– Vıtalıı Sergeevıch, qańtardyń sońyndaǵy basty jańalyq – jańa Konstıtýsııa jobasynyń tanystyrylymy. Siz úshin bul qujattaǵy eń mańyzdy ózgerister qandaı?
– Men muny memlekettiń jańa «operasııalyq júıesi» dep atar edim. Eger zańdar kúndelikti qoldanylatyn quraldar bolsa, Konstıtýsııa – búkil júıeniń qalaı jumys isteıtinin aıqyndaıtyn ózek. Sheshimdi kim qabyldaıdy, quqyq qalaı qorǵalady, bılikti teris paıdalanýǵa tosqaýyl qaı jerde, qandaı qundylyqtar basty baǵdar retinde alynady – munyń bári Konstıtýsııada bekitiledi.
Osy turǵydan alǵanda birneshe irgeli jańalyq bar.
Birinshiden, qundylyqtyq baǵdar aıqyndalyp otyr. Kirispe men alǵashqy baptar «Ádiletti Qazaqstan» ıdeıasyn, «Zań men tártip» qaǵıdatyn jáne Uly Dala tarıhı sabaqtastyǵyn memlekettiń ıdeologııalyq tiregi retinde bekitedi. Qazaqstan tarıhy keńestik kezeńmen shektelmeıtini, tamyry tereńde jatqany, al eldiń ózi aımaqtyq órkenıettik ról atqaratyn orta derjava ekeni naqty kórsetiledi.
Ekinshiden, turaqtylyqtyń myzǵymas negizderi aıqyndaldy. Egemendik, táýelsizdik, ýnıtarlyq qurylym, aýmaqtyq tutastyq pen basqarý nysany ózgermeıtin qaǵıdattar retinde bekitiledi. Qazirgi geosaıası qubylmaly jaǵdaıda bul asa mańyzdy.
Úshinshiden, Parlament reformasy. Bir palataly Parlament – Quryltaı zań shyǵarý bıliginiń birden-bir joǵary ókildi organy retinde usynylyp otyr. 145 depýtat birtutas ulttyq okrýg boıynsha saılanady. Bul ataýdy aýystyrý emes, jaýapkershilikti naqtylaıtyn, sheshim qabyldaýdy jedeldetetin túbegeıli ózgeris. Qoǵam úshin de bári anyq bolady: zańdy kim qabyldady, sapasyna kim jaýap beredi.
– Quryltaı ınstıtýtynyń máni nede dep oılaısyz?
– Quryltaı – halyqqa jaqyn uǵym. Ol tarıhı turǵydan da, sana deńgeıinde de taǵdyrly sheshimderdi kóp bolyp talqylaý dástúrimen sabaqtas. Osy arqyly zamanaýı parlamentarızm men ulttyq tarıhı tájirıbe ushtasyp, bıliktiń zańdylyǵy men qoǵam aldyndaǵy bedeli kúsheıedi.
– Jobada Vıse-prezıdent laýazymyn engizý de usynylyp otyr. Munyń qajettiligi qandaı?
– Bul – basqarý júıesin turaqtandyratyn tetik. Vıse-prezıdent bılik ıerarhııasyn naqtylap, Prezıdenttiń kúndelikti basqarý júktemesin azaıtady. Sonymen qatar bılik tarmaqtary arasyndaǵy úılesimdi qamtamasyz etedi. Onyń halyqaralyq kelissózderge qatysýy, Quryltaımen ózara is-qımyly, qoǵamdyq-saıası jáne gýmanıtarlyq salalardaǵy jumysy júıeni boljamdy ári ornyqty etedi. Bul Prezıdenttik modeldi saqtaı otyryp, artyq táýekelderdi azaıtýǵa múmkindik beredi.
– Quqyqtar men bostandyqtardy qorǵaý turǵysynan jańa Konstıtýsııa qandaı múmkindikter beredi?
– Munda deklarasııadan góri naqty tetikter mańyzdy. Jańa Konstıtýsııa quqyqtardy jaı jarııalap qana qoımaı, olardy qorǵaýdyń ishki mehanızmderin engizedi.
