıtýt retindegi róli. Halyq keńesi Quryltaıdyń balamasy emes jáne onymen básekege túspeıdi. Ol – turaqty qyzmet etetin konsýltatıvtik organ, memleket pen halyq arasyndaǵy altyn kópir.

«Halyq keńesiniń ókilettigi konstıtý­sııalyq zańda naqty belgilenedi. Keńes ózi qalaǵan kezde jınalmaıdy, ári taǵy bir Parlamentke aınalmaıdy. Onyń mindeti – qoǵamnyń talap-tilegin jınaqtaý, ishki saıasat, qoǵamdyq kelisim, ulttyq birlik pen qundylyqtar máselelerinde usy­nystar tujyrymdaý. Halyq keńesi­niń Quryltaıǵa zań jobalaryn usyný, respýb­lıkalyq referendýmǵa bastama­shy bolý quqyǵyna ıe boldy. Osy­laısha, biz ár qurylymnyń óz rólin naqty aıqyndaýǵa qol jetkizemiz. Iаǵnı, Quryl­taı – sheshim qabyldaıdy jáne saıası jaýapkershilik arqalaıdy. Halyq keńesi – qoǵamdyq suranys pen kún tártibin qalyptastyrady», dedi E.Beısenbaev.

Konstıtýsııalyq reforma aıasynda Ata zańdaǵy referendým uǵymy men ataýyna qatysty ózgerister engizý usynylyp otyr. Bul týraly Konstıtýsııalyq komıssııanyń besinshi otyrysynda Májilis depýtaty Murat Ábenov málim etti.

«Qazirgi Konstıtýsııa mátinine sáıkes, «respýblıkalyq referendým» dep jazylǵanyn bilesizder. Degenmen referendýmdar eń mańyzdy máseleler boıynsha ótkizilýge tıis. Sondyqtan referendýmnyń ataýynda basqarý nysany emes, halyqtyń birligi, referendým ótkizýdiń negizgi talaby atalyp ótýi kerek. Osyǵan baılanysty onyń ata­ýyn «respýblıkalyq referendým­nan» «Jalpy halyqtyq (ulttyq) referen­dýmǵa» ózgertý usynylady», dedi Májilis depýtaty.

Sondaı-aq Murat Ábenov Konstı­týsııada «Qoǵamnyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtaryn» bekitý týraly ózgeris dinı qundylyqtarmen baılanysty degen el ishindegi alańdaýshylyqqa qatysty da túsinik berdi. Onyń pikirinshe, komıssııa músheleri bul jańadan usynylyp otyrǵan uǵymdy burynnan bar Qazaqstan zaıyrly memleket, «din men memleket bólek» degen Konstıtýsııalyq qaǵıdanyń negizinde qarastyrýy kerek.

«Árbir adamnyń dinı senim bostan­dyǵyna kepildik beriledi. Usynylyp otyrǵan «Qoǵamnyń rýhanı-adamger­shilik qundylyqtary» termıni kópshi­lik qoldaıtyn, jalpyadamzattyq qun­dy­lyqtar týraly. Bul termın jalpy qabyldanǵan jáne osy maǵynada keńinen qoldanylady», dep atap ótti Májilis depýtaty.

Sonymen qatar Konstıtýsııalyq re­forma aıasynda ǵylymı, kórkemdik, tehnı­ka­lyq jáne ózge de shyǵarmashylyq qyzmettiń erkindigi memleket tarapynan tikeleı kepildendiriletini aıqyn jazyldy. Ol Konstıtýsııa preambýlasynda jáne qosymsha eki bapta arnaıy qaralǵan.

«Zııatkerlik menshik uǵymyn, avtor­lyq quqyq, patentter, ǵylymı jańa­lyq­tar men tehnıkalyq sheshimder quqyǵyn qorǵaýdy memleket Konstıtýsııa deń­geıinde óz moıynyna alady. Memleket shyǵarmashylyq jáne ǵylymı qyzmetke jaǵdaı jasaýǵa mindetti degen qaǵıdatty bekitý mańyzdy», dedi M.Ábenov.

Keshegi besinshi otyrysta, budan bólek, Senat depýtaty Nurlan Beknazarov, Májilis depýtattary Maqsat Tolyqbaı, Snejanna Imasheva, Ádilet mınıstri Erlan Sársembaev, Astana qalasynyń ákimi Jeńis Qasymbek, Respýblıkalyq advokattar alqasynyń tóraǵasy Mádı Myrzaǵaraev, t.b. baıadama jasap, oılaryn ortaǵa saldy.