Qymyzmuryndyq halyqtyq bastamaǵa aınalsa, qane!

Tarıh tuńǵıyǵynan shyńdalyp, suryptalyp shyqqan ultymyzdyń tili, dili, rýhy, namysy, bolmysy, bilimi, mádenıeti, sharýashylyǵy, salt-dástúri, óneri, turmysy jáne basqa da kóptegen erekshelikteri bizdiń halyqtyń uly órkenıetiniń negizderi jáne el baılyǵynyń taýsylmas qaınar kózi bolyp esepteledi. Sondyqtan babalarymyz aıtqan ǵoı «El ishi – altyn qazyna», dep. Men sol qazynanyń ishindegi eń asyl, eń qymbat, eń keremet dúnıe jasampazdyq qasıetke ıe halyqtyq úlgi dep esepteımin. Sol úlgi ult baılyǵyn órkendetetin. El yqylasymen búkilálemdik qymyzmuryndyq merekesin ótkizse ǵoı degen arman ár qazaqstandyq jylqy ósirýshiniń árqashanda oıynda júrgeni haq. Men osyndaı jahandyq ıdeıanyń bizdiń jerimizde paıda bolýynyń tarıhı máni bar dep oılaımyn. Sebebi, álemniń kóptegen ǵalymdary, jabaıy jylqyny qolǵa úıretý alǵash ret qazaq dalasynda bolǵanyn rastady. Babalarymyz jylqynyń adamzatqa minse kólik, al jylqy sharýashylyǵynyń ónimderi kıse kıim, jese taǵam, ishse sýsyn bola alatynyn kórip, sezip bilgendikten, qolǵa úıretip kúndelikti ómirde paıdalanǵan. Qazaqtyń ulttyq úlgisimen daıyndalǵan qymyz bizdiń halyqtyń ulttyq qundylyǵy bolyp esepteledi. Ol adamzat aǵzasyna jáne densaýlyǵyna óte paıdaly, kóptegen aýrýlar men syrqattarǵa em jáne ekologııalyq taza tabıǵı sýsyn. Qazirgi kezde Qazaqstanda qymyz óndirisi qarqyndy damyp keledi. El qymyzdy tek emdik sýsyn retinde ǵana emes, kúndelikti qoldanylatyn taǵam retinde de paıdalana bastady. Respýblıkanyń barlyq oblystarynda qymyz óndiriledi. Ony ónerkásiptik negizde daıyndaý jańadan damyp kele jatqan ınnovasııalyq baǵyt bolǵandyqtan, elimizdiń densaýlyq saqtaý júıesi jáne ekonomıkanyń basqa da salalary úshin úlken mańyzǵa ıe bola bastady. Álmısaqtan Qazaqstannyń ár aımaqtaǵy qymyz óndirýshileri jylyna bir ret, qazirgishe mamyrdyń aıaǵy men maýsymnyń ortasy aralyǵynda, al buryn mamyrdyń sońynda, aımaqtyq mereke retinde ótkizip turǵan. Osy ulttyq dástúrimizdi tamashalaýshylardyń aýqymyn keńeıtip, hám salttarymyzdyń dárejesin kóterip halyqaralyq deńgeıge shyǵarý maqsatynda «Zań» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń ujymy azamattyq qoǵam ınstıtýty retinde halyqtyq bastama túrinde búkilálemdik qymyzmuryndyq merekesin uıymdastyrýdy bıyl alǵash qolǵa alyp otyr. Bul mádenı shara halyqaralyq shaı nemese bal festıvaldary sııaqty bolady, ıaǵnı qazaqtyń ulttyq tabıǵı sýsyny qymyzdy jarnamalaıtyn álemdik jármeńke jáne kórme túrinde ótkizýdi josparlap otyrmyz. Búkilálemdik qymyzmuryndyq ár jyl saıyn mamyr aıynyń sońǵy senbisinde Taraz qalasynda bolady. Bul merekege álem boıynsha yqylastylar men yntalylar shaqyrylady. Igilikti shara Áýlıeatanyń shetindegi kóne jáne qazirgi zamanaýı órkenıetter men tabıǵat beldeýleriniń qıylysqan jerinde merekelenedi. Qymyzmuryndyq ótetin jerdiń bir jaǵynda tarıhy tereń Taraz shahary ornalasqan, ońtústiginde ásem Alataý asqaqtap tur. Soltústiginen