Sýret: freepik.com
Belgilengen maqsatty júzege asyrý naqty josparlaýdy talap etedi, sondyqtan qazir Agroekonomıkany damytýdyń 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary ázirlenip jatyr. Qujat aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýden bastap ony tereń óńdeýge, saqtaýǵa, logıstıka men eksportqa shyǵýǵa deıingi tolyqqandy qosylǵan qun tizbegin qurýǵa baǵyttalǵan. Negizgi basymdyqqa óńdeý ónerkásibin damytý, agroónerkásiptik klaster men agrohab qalyptastyrý, sondaı-aq óndiris pen ótkizý naryǵy arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý jatady.
Mundaı tereń modernızasııa ony turaqty, ónimdi ári básekege qabiletti etýge búkil agrarlyq sektordy júıeli túrde jańartýdy kózdeıdi. Úkimet bul baǵytpen tyǵyz baılanysta mal sharýashylyǵyn damytýdyń 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn maquldady. Ol mal basyn arttyrýǵa ǵana emes, ónimdilikti ulǵaıtýǵa, sondaı-aq salanyń eksporttyq múmkindigin edáýir keńeıtýge múmkindik beretin sapaly óńdeýdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan.
Jańǵyrtýdyń mańyzdy quraly – Prezıdenttiń aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy parkin jyl saıyn 8-10% deńgeıinde jańartý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý. Bul sharýashylyqty tehnologııalyq qaıta jaraqtandyrý men zamanaýı mashına paıdalaný esebinen shyǵyndy azaıtýǵa múmkindik beredi.
Atalǵan jospardy júzege asyrýǵa janýardyń barlyq túrinen asyl tuqymdy mal basyn satyp alýǵa jyldyq 6%-ben uzaqmerzimdi jeńildetilgen nesıe berý baǵdarlamasy iske qosylady. Sondaı-aq sharýashylyqtyń aınalym qarajatyn qyzmet túrlerine shekteýsiz tolyqtyrýǵa jyldyq 5%-ben jeńildetilgen nesıe berý baǵdarlamasy jumysyn bastaıdy. Jer máselesine erekshe nazar aýdarylyp jatyr, erkin jaıylymdardyń áleýetin tıimdi paıdalanýǵa shalǵaıdaǵy mal sharýashylyǵyn damytýǵa 6%-ben biryńǵaı nesıelik ónim iske qosylady. Bul qural jerdi sýarýdan bastap, jyljymaly vagon men basqa da qajet shyǵyndardy satyp alýǵa deıingi ınfraqurylymdy qarjylandyrýǵa kómektesedi.
Aýyl turǵyndaryna qarjy resýrsy qoljetimdi bola túsýine óńirlik áleýmettik-kásipkerlik korporasııalardy belsendi túrde tartý josparlanyp otyr. Osy rette barlyq nesıeleý baǵdarlamalary ósimdik sharýashylyǵynda sátti qoldanylyp júrgen tájirıbe negizinde «Damý» ınstıtýtynan kepildik júıesi túrinde qoldaý tabady. Sharýa óziniń kepildikke qoıatyn múlki jetkiliksiz bolǵan jaǵdaıda nesıe somasynyń 85%-yna deıin memlekettik kepildik ala alady. Bul sheshim aýyldyq jerdegi múlki buryn bank tarapynan ótimdi kepil retinde qabyldanbaǵan sharýashylyqtyń resýrstarǵa qol jetkizýine múmkindik beredi.
Qarjylyq qoldaýmen qatar ǵylymı-tájirıbelik mindetter de qatar sheshimin taýyp jatyr. Mysaly, qazir iri qara maldy embrıondyq jolmen kóbeıtýge arnalǵan mamandandyrylǵan zerthana ashý máselesi pysyqtalyp jatyr.
Keshendi tásil ilespe salalardy da qamtıdy. Sharýalar jún men teri ótkize alatyn servıstik-daıyndaý ortalyqtarynyń jumys isteýine qajet jaǵdaı jasalyp jatyr. Bul maqsatqa aınalym kapıtalyna jyldyq 5% mólsherlememen qarajat bólinedi. Buǵan qosa shıkizatty zaýyttarǵa úzdiksiz jetkizýdi qamtamasyz etýge qoıma men kólik logıstıkasy máselesi de sheshilip otyr.
Tehnıkalyq jaraqtandyrýmen qatar salaǵa jańa kadrlardy tartý men mal sharýashylyǵynda eńbek etetinderge laıyqty áleýmettik jaǵdaı jasaý sharasy da qarastyrylǵan.
Bul jumystyń nátıjesinde iri qara mal basyn 12 mln-ǵa, usaq mal basyn 28 mln-ǵa deıin jetkizý, sondaı-aq et eksporty kólemin eki ese arttyrý josparlanǵan. Eksporttyq áleýetti keńeıtý aıasynda negizgi baǵyttardyń biri – ónimdi «Halal» júıesi boıynsha sertıfıkattaý bolýǵa tıis. Bul elimizdiń Parsy shyǵanaǵy elderi men basqa da musylman memleketterindegi premıým naryqtardaǵy pozısııasyn nyǵaıtý úshin qajet.
Aıta ketý kerek, barlyq jańa bastama qol jetkizilgen nátıjelerge negizdeledi – keıingi jyldary agrarlyq sektor turaqty ósim kórsetip keledi. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi qatarynan ekinshi jyl ósip otyr. Byltyr ol 5,9%-ǵa artyp, 9,8 trln teńgege jetti, al bir jyl buryn ósim 13,6% bolyp, kólemi 8,3 trln teńgeni quraǵan edi. Bul ósim ósimdik sharýashylyǵy óndirisiniń 7,8%-ǵa, mal sharýashylyǵynyń 3,3%-ǵa ulǵaıýy esebinen qamtamasyz etildi.
