Ǵylym qarlyǵashtary

Synaqtan sátti ótken sensor

Injener. Bul erlerge tán mamandyq deıtin kózqaras qalyp qoıǵan. Sodan bolar, elimizde jaratylystaný ǵylymyn kásip etken áıelder kóp emes. Sonyń ishinde ǵylymı jumysyn zerthana­nyń ishinde ustamaı, óndiriske engizip, qomaq­ty ınvestısııa tarta alǵany, tipti, saýsaqpen sanarlyq. Kezekti keıipkerimiz sol sanaýlynyń qataryna kiredi.

Gúlnur QALIMÝLDINA – Japonııanyń Tokıo tehnologııalyq ınstıtýty ınjenerııa baǵyty boıyn­sha PhD, 2025 jylǵy «Ǵylymdaǵy eń úzdik JI jobasy» atalymyn Prezıdenttiń qolynan alǵan. Qazir Nazarbaev ýnıversıtetinde professor assıstenti bolyp jumys isteıdi. Soǵan qosa ózdiginen qýattanatyn júıelerdi jasaýmen aınalysyp, birnesheýin óndiriske sátti engizip úlgergen ınjener.

«Men qazir ǵylymdy ónimge aınaldyrý jaı ǵalym bolýdan eki-úsh ese qıyn ekenin túsindim. Qatardaǵy professor bolyp qalýyma bolar edi. Biraq bizde top bar, men jaýap beretin mamandar bar. Bárimiz dittegen maqsatymyzǵa jetýimiz kerek. Bizde basqa nusqa joq», deıdi ǵalym.

Osy oıymen isi de qabysqan keıip­kerimiz óziniń shaǵyn tobymen álemge ortaq, sonyń ishinde elimizde ótkir turǵan máseleni sheshýge kirisken. Qa­rańyzshy, elimiz energııany negizinen munaı, gaz, kómirden alady. Energııa alýdyń bul joldary eko­logııaǵa orasan zııan. Endi energııany únemdeýdiń jáne zııansyz alýdyń basqa qandaı joly bar?  Buǵan jaýap bolatyn ıdeıa 2019 jyly dúnıege kelgen. Sóıtip, ol óziniń izdenýshilerimen birge nanogeneratorlardy zertteı bastady. Olar nanogeneratorlardyń mehanıkalyq qozǵalystan elektr qýatyn alýǵa bolatynyn dáleldedi. Osylaısha, mashınalyq úıretý ádisimen ártúrli salada qoldanylatyn aqyldy sensor jasady. Sensorly júıeni qozǵalys arqyly qýat alýdy qajet etetin bar­lyq elektrondy qurylǵyǵa qoldanýǵa bolady. Ǵalym nanogenerator arqyly kardıostımýlıatordy qýattap, meha­nıkalyq júrek jasady, keleshekte bul adamǵa salynýy múmkin. Sensor­dan G.Qalımýldınanyń bir stýdenti múmkindigi shekteýli adamǵa neni usta­ǵanyn bilýge kómektesetin jasandy qol jasasa, ekinshi bir stýdenti ultaraq jasap shyqty. Al ózdiginen qýat alatyn batareıalardyń jóni bólek. Adamnyń qozǵalysynan qýat alatyn batareıalar zamanaýı qa­jet­tilikten týǵan. Sebebi búginde barlyq jumys elektrondy formatqa ótti, telefon, teledıdar, qarapaıym aqyldy qol saǵattar, planshet, noýtbýk­ter, kom­pıýterlerge sát saıyn, saǵat saıyn qýat kózi kerek, demek elektr qýa­tynyń tapshylyǵy ótkir máselege aınaldy. Osyndaıda jaıaý júrip qajet quralyńdy qýattap alsań, keremet emes pe! Keıipkerimiz Gúlnurdyń ıdeıasy osy. Biraq ony iske asyrý ońaı sharýa emes. Bul jolda ol kóp ter tókti. 

