Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Quryltaıdy taratýǵa bolmaıdy
Konstıtýsııaǵa engizilgen qosymsha normalardy Konstıtýsııalyq sot tóraǵasynyń orynbasary Baqyt Nurmuhanov aıtty.
«Konstıtýsııa jobasynyń 8-babynda menshiktiń eki nysany tanylady jáne teń qorǵalady delingen. Olar – memlekettik jáne jekemenshik. Kóptegen usynysta bul normanyń barlyq menshik nysandaryn qamtymaıtyny aıtylǵan. Osylaısha, atalǵan baptyń 1-tarmaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynda barlyq menshik túri tanylady, olarǵa kepildik beriledi jáne teń qorǵalady» dep jazyldy», dep túsindirdi spıker.
Al jobanyń 14-babynyń 2-tarmaǵynda adam quqyqtary men bostandyqtary ár adamǵa týmysynan tıesili, olar absolıýtti jáne olardan eshkim aıyra almaıdy dep kórsetilgen. Kóptegen azamat pen maman bul normany kúsheıtýdi usynyp, «adam quqyqtary men bostandyqtary Qazaqstan Respýblıkasy zańnamasynyń mazmuny men qoldanylýyn aıqyndaıdy» dep qosýdy suraǵan. Nátıjesinde, tarmaq «Adam quqyqtary men bostandyqtary ár adamǵa týmysynan tıesili, olar absolıýtti jáne olardan eshkim aıyra almaıdy, Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy quqyǵynyń mazmuny men qoldanylýy osyǵan qaraı anyqtalady» dep jazylatyn boldy.
«Atalǵan baptyń 5-tarmaǵy da naqtylandy. О́zgergen redaksııa boıynsha adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn iske asyrý basqa tulǵanyń quqyqtaryn buzbaýǵa jáne bostandyqtaryn shektemeýge tıis, konstıtýsııalyq qurylys negizderine, qoǵamdyq tártipke, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamı bolmysyna nuqsan keltirmeýge tıis», dedi B.Nurmuhanov.
Budan bólek, Quryltaıdy taratý tetigin neǵurlym ıkemdi ári ymyraǵa kelýdi kózdeıtindeı etý týraly usynystar da eskerildi. Osyǵan baılanysty «taratady» degen tujyrym «taratýǵa quqyly» degen nusqamen aýystyryldy.
«Jalpyhalyqtyq talqylaý úshin jarııalanǵan Konstıtýsııa jobasynda bul ókilettikter ımperatıvti túrde bekitilgen. Endi Respýblıka Prezıdentiniń atalǵan ókilettikterin dıspozıtıvti formada tujyrymdap, quqyq retinde bekitý usynylady. Tıisti ózgerister 46-baptyń 2), 4) jáne 8) tarmaqshalaryna, 57-baptyń 1-tarmaǵyna jáne 62-baptyń 1 jáne 2-tarmaqtaryna engizildi», dep túsindirdi komıssııa múshesi.
Sonymen qatar kórsetilgen konstıtýsııalyq normalarda Quryltaıdy taratýǵa shekteýler qoıylady. Tótenshe nemese soǵys jaǵdaıy kezinde, Prezıdent ókilettiginiń keıingi alty aıynda, aldyńǵy taratýdan keıingi bir jyl ishinde nemese Konstıtýsııanyń 51-babynda belgilengen jaǵdaıda Quryltaıdy taratýǵa bolmaıdy.
Baspanadan sot sheshiminsiz shyǵara almaıdy
Adam quqyqtary jónindegi ýákil Artýr Lastaev Ata zańda sot sheshiminsiz azamattardy turǵyn úı quqyǵynan aıyrýǵa ǵana emes, sondaı-aq baspanadan sot sheshiminsiz shyǵarýǵa da jol berilmeıtini týraly normany bekitýdi usyndy. Onyń aıtýynsha, turǵyn úı bazalyq qundylyq retinde Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynda, sondaı-aq ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı quqyqtar týraly paktide bekitilgen. Sondyqtan ony tek múliktik sanat retinde qarastyrý – úlken qatelik.
«Bireýler bul qoldanystaǵy zańdarda onsyz da bar dep aıtýy múmkin. Biraq bul qaǵıdany negizgi quqyqtyq qujatta bekitý onyń zańdy turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi», dedi Adam quqyqtary jónindegi ýákil.
Sondaı-aq Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıeva turǵyn úı quqyǵy men balalardyń múddesin qorǵaý bóliginde konstıtýsııalyq kepildikterdi kúsheıtý qajet ekenin aıtty.
«BUU Bala quqyqtary týraly Konvensııasynda árbir balanyń fızıkalyq, zııatkerlik, rýhanı, adamgershilik jáne áleýmettik damýyna jetkilikti ómir súrý deńgeıine quqyǵy bekitilgen. Bul – qaýipsiz ári turaqty baspananyń bolýyn kózdeıdi. Bala úshin turǵyn úı – onyń ál-aýqaty men múddelerin qorǵaýdyń negizgi faktorlarynyń biri», dedi ol.
D.Zákıeva qyzmeti barysynda túrli qaıǵyly turmystyq ahýaldar saldarynan balalardyń jalǵyz baspanasynan aıyrylý qaýpine tap bolatyn jaǵdaılarǵa birneshe ret kezikkenin aıtty.