Mundaı qarqyndy ósim kóp jaǵdaıda buryn-sońdy bolmaǵan kólemdegi jeńildetilgen qarjylandyrýdyń arqasynda múmkin boldy. Byltyr AО́K-ti qoldaýǵa 1 trln teńgege deıin qarjy baǵyttaldy, bul 2021 jylǵy deńgeıden 10 ese joǵary. Sonyń nátıjesinde shamamen 8,5 mln gektar egis alqaby memlekettik qoldaýmen qamtyldy. Memleket basshysynyń byltyrǵy 28 qańtarda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda bergen tapsyrmasyna sáıkes, bıyl jeńildetilgen qarjylandyrý kólemin 1,5 trln teńgege deıin jetkizý josparlanǵan. Buǵan qosa qarjynyń tıimdiligin arttyrýǵa sýbsıdııany tolyq baqylaý men sıfrlandyrý júıesi engizilip otyr. Bul jalǵan kórsetkishti boldyrmaýǵa ári qarajattyń sharýalarǵa naqty jetýine kepildik berýge múmkindik beredi.
Qarjylandyrýdy arttyrýǵa qatysty júıeli jumys 2024 jyly mınıstrlik memlekettik qoldaý tásilderin qaıta qaraǵan kezde bastaldy. Tehnıka lızıngi, maýsymdyq jumystardy qarjylandyrý, óńdeý men mal sharýashylyǵy kásiporyndaryna kómek jyldyq 5% mólsherlememen qoljetimdi boldy. Bul tájirıbe jalǵasady, qazirdiń ózinde óz jemisin berip otyr. Keıingi eki jylda elde – 50 mln tonnadan astam rekordtyq astyq jınaldy.
Basqa baǵyttarda da joǵary nátıjege qol jetkizildi. Bir mln tonnadan astam burshaq daqyldary jınaldy, al maıly daqyldardyń ónimdiligi bir jyl burynǵy 3,3 mln tonnaǵa qaraǵanda 4,8 mln tonnaǵa deıin ósti. Buǵan memlekettiń ýaqtyly kómegi, sonyń qatarynda 2024 jylǵy qazanda egisti erte qarjylandyrý baǵdarlamasyn iske qosý, sondaı-aq zamanaýı agrotehnologııalardy jappaı engizý kómektesti. Búginde alynǵan ónim eldiń ishki qajettilikterin tolyǵymen qamtyp qana qoımaı, eksporttyń belsendi ósýine jaǵdaı jasady.
Elimizdiń berik shıkizattyq bazasy men astyq óndirýde aıqyn artyq qory bar, bul shıkizatty sol kúıinde eksporttaýdan ony tereń óńdeýge kóshýge tolyq múmkindik beredi. Elde 183 mln gektar jaıylym men 27,2 mln gektar egistik alqapty qosa alǵanda, orasan zor jer resýrstary bar. Qazir 70-ten astam elge aýylsharýashylyq ónimderi jetkiziledi. Olar álemdegi jetekshi orynǵa ıe. Mysaly, un eksporttaýda álemde ekinshi, kúnbaǵys maıy boıynsha segizinshi, dándi daqyldardy syrtqa saýdalaýda onynshy orynda tur.
Syrtqy naryqtaǵy jetistikterge erekshe nazar aýdarylady. 2024–2025 marketıngtik jyly astyq eksportynyń kólemi 13,4 mln tonnaǵa jetti. Bul keıingi 20 jyldaǵy eń jaqsy nátıje. Jetkizý geografııasy únemi keńeıip keledi. Iran, Ázerbaıjan men Qyrǵyzstanǵa jóneltilimder jańartyldy, Mysyr, Marokko men Vetnam naryǵy ashyldy. Qazir Belgııa, Polsha, Norvegııa, Ulybrıtanııa men Portýgalııa naryǵyna shyǵý jumysy júrgizilip jatyr. Sondaı-aq Parsy shyǵanaǵy elderimen yntymaqtastyq nyǵaıyp keledi.
Eksporttyq strategııanyń jalǵasy – el ishinde shıkizatty tereń óńdeýdi damytý. Qazir 5 mln tonna óńdelgen astyqtyń shamamen 510 myń tonnasy tereń óńdeýge jumsalady. Byltyrdan bastap salada aýqymdy ınvestısııalyq jobalar júzege asa bastady. Qazirdiń ózinde joǵary tehnologııalyq ónim shyǵaratyn úsh kásiporyn jumys isteıdi – krahmaldan bıoetanolǵa deıin. 2028 jylǵa deıin jalpy ınvestısııa kólemi 2,6 mlrd bolatyn taǵy bes iri zaýytty iske qosý josparlanǵan. Bul myńdaǵan jumys oryndaryn ashýǵa ári amınqyshqyldary men vıtamınder shyǵarý esebinen ónim jelisin keńeıtýge múmkindik beredi.
Osylaısha, ozyq agroekonomıkaǵa kóshý elimizde agroónerkásip keshenin damytýdyń túbegeıli jańa modelin qalyptastyrady, munda tehnologııa men tereń óńdeý basty nazarda. Osy keshendi sharany júzege asyrý óndiristiń turaqty ósimin qamtamasyz etedi ári ónimniń qosylǵan qunyn arttyrady. Bul eldiń álemdik naryqtaǵy pozısııasyn nyǵaıtady ári aýyl halqynyń ómir súrý deńgeıin tikeleı arttyra otyryp, aýyl sharýashylyǵynyń uzaqmerzimdi básekege qabilettiligine senimdi negiz qalyptastyrady.