Búginde ǵalym óz tobymen ázirle­gen jobalardy tolyqqandy «Mirai Tech» dep atap, startap túrinde iske qosyp, birneshe patent aldy. Olar osyndaı kúrdeli de tyń taqyryppen aınalysatyn TMD elderi arasynda alǵashqy top bolyp otyr. Mıraı japon tilinen aýdarǵanda «bolashaq» degendi bildiredi. G.Qalımýldına bas­taǵan ǵalymdar muny jańa naryq­ty qalyptastyratyn tehnologııa re­tinde qabyldaıdy. Jobalar birtin­dep ǵylymı eksperımentke ǵana emes, halyqaralyq ambısııasy bar kommersııalyq ónimderge aınalyp jatyr. Sonyń ishinde ultaraq jobasy óndiriske engizildi. Ultaraqty aıaq­kıimge salyp júredi. Júıe sanaýly mınýttarda adam aıaǵynda aýytqýlar bar-joǵyn 82 paıyz dáldikpen anyqtaıdy. Qazir osy ultaraqty óndirý maqsatynda birneshe otandyq («Astana», «Tobyl») jáne sheteldik (Eýropa, Nıderland, Japonııa, Italııa) fýtbol komandalarymen kelissózder júrgizgen.

Biz ádette adamnyń jetistigin ǵana kóremiz, shyn má­ninde kóp nárse adamnyń úlken ar­many men taýdaı talabynan týady. Mundaı oıǵa kelýi­mizge keıipkerimizdiń kemi bir mú­shel ýaqytyn ǵylymǵa arnaǵany túrtki bol­dy. Inemen qudyq qazǵandaı eń­bekti talap etetin jolǵa Gúlnur mek­tep kezinen-aq bet burǵan. 9-synyp­­­ta júrgende ǵylymı jarysqa qa­ty­syp, alabota ósimdiginen sabyn ­ja­sap shyǵarǵan. Sodan beri ǵylymǵa qy­­zyǵýshylyǵy artqan. Sóıtip, Al­ma­­tydaǵy Qazaq-Brıtan tehnıka­lyq ýnıversıtetin «Organıkalyq zat­tar­dyń hımııalyq tehnologııa­­sy» ma­mandyǵyn, «Bolashaq» baǵdar­lamasymen Manchester ýnıver­sıtetinde «ınjenerlik jobalardy basqarý» boıynsha bilim alyp, elge oralǵan. Keıin Nazarbaev ýnı­ver­sıtetiniń ınjenerııa mektebinde oqy­týshy kómekshisi bolyp jumysqa turdy. Sol ýaqytta Nazarbaev ýnı­versıtetinde lıtıı-ıon batareıalaryn zertteýdi endi bastaǵan professor Jumabaı Bákenovten aqyl-keńes alyp, elimizde áli tanyla qoı­maǵan taqyrypqa tereń boılady. Nátıjesinde energııa saqtaý júıe­leriniń matematıkalyq modelin jasady. Sóıtip, Tokıo tehnologııalyq ınstıtýtyna doktorantýraǵa oqýǵa tústi. Japonııany tańdaý bekerden-beker bolmasa kerek-ti, sebebi bul elde ba­tareıalardy zertteý salasy óte jaq­sy damyǵan. Tokıo teh­no­logııa­lyq ıns­tıtýtyndaǵy pro­fessor Izýmı Tanı­gýchıdiń jetek­shi­ligi­men PhD jobasynyń aıasynda mys sýlfıd­terin katod retinde qol­daný jol­da­ryn zerttedi. Bedeldi jýr­nal­darǵa ­4 ǵylymı maqalasyn shy­ǵaryp, ǵy­­ly­mı dárejesin qorǵady. Týǵan jerge oralyp, Nazarbaev ýnıver­­sı­tetine postdoktorantýraǵa túsip, ­qo­symsha professor assıstenti bola jú­rip, elimizde áli eshkim tolyq zerttemegen ǵylymı baǵytqa túbegeıli tústi. Munyń jemisin joǵaryda jazdyq.

Almanııaǵa syıly neırohırýrg

– Ol kim?

– Dáriger.

– Onyń ishinde qaısy?

– Hırýrg.

– Hırýrgtiń qandaıy?

– Mı men julyn jumysyn emdeıtin neırohırýrg.

Iá, mundaı maman bolýǵa batyldyq kerek. Al kezekti keıipkerimizdiń boıynda náziktikpen qatar qaısarlyq qasıet bar.

Ásel SARYEVA – dáriger-neırohırýrg, medısına salasynan PhD, Germanııanyń Ganno­ver qalasyndaǵy ýnıversıtet klınıkasy bas dárigeriniń orynbasary.

Áseldiń hırýrgııaǵa qyzyǵýshylyǵy mektep kezinen bastalǵan. Júrek qalaýymen S.D.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetine oqýǵa tústi. Al ınter­natýradaǵy sheshýshi kezeńde keıipkerimiz sana­ly túrde ári ishki senimmen neıro­hı­rýr­gııa mamandyǵyna túbegeıli bet burdy. Kásibı, suranystaǵy dáriger bolý maqsatynda kóp izdenip, bilimin odan ári ushtaý keregin uqty.

Ýnıversıtettiń alǵashqy kýrstarynda oqyp júrgen kezinde-aq Ásel árdaıym medısına salasynda qandaı zertteýler júrgizilip jatqanyn, aýrýlardy emdeýde qandaı jańa tásilder qoldanylatynyn bilgisi keldi. Inter­natýrada júrgende oǵan nemere aǵasy jumys isteıtin Mıýnhendegi ýnıversıtet klınıkasyna barý baqyty buıyrdy. Sol kezde onyń aǵasy asqazannyń patogendik florasyn zertteıtin doktorlyq zertteýin júrgizip júrgen. Onyń jumysy men ǵylymı ortasyn baqylaı otyryp, Ásel praktıkalyq hırýrgııany zertteý qyzmetimen biriktirip, doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵysy keletinin túsindi.

Onyń doktorlyq dıssertasııasy parkınson aýrýyndaǵy mıdyń belgili bir qu­rylymdarynyń ózara árekettesýin zertteýge arnalǵan. Jumys eksperımenttik sıpatta boldy jáne parkınsonızmnen týyndaǵan egeý­quıryqtardyń zerthanalyq modelderinde júrgizildi. Negizgi ǵylymı mindet ártúrli mı qurylymdary arasyndaǵy baılanysty taldaý, bolashaqta adamda klınıkalyq qoldaný­ǵa beıimdelýi múmkin neıromodýlıasııa men emdeýdiń yqtımal joldaryn tabýdan týdy. Taqyrypty tańdaý kóbine ýaqyt suranysy men neırohırýrgııanyń ereksheligine baılanysty. Parkınson aýrýynyń emi áli tabylmaǵan, ıaǵnı zertteýdi qajet etedi. Ǵalymnyń ǵylymı eńbegi nátıjesindegi mıdyń tereń stımýlıasııa­sy sııaqty zamanaýı ádister pasıentterdiń ómir súrý sapasyn edáýir jaqsartýǵa, sımptomdardy baqylaýǵa múmkindik beredi. Sol sebepti aýrýdyń mehanızmderin jáne olardy modýlıasııalaý múmkindikterin zertteý keıipkerimiz úshin ózekti de perspektıvaly baǵyt boldy.

Osylaısha, Ásel ulttyq ýnıversıtet­tegi oqýyn aıaqtaǵannan keıin Germanııada «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha ǵylymǵa baǵyt alyp, 2009 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Ol munymen de shektelmeı, budan ári sol Germanııadaǵy Ganno­ver qalasy­nyń ýnıversıtettik klınıkasynda neı­ro­hırýrgııa boıynsha professor Ioahım Kraýsstyń basshylyǵymen rezıdentýradan ótti. 2015–2024 jyldar aralyǵynda osy klınıkanyń neırohırýrgııa bólimshesin bas­qardy. Bul kezeń klınıkalyq praktıka men ǵylymı jumysty bir tusta toǵystyrýǵa, ıaǵnı neırohırýrgııada biriktirýge múmkindik bergen kásibı jáne ǵylymı bolmysyn qalyptastyr­ǵan mańyzdy kezeń boldy. 10 jylǵa jýyq ýaqyt óziniń biliktiligi men kásibıligin kórsetip, ótken jyldan bastap sol ýnıversıtettik klınıka­da neırohırýrgııa bas dárigeriniń orynbasary qyzmetin atqarady.

Osynshama eńbek pen tynymsyz izdenis­tiń nátıjesi bolar, ǵylymı zertteýleri jó­ninde únemi ǵylymı jýrnaldarda jarııa­lanyp, Germanııa men Eýropanyń jetekshi ortalyqtarymen birlesken zertteýlerge qatysady. Eń mańyzdysy turaqty túrde elimizdegi zertteýshilerge tanymdyq leksııalar oqyp, sheteldik áriptestermen ǵylymı baılanys ornatýyna septesip júr. Onyń ǵylymı jumysynyń negizgi baǵyttary ­neıromodýlıasııamen jáne sırek kezdesetin qozǵa­