Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary

Bul prokýratýra qyzmetiniń basym baǵyty Aǵymdaǵy jyly elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirinde mańyzdy oryn alatyn oqıǵa – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy. Bul  – memleketimizdiń Ata Zańy respýblıkamyzdyń búkil aýmaǵynda tikeleı áreket etetin eń joǵary zańdy kúshke ıe negizgi saıası-quqyqtyq qujat bolyp tabylady. 1995 jylǵy 30 tamyzda respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııa Qazaqstan halqynyń erkindigin pash etedi, eldi demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrýǵa umtylysyn kórsetedi. Onda  memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep jazylǵan, memlekettiliktiń, qoǵamdyq jáne ekonomıkalyq qurylystyń negizderi bekitilgen. Quqyqtyq júıeniń irgetasy retinde, Kons­tıtýsııa Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­synyń turaqty ekonomıkalyq damýy úshin myqty negiz qalady, onyń egemendigi men halyqaralyq alańdaǵy bedelin nyǵaıtyp, aza­mattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń senimdi qorǵalýyna kepildik berdi. Ata Zańymyz qoǵamdyq qatynastarǵa tikeleı áser etip, ulttyq zańnamany damytýdyń qaınar kózine aınaldy jáne memleketke, qoǵamǵa, sondaı-aq árbir azamatqa qyzmet etýdi jalǵastyrýda. Eń basty zańnyń qaǵıdaty men normalaryn shynaıy ómirde iske asyrýdyń mańyzdy sharty – olardy saqtaýdy qamtamasyz etý jáne qorǵaı alý. Prokýratýra osy júıede oıyp oryn alatyn mańyzdy býyn bolyp tabylady, ol Konstıtýsııanyń 83-babyna sáıkes memleket atynan zańdardyń, Prezıdent jarlyqtarynyń jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń dálme-dál ári birkelki qoldanylýyn, jedel-izdestirý qyzmetiniń, anyq­taý men tergeýdiń, ákimshilik jáne oryn­daýshylyq is júrgizýdiń zańdylyǵyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady, zańdylyqtyń kez kelgen buzylýyn anyqtaý men joıý jóninde sharalar qoldanady, sondaı-aq Konstıtýsııa men zańdaryna qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerge narazylyq bildiredi. Basqa memlekettik or­gan­darǵa qara­­­­­ǵanda prokýratýranyń qyz­meti kóp qyr­­ly jáne quqyq­tyq qaty­nas­­tar­­­dyń bar­lyq mańyzdy sala­laryn qam­tıdy. Tulǵa­lardyń kons­tı­­tý- sııa­lyq quqyqtary men bostan­dyq­­­­ta­rynyń saqtalýyn qadaǵalaý ár­qa­shan­da proký­ratýra qyzmetindegi ba­sym baǵyt­tardyń biri bolyp qala beredi. Bul Konstıtýsııanyń, azamattardyń quqyq­tary men bostandyqtarynyń, sondaı-aq «Prokýratýra týraly» Zańnyń jáne Bas Prokýrordyń normatıvtik-quqyqtyq aktileriniń myzǵymastyǵynyń kepili retinde Memleket basshysynyń qu­qyq­tyq mártebesinen týyndaıdy. Bul oraıda prokýratýra atalmysh baǵyt­ta quqyqtyq fýnksııany turaq­ty ári maqsatty túrde iske asyrady. Má­selen, ústimizdegi jyl­dyń birinshi jar­ty­jyldyǵynda Astana qala­sy proký­ratýrasynyń organdary áleýmettik-ekonomıkalyq salada 16773 azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵady, onyń basym bóligin eńbek quqyq­tary quraıdy (7 830). Elorda proký­ratý­­ra­sy­­­nyń eń­bek ınspeksııasyna qatysty engizgen usy­ny­sy boıynsha, «Astana EKSPO-2017» obektilerin salý kezinde eńbektiń qaýipsiz jaǵ­daılaryna «SembolÝlýslalarasy» AQF-nyń 4366 jumysshysynyń quqyqtary qorǵalyp, jumys berýshi ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Qadaǵalaý aktisi boıynsha jumysshylar qorǵanys quraldarymen, arnaıy kıimmen qamtamasyz etildi, al obektide bolý jaǵdaılary eńbek zańna­masynyń talaptaryna sáıkestendirildi. Taǵy bir aıqyn mysal, «Astana qalasynyń energetıka basqarmasy» MM basshylyǵynyń zańsyz bekitken Astana qalasynyń turǵyn úı qoryn jylytýǵa jylý energııasyn shyǵyndaý normalaryn joıý týraly shara qoldanyldy. Soǵan baılanysty, 2015 jyldyń qańtar aıynda 3773 turmystyq tutynýshyǵa 17 mln. 370 myń teńge kóleminde soma qaıta eseptelip qaı­taryldy, ol aǵymdaǵy jyldyń aq­pan aıyndaǵy shot-habarlamalarda kórsetildi. Konstıtýsııalyq quqyqty qozǵaıtyn zań buzýshylyqtar prokýratýra qyzmetiniń ózge de baǵyttarynda anyqtalýda, olar boıynsha yqpal etý sharalary qoldanylyp, kináli tulǵalar zańmen belgilengen jaýapkershilikke tartylýda. Atqarýshylyq is júrgizý zańdylyǵyn prokýrorlyq qadaǵalaý sheńberinde jalaqy boıynsha 36 mln. teńge bolatyn bereshek óteldi. Prokýrordyń narazylyqtary boıynsha azamattardyń turǵyn úı, eńbek jáne basqa da konstıtýsııalyq quqyqtaryn buzatyn 12 sot aktisi kúshin joıdy. Polısııa organdarynda quqyq bu­zý­dy boldyrmaý jáne aldyn alý maq­­satynda prokýratýra qyzmet­ker­le­ri qalanyń aýdandyq ishki is­ter bas­qar­ma­la­ryn­da udaıy kezek­shilik ete­di. Endi árbir azamat «kezek­shi pro­ký­ror­ǵa» qońyraý shalyp, kons­tıtý­sııa­lyq qu­qyqtar men bostandyqtardy buzý­dyń kez kelgen faktisi týraly habar­laı alady. Saralaı kelgende el­or­da proký­ratýrasynyń organdary kons­tıtý­sııalyq normalardy iske asyrýda az ju­mys jasaǵan joq, alaıda tyndyrar is áli de kóp. Sabyrjan BEKBOSYNOV, Astana qalasynyń prokýrory.