Depýtattyqtan – jaýapty qyzmetke
Otyrysta Elnur Beısenbaevtyń depýtattyq ókilettigi merziminen buryn toqtatý týraly usynys qabyldandy. Ol birneshe kún buryn Memleket basshysynyń ókimimen Prezıdent Ákimshiliginiń Ishki saıasat bólimi meńgerýshisi qyzmetine taǵaıyndalǵany belgili.
Jıynda Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov burynǵy depýtatqa arnaıy Alǵyshat tabystady. Elnur Beısenbaev Parlamenttegi besjyldyq qyzmettiń oǵan úlken saıası mektep bolǵanyn atap ótip, áriptesterine rızashylyǵyn bildirdi.
– Májilistegi bes jyl men úshin úlken saıası mektep boldy, memleketshildik pen otanshyldyqty tereń uǵyndym. Búginde biz – jańarǵan Ata zańnyń kýágerimiz. Jańa Konstıtýsııada eldiń tarıhı dástúri men basty qundylyqtary aıqyn kórinis tapty. Bul – aldaǵy uzaqmerzimdi damýdyń berik negizi. Osy mańyzdy qujatty ázirleýde sizderdiń eńbekterińiz zor. Konstıtýsııalyq komıssııanyń árbir besinshi múshesi Májilis depýtattarynan jasaqtalýy – sonyń aıǵaǵy, – dep sózin túıindedi E.Beısenbaev.
Ári qaraı Májilistiń salalyq komıtetteri Qazaqstan men Serbııa úkimetteri arasyndaǵy áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyq kelisimin ratıfıkasııalaý jáne 1997 jylǵy 27 aqpanda jasalǵan Qazaqstan men Túrikmenstan úkimetteri arasyndaǵy Jolaýshylar men júkterdi avtomobılmen halyqaralyq tasymaldaý týraly kelisimge ózgerister men tolyqtyrýlar engizetin hattamany ratıfıkasııalaý jónindegi zań jobalaryn jumysqa qabyldady.
Naryqtaǵy deldaldarǵa tosqaýyl qoıylady
Odan keıin depýtattar gazben jabdyqtaý jáne gazdy únemdi paıdalaný máseleleri boıynsha zań jobasyn qarady. Qujatty Edil Jańbyrshın bastaǵan bir top depýtat ázirlegen. Olardyń aıtýynsha, zań jobasy úsh negizgi júıelik baǵytty qamtıdy. Birinshisi – gazben jabdyqtaý salasyndaǵy quqyqtyq jáne uıymdastyrýshylyq tetikterdi jetildirý. Ekinshisi – taýarlyq gazdy únemdi ári jaýapty tutyný qaǵıdattaryn engizý. Úshinshisi – suıytylǵan munaı gazy naryǵyn retteý máselelerin júıeleý.
– Jyl saıyn eldi mekenderdi gazdandyrýǵa eleýli kólemde bıýdjet qarajaty bólinedi. Alaıda salynǵan nysandardyń bir bóligi ýaqtyly paıdalanýǵa berilmeı otyr. Negizgi sebepter – jobalyq sheshimderdegi kemshilikter men qurylys-montaj jumystarynyń olqylyqtary, olar kóbine nysandy qabyldaý satysynda ǵana anyqtalady, sondaı-aq gazben jabdyqtaý obektilerin berý rásiminiń shamadan tys sozylýy. Búginde obektini berý birneshe kezeń arqyly júzege asyrylady (jergilikti atqarýshy organ – Qarjy mınıstrligi – «Samuryq-Qazyna» – QazaqGaz – QazaqGaz Aimaq). Sonyń saldarynan salynǵan kóptegen obekti jergilikti atqarýshy organdardyń balansynda qalyp, tıisti tehnıkalyq qyzmet kórsetilmeı otyr. Eń qıyny turǵyndar der kezinde kógildir otyndy paıdalana almaı otyr, – dedi májilismen.