qazaqtyń saıyn dalasy bastalyp, bir jaǵynan Talas ózeni aǵyp jatyr. Qymyzmuryndyq búkil álemnen týrısterdi kóptep tartýǵa úlken septigin tıgizedi, ıaǵnı respýblıkanyń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaıyn damytýǵa oń yqpal etedi. Biz osy mereke týraly qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde habarlandyrý daıyndadyq. Syrtqy ister mınıstrliginiń, EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesiniń, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń qurylymdary jáne basqa da múddeli uıymdar shetelderde osy qulaqtandyrýdy taratýǵa kómegin tıgizip jatyr. Bıylǵy jáne 2016 jyldary ótetin búkilálemdik qymyzmuryndyq merekelerin EKSPO-2017 kórmesine kelip, sonymen qatar, bizdiń aımaqty da tamashalaýǵa yqylas bildirýi múmkin týrısterdiń úlken legin qabyldaýǵa daıyndyq dep sanaýǵa bolady. Bıylǵy «Zań» JShS ujymy árqashan elimizdiń halyqaralyq bedelin arttyratyn is-sharalarǵa qatysyp otyrady. Biz óz izdenisimizben, kórsetkishterimizben bıeniń sútinen daıyndalǵan, eshqandaı qospasyz qazaqtyń ulttyq tásilimen daıyndalyp, 60 kúnge deıin buzylmaı saqtalatyn, tabıǵı taǵamdy ónerkásiptik negizde óndirýge standart, tehnıkalyq sharttar, tehnologııalyq nusqaýlyq jasadyq. Sondaı-aq, Qazaqstanda alǵash ret qymyzdy daıyndaý tásiline avtorlyq quqyq, ınnovasııalyq patent jáne qymyzdyń qaýipsizdik talaptaryna sáıkestigi týraly sertıfıkat aldyq. Biz óz ónimimizge «Han qymyz» degen ataý berdik. Azyq-túlik jáne tamaq ónimderiniń tehnologııasy, tamaq gıgıenasy, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq saraptama, standarttaý salalarynyń ǵylymı qyzmetkerleriniń birlesken zertteýlerimen «Han qymyz» óniminiń bıohımııalyq quramy, dámdik sapasy, ózge de paıdaly qasıetteri basqa óndirýshilerdiń qymyzdaryna qaraǵanda anaǵurlym uzaq saqtalady. Iаǵnı 2 aıǵa deıin sapasyn joǵaltpaıtyny dáleldendi. Bul osy qymyzdy arnaý­ly ydystarǵa quıyp, elimizdiń basqa aımaqtaryna, tipti shetelderge tasymaldaýǵa múmkindik beredi. Aıtylǵan nátıjeler Bolgarııadaǵy (2012 jylǵy) jáne Polshadaǵy (2013 jylǵy) halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııalarda talqylanyp, nátıjesi jarııalanyp, synaqtan ótti. Qazirgi kezde qymyzdyń emdik jáne taǵamdyq erekshelikteri jahandyq tanymǵa ıe bola bastady, ony daıyndaý jáne tutyný Qytaıda, Mońǵolııada, Qyrǵyzstanda, Túrkııada, Fransııada, Germanııada, Arab Ámirlikterinde, Bashqurtstanda, Tatarstanda, Saha Respýblıkasynda jáne álemniń basqa da aımaqtarynda jolǵa qoıylǵan. Estip-bilýimshe ol qymyzdar sapa jaǵynan qazaq qymyzyna jetpeıtin kórinedi. «Zań» JShS qyzmetkerleri qymyzdy daıyndaýdyń ónerkásiptik negizde óndirýdiń jáne ony jappaı tutynýdyń ózekti máselelerine qatysty talqylaýdy oblystyń barlyq múddeli azamattarynyń qatysýymen 2013 jyldyń 15 maýsymy kúni «Qymyz» forýmy degen atpen ótkizgen bolatyn. Keıin ol respýblıkalyq «Qymyz» forýmyna ulasyp, oǵan Reseı, Túrkııa, Qyrǵyzstan ókilderi belsendi túrde