Eń aldymen, sıfrly dáýirdegi quqyqtar. Jeke derekterdi qorǵaý konstıtýsııalyq deńgeıge kóterilip otyr. Buryn qupııalylyq degende úı men hat-habar aıtylsa, qazir derek pen sıfrlyq bolmys aldyńǵy orynǵa shyqty. Bul – óte ózekti norma.
Ekinshiden, prosedýralyq kepildikter naqtylanady. Quqyqty shekteý tártibi aıqynyraq jazylady, bul erkin burmalaýǵa jol bermeıdi.
Úshinshiden, saıası sebeppen shekteýge qarsy «qyzyl syzyqtar» kúsheıtiledi. Qandaı quqyqtar esh jaǵdaıda shektelmeıtini naqty kórsetiledi. Bul qoǵam úshin de, quqyq qoldaný úshin de anyqtyq beredi.
Tórtinshiden, Qazaqstannyń Halyq Keńesi. Bul – estıtin memlekettiń konstıtýsııalyq negizi. Qoǵamdyq dıalog mindetke aınalady. Halyq Keńesi zań jobalaryn usyný, referendým bastamalaý quqyǵyna ıe bolady. Iаǵnı azamattyq suranys zańǵa deıin jetetin naqty jol qalyptasady.
– Prezıdenttiń Konstıtýsııany ózgertý jónindegi sheshimin qanshalyqty der kezinde qabyldanǵan dep sanaısyz?
– О́te der kezinde. Álem qazir jahandyq basqarý daǵdarysyna kirdi. Halyqaralyq quqyq álsirep, senim azaıdy, kúsh qoldaný qalypty quralǵa aınalyp barady. Mundaı jaǵdaıda orta derjavalar óz sýbektiligin saqtaý úshin ishki basqarýdy kúsheıtýi tıis.
Qazaqstan geosaıası toǵysta ornalasqan. Osaldyq ta bar, múmkindik te bar. Durys basqarý bolsa, bul básekelik artyqshylyqqa aınalady. Konstıtýsııalyq reforma – eldiń basqarý júıesin osy jańa álemge beıimdeý talpynysy.
– Jýyrda bank sektoryna qatysty daý qoǵamda qyzý talqylandy. Prezıdenttiń qarjylyq ashyqtyq pen halyqaralyq bedeldi qorǵaýǵa baǵyttalǵan ustanymyn qalaı baǵalaısyz?
– Bul óte mańyzdy ustanym. Ashyq ekonomıka úshin sanksııalyq táýekelder bankterge emes, qarapaıym azamattarǵa soqqy bolyp tıedi. Sondyqtan ulttyq múdde men halyqaralyq bedeldi birinshi orynǵa qoıý – ekonomıkalyq qaýipsizdikti qorǵaý.
Prezıdenttiń qatań ustanymy naryqqa qarsy emes, naryqty júıelik qaterden saqtaýǵa baǵyttalǵan. Qarjylyq monıtorıng, komplaens tetikteriniń kúsheıýi – sonyń dáleli.
– Qazaqstanda qarjylyq olıgopolııa bar deýge bola ma?
– Banktik naryqta shoǵyrlaný bar ekeni ras. Bul damýshy elderge tán qubylys. Biraq memleket baqylaýdan bas tartqan joq, kerisinshe baqylaýdy kúsheıtip otyr. Degenmen eski tásildi saqtaǵysy keletin kúshterdiń bar ekeni de jasyryn emes.
– Osy turǵyda jańa Konstıtýsııanyń mańyzy nede?
– Jańa Konstıtýsııa – deolıgarhızasııa jolyndaǵy sheshýshi qadam. Ol eski Qazaqstannan Ádiletti Qazaqstanǵa ótýdiń quqyqtyq negizin qalaıdy. Qarjy júıesi renta úshin emes, damýǵa qyzmet etýi tıis. Bul – qańtardan keıin jarııalanǵan jańa qoǵamdyq kelisimniń ózegi.
Qoryta aıtqanda, usynylyp otyrǵan Konstıtýsııa – tek quqyqtyq qujat emes, eldiń bolashaq damý baǵytyn aıqyndaıtyn tarıhı tańdaý.