E.Jańbyrshın deldaldardyń paıda bolýy da ózekti másele ekenin jasyrmady. Baıandamashynyń aıtýynsha, bir gaz qubyrynda eki gaz taratý kompanııasynyń qatar jumys istep otyrǵany belgili bolǵan.
– Bul «qos tarıftiń» qoldanylýyna ákeledi. Mundaı shemalardan deldaldar paıda kórip, qarjylyq júkteme tutynýshylardyń, negizinen halyqtyń moınyna júkteledi. Osyndaı tıimsiz deldaldardy boldyrmaý maqsatynda gaz taratý kompanııalarynyń magıstraldyq gaz qubyryna mindetti túrde tikeleı qosylýyn zańnamalyq turǵyda bekitý usynylady, – dedi ol.
Oǵan qosa qazirgi zańnama gaz tarıfine kelgende qoldanystaǵy baǵa belgileý júıesi gazdy naqty tutyný kólemin eskermeı otyr. О́ńirlerdiń klımattyq erekshelikteri de nazarǵa alynbaıdy. Máselen, jyly óńirde ornalasqan aýdany 200 sharshy metr turǵyn úı sýyq klımatty aımaqtaǵy osyndaı baspanaǵa qaraǵanda gazdy kóbirek tutynady. Bul áleýmettik ádilet qaǵıdatyn buzyp, gazdy únemdeýge yntalandyrmaıdy. Osyǵan baılanysty depýtattar zań jobasynda tutyný normalaryn bekitý jáne belgilengen normadan asqan jaǵdaıda baǵa belgileýge saralanǵan tásil qoldanýdy usynyp otyr.
Onyń ústine avtogaz quıý stansalarynyń qaýipsizdigi erekshe alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. 3000 avtogaz quıý stansasynyń 90 paıyzynyń syıymdylyqtary jerústinde ornalasqan, onyń ishinde modýldik stansalarda bar. Dál osyndaı stansalarda ótken jyly Túrkistan jáne Atyraý oblystarynda jarylys bolyp, azamattar qaza boldy. Qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda jańa avtogaz quıý stansalary úshin syıymdylyqtardy jerastyna ornalastyrýdy mindetteý kózdelgen.
О́tken jyly elimizde suıytylǵan gazǵa suranys 2 mln tonna boldy. Al óndirilgeni nebári 1,8 mln tonnany qurady. Májilismender gaz tapshylyǵy búginniń ózinde baıqalyp otyrǵanyn aıtty. Jaǵdaıdyń ýshyǵýyna avtogaz beketteriniń baqylaýsyz kóbeıgeni de áser etken. Osy sebepti óńir ákimderine gaz quıý beketiniń sanyn shekteý quqyǵyn berý qajet deıdi. Olardyń paıymynsha, bul shara strategııalyq resýrs sanalatyn suıytylǵan munaı gazyn ádil, qaýipsiz ári tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beredi.
Gaz tapshylyǵyn boldyrmaıtyn tetikter kerek
Úkimetten talqylaý kezinde depýtat Marhabat Jaıymbetov gaz tapshylyǵy bolǵan kezde resýrstyq bazany ulǵaıtý qandaı joldarmen josparlanǵanyn surady.
– Ishki gaz tutyný kólemi 21,6 mlrd tekshe metrge jetken. О́ńirlerdi belsendi gazdandyrý deńgeıi qazir – 64,2 paıyz. Boljamdy baǵalaýǵa sáıkes 2028 jylǵa qaraı gaz tapshylyǵy bolýy – yqtımal. Eger naqty sheshimder qabyldanbasa, erteń bul másele áleýmettik jáne ekonomıkalyq saldarǵa ulasýy múmkin. Birinshiden, gazdyń resýrstyq bazasyn ulǵaıtý qandaı joldarmen josparlanyp otyr? Ekinshiden, óńirlerdi qamtamasyz etý úshin qandaı geologııalyq barlaý jumystary atqarylady? – dep surady depýtat.
Bul saýalǵa Energetıka mınıstriniń orynbasary Qaıyrhan Tutqyshbaev jaýap berdi. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda QazaqGaz-da resýrstyq baza 14 nysan boıynsha barlaý jumystaryn júrgizip jatyr. Bul shamamen 515 mlrd tekshe metr gazdy quraıdy.
– Buǵan qosa biz qazir geologııa komıtetimen birlese QazaqGaz portfelin 30 nysanǵa deıin kóterý jospary bar. Sondaı-aq mınıstrlik óz tarapynan bıyl 50-ge jýyq obektini aýksıonǵa shyǵarady. Bul gazdyń boljamdy qorlary bar ýchaskeler jáne gaz salasyna ınvestısııalar tartýǵa úlken septigin tıgizedi. Bizde gaz óńdeý, óndirý zaýyttary salynyp jatyr. Bireýi jyl aıaǵyna deıin Qashaǵan ken ornynda paıdalanýǵa beriledi. Kelesi jyly Jańaózende gaz óńdeý zaýyty jóndeýden ótedi. Osylaısha, resýrstyq baza ulǵaıady, – dedi vıse-mınıstr.
Al depýtat Erlan Saırov búginde Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Abaı, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda aýyldaǵy aǵaıyn áli tezek, kómirmen otyrǵanyn jetkizdi.
– Ulttyq quryltaıda Qasym-Jomart Toqaev QazaqGaz-dyń jumysyn qatań synǵa aldy. О́ndiretini 350 mln kýb, 10 myń adam jumys isteıdi. Bylaısha aıtqanda, aıdaǵany bes eshki, ysqyryǵy jer jarady. XXI ǵasyrda tezek pen kómirmen otyrý degen – eń uıat nárse. Salalyq mınıstrliktiń ókili «Shyǵys Qazaqstanǵa gazdy aparýdyń aýyly alys» dep aıtyp otyr. 10 myń kofe ishetin adamdy bosatyp, aqshasyn gazdy tartýǵa jiberý kerek. Bul – halyqtyń aqshasy. Memleket basshysynyń synynan qandaı qorytyndy jasaldy? – dep naqtylady E.Saırov.
Q.Tutqyshbaev mınıstrlik kompanııanyń geologııalyq jumystardy ótkizýine den qoıyp otyrǵanyn qaıyra aıtty.
– Resýrstyq bazany keńeıtý úshin sáıkes jumysty geologııa komıtetimen birlese jumys jasadyq. Buǵan qosa aktıvti faza túrinde zaýyttar salynyp jatyr, – dedi ol.
Jalpy otyrystan keıin kýlýarda jýrnalısterge vıse-mınıstr soltústik óńirler boıynsha ótken jyly Reseımen Sankt-Peterbýrg qalasynda memorandýmǵa qol qoıylǵanyn, birinshi gaz 2030 jyly Esil-Astana jobasy aıasynda kelýi múmkin ekenin málimdedi.
– Bul – Astanadan Kókshetaý qalasyna, Kókshetaýdan Petropavl qalasyna deıin tartylatyn qubyr. Joba iske asqanda soltústik óńirler tolyqqandy gazben qamtylady. Shyǵys Qazaqstan óńirindegi máseleni eki tarappen sheshemiz. Birinshi josparǵa sáıkes, Qytaı men Reseı arasyndaǵy kelissózder nátıjesinde gaz qubyry shyǵys óńirimiz arqyly tartylsa, onda Shyǵys Qazaqstan men Abaı oblystarynyń búkil aýdanyn kógildir otynmen qamtýǵa múmkindik bolar edi. Alaıda bul kelissózder Qytaı men Reseı arasynda ǵana ótip jatyr, oǵan Qazaqstan qatyspaıdy, – dedi Q.Tutqyshbaev.
Sondaı-aq ol tórtinshi munaı óńdeý zaýyty Ulytaý oblysynda salynýy múmkin ekenin aıtty. Búginde sarapshylyq qaýymdastyq tıisti esepteýler júrgizip jatyr. Aldyn ala derekterge súıensek, bul nysan salynǵan jaǵdaıda jylyna 10 mln tonna munaı óńdeıtin bolady.
Quqyqtyq yntymaqtastyq keńeıedi
Májilis Qazaqstan men Perý Respýblıkasynyń yntymaqtastyǵyna qatysty úsh zańdy qabyldady. Birinshisi – taraptardyń ózara yntymaqtastyǵy men qylmystyq ister jóninen ózara quqyqtyq kómek arqyly qylmystyń aldyn alý, tergeý, qylmystyq qýdalaý jáne jolyn kesý tıimdiligin arttyrý. Ekinshisi – bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵan adamdardy ózderi azamattary sanalatyn memlekette jazasyn óteý úshin berý tártibi men sharttaryn aıqyndaý máselelerinde tıimdi yntymaqtastyq ornatý. Qujat boıynsha bir taraptyń aýmaǵynda sottalǵan adam belgilengen jazany óteý úshin ekinshi taraptyń aýmaǵyna berilýi múmkin.
Zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Bas prokýrordyń orynbasary Ǵalymjan Qoıgeldıevtiń aıtýynsha, úshinshi qujat taraptardyń aýmaǵynda júrgen, ustap berýge jatatyn qylmystary úshin qýdalaý maqsatynda nemese sottyń zańdy kúshine engen úkimin oryndaýda izdeýde júrgen kez kelgen adamdy ustap berý bóliginde memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty ornatýǵa baǵyttalǵan.
Otyrystan keıingi brıfıngte Ǵ.Qoıgeldıev BAQ ókilderiniń suraqtaryna jaýap qatty. Byltyr qyrkúıek aıynyń basynda Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttiginiń burynǵy tóraǵasy Qaırat Qojamjarovqa qatysty sotqa deıingi tergep-tekserý bastalǵany jarııalanǵan edi. Ol laýazymdyq ókilettigin asyra paıdalandy jáne ártúrli kezeńderde qylmystyq jolmen alynǵan aqshany zańdastyrdy degen kúdikke ilindi. Jýrnalıster naqty qandaı sharalar qabyldanǵanyn surady.
– Q.Qojamjarovqa qatysty is qozǵaldy, qazir tergelý satysynda. Osy is-sharalar aıaqtalǵannan keıin, qandaı sheshim qabyldanatyny belgili bolady. Oǵan qatysty statýsy belgilengen joq, – dedi Ǵ.Qoıgeldıev.
Endi qyz alyp qashqan jigit qana emes, qasyndaǵylar da sotty bolýy múmkin. Bas prokýrordyń orynbasarynyń aıtýynsha, ótken jyldyń qyrkúıeginen bastap zańnamaǵa ózgerister engizilip, «nekege májbúrleý» jáne «stalkıng» baptary bólek qarastyrylǵan.
– Jańa bap aıasynda jaýapkershilik tek qylmysty tikeleı jasaǵan adamǵa ǵana emes, oǵan qatysy bar ózge tulǵalarǵa da júktelýi yqtımal. Bul baptyń sanksııasy óte qatań – 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý qarastyrylǵan. Al stalkıng boıynsha 50 táýlikke deıin qamaq jazasy bar. Aıta keteıin, qysqa merzimniń ishinde stalkıng boıynsha 60-tan asa is qozǵaldy, olardyń birqatary sotqa joldandy. Al nekege májbúrleý faktileri boıynsha 40-tan asa is tirkeldi. Onyń altaýy qazir sotta qaralyp jatyr, sottalǵandar da bar, – dedi ol.