atsalysty. Forýmǵa qatysýshylar oǵan halyqaralyq jáne kóshpeli mártebe berý týraly sheshim qabyldady. Bul forýmdardy ótkizýge Jambyl oblysynyń, Taraz qalasynyń jáne oblys aýdandarynyń ákimdikteri, «Jylqy sharýashylyǵynyń ǵylymı-konsaltıngtik ortalyǵy» JShS, ońtústik aımaqtaǵy joǵary oqý oryndarynyń rektorlarynyń keńesi, «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS, ásirese, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti basshylyǵy belsendi túrde kómek kórsetkendigin aıta ketýimiz kerek. Ekinshi forým 2014 jyly Almaty qalasynda, Qazaq Ulttyq agrarlyq ýnıversıteti bazasynda ótip, eń úlken nátıje bilim ordasy janynan halyqaralyq «Qymyz» ortalyǵyn qurǵanymyz boldy. Úshinshi forým Astana qalasynda ótkiziledi dep josparlanýda. «Zań» kompanııasyna keletin bolsaq, bul fırma qurylǵan kúnnen bastap otandyq óndiristi damytýǵa belsendi túrde atsalysyp júr. Seriktestik alǵashqy kezden-aq ata-babadan qalǵan kásipterdi jandandyrýǵa kiristi. Atap aıtqanda, jylqy sharýashylyǵy men qymyz óndirýdi qolǵa aldy. «Zań» JShS bıeniń sútin óndirý men óńdeýdiń tolyq tehnologııalyq turǵyda jolǵa qoıǵan ǵylymı-óndiristik kásiporyn bolyp tabylady. Kompanııanyń ǵylymmen aınalysatyn áleýeti, qymyzdy ulttyq negizde daıyndaıtyn sehy, jylqy fermasy, jemshóp bazasy jáne saýda núkteleri bar. Bizdiń ǵalymdar qazaq jylqysynyń jańa sútti tuqymyn qalyptastyrý maqsatynda seleksııalyq-asyldandyrý jumystaryn júrgizýde. Olar M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń «Nano ınjenerlik zertteýler ádisteri» laboratorııasymen birlese otyryp tabıǵı bıe sútinen qurǵaq bıe sútin jasaý boıynsha, sondaı-aq, osy ónimderden balalar taǵamdary jáne basqa da tamaq túrlerin, kosmetologııa jáne farmakologııa ónimderin daıyndaý boıynsha zertteýler jasaýda. «Zań» JShS bazasynda jylqylardyń sútti, etti jáne sporttyq tuqym túrleriniń «Absent» atty oblystyq palatasy, sondaı-aq, Jambyl oblysy qymyz óndirýshileriniń qoǵamdyq birlestigi jumys isteıdi. Biz bolashaqta bıeniń tabıǵı sútinen qazaqtyń ulttyq negiz boıynsha jyl on eki aı, ıaǵnı qazirgideı tek jaz aılarynda ǵana emes, táýligine 1000 lıtrden 3000 lıtrge deıin ekologııalyq taza qymyz óndiretin zaýyt salýdy josparlap otyrmyz. Jambyl oblysynyń ákimdigi tarapynan 646 gektar jaıylymdyq alqap jáne zaýyt qurylysy úshin jer aýmaǵy bólinip, zaýyttyń arhıtektýralyq joba-josparyna tapsyrys berildi. Eger ol zaýyt iske qosylsa, 150-den asa jańa jumys oryndary ashylatyn bolady. Sóz túıinde til mamandaryna bir usynys aıtqym keledi. Qazaqtyń «qymyz» degen sózi orysshaǵa «kýmys» dep aýdarylǵan. Solaı jazylyp ta júr. Basqa tilderge de orys tilindegi qaıtalanady. Sondyqtan, kompıýterli grafıkanyń múmkindigin paıdalanyp «qymyz» sózin qazaq áripterimen jazýdy qalyptastyrsaq, ulttyq úlgi álemdik órkenıetke kirige berer edi. Dúısenbek YBYNALIEV, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Ǵylymı-tehnıkalyq keńesiniń múshesi, ádilet polkovnıgi, «Zań» JShS dırektory.