«Balalardyń óziniń jalǵyz asyraýshysy – anasynan aıyrylatyn jaǵdaıdy mysalǵa keltireıin. Anasy kózi tirisinde baspanaǵa alynǵan ıpotekalyq nesıeniń edáýir bóligin ótegen. Soǵan qaramastan, buryn tólenip qoıǵan qarajat qaıtarylmaıtyn jaǵdaıda balalardyń jalǵyz baspanasynan aıyrylý qaýpi týyndady. Bizdiń ótinishimizdiń nátıjesinde bank qalǵan qaryzdy keshirý týraly sheshim qabyldady. Alaıda mundaı oqıǵalar, ókinishke qaraı, óte kóp», dedi Bala quqyqtary jónindegi ýákil.
Osyǵan baılanysty adam ómirindegi mańyzdy jáne balanyń eń qajetti múddelerin sot tarapynan eskerýsiz qaldyryp, turǵyn úıden aıyratyn jaǵdaılarǵa jol bermeıtin kepildikterdi bekitý qajet.
Májilis depýtaty Snejanna Imasheva Ata zańnyń tártibi men kúshine ený merzimderin birjaqty etip anyqtaý qajet ekenin atap ótti.
«Jobada onyń erejeleri naqty qaı sátten bastap kúshine enetinin bekitý kerek. Respýblıkalyq referendýmnyń nátıjeleri resmı jarııalanǵan kúnnen bastap pa, álde naqty belgilengen ózge kúnnen bastap pa? Sondaı-aq ótpeli kezeńdegi qazirgi memlekettik bılik organdarynyń mártebesi týraly máseleni de retteý kerek», dedi ol.
Atap aıtqanda, qazirgi Parlament óz ókilettigin qaı sátke deıin júzege asyratynyn anyqtaý qajet, Quryltaı saılaýy qandaı merzimde jáne qandaı tártippen ótkiziletinin de naqtylaǵan jón. S.Imasheva ótpeli erejelerde Konstıtýsııalyq sot, Ortalyq saılaý komıssııasy men Joǵary aýdıtorlyq palatanyń jańa quramyn qalyptastyrý tetikterin, buǵan qosa negizgi memlekettik organdardyń laýazymdy tulǵalaryn taǵaıyndaý tártibi de reglamentteýdi talap etetinin aıtty.
«Atalǵan erejelerdi bekitý quqyqtyq aıqyndylyqty, memlekettik ınstıtýttardyń jumys isteýin boljaýdy jáne ótpeli kezeńdegi árbir organnyń ókilettikteriniń shegin naqty belgilenýin qamtamasyz etedi», dep qorytyndylady depýtat.
Joba referendýmǵa shyǵarýǵa daıyn
Al Almaty oblysy máslıhatynyń tóraǵasy Qýat Baıǵojaev Jańa Konstıtýsııanyń jobasy búkilhalyqtyq referendýmǵa shyǵarýǵa daıyn ekenin málimdedi. Sonymen qatar ol jańa Konstıtýsııa jobasyndaǵy sıfrlyq ortany retteýge qatysty usynystar Almaty oblysynyń turǵyndary úshin aıryqsha mańyzdy ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, Almaty oblysy – halyq tyǵyz qonystanǵan, sıfrlyq servıster belsendi iske qosylǵan óńirlerdiń biri. Sondyqtan ulttyq ekonomıkanyń ósý draıverine aınalýǵa tıis «Alatau City» jobasy dál osy óńirde qolǵa alynyp jatyr.
«Búginde azamattardyń qaýipsizdigi máselesi qalyptasqan uǵymdar sheńberinen shyǵyp, sıfrlyq tehnologııalar deńgeıine deıin kóterilgenin kórip otyrmyz. Sıfrlyq tehnologııa qoǵamnyń barlyq salasyna aralasyp, kúndelikti adam ómiriniń ajyramas bóligine aınaldy. Al jańa Konstıtýsııa jobasynda azamattardyń sıfrlyq saladaǵy quqyǵyn qorǵaý mindeti qarastyrylǵany búgingi kún talaby ekeni daýsyz», dedi ol.
О́z sózinde spıker azamattardyń ózara hat-habar almasý qaýipsizdigi, elektrondyq kommýnıkasııa, derbes derekterdiń qorǵalýy syndy máselelerdiń qamtylýy jeke ómir qupııasynyń kepildigin nyǵaıtyp, sıfrlyq servısterge degen senimdi kúsheıtetinin jetkizdi.
«Olardyń konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilýi sıfrlyq qaýipsizdik salasyndaǵy zańnamany ári qaraı damytý tájirıbesine berik negiz bola alady. Usynylyp otyrǵan ózgerister azamattar úshin naqty máselelerden kórinis tabýy qarapaıym azamattardyń kúndelikti ómirde alańsyz bolyp, qoǵamnyń memlekettik ınstıtýttarǵa degen senimin kúsheıtýge áser etedi», dedi máslıhat tóraǵasy.
Sóz sońynda komıssııa múshesi Konstıtýsııa jobasy jetkilikti pysyqtalǵanyn jáne ony búkilhalyqtyq referendýmǵa shyǵarýǵa bolatynyn aıtty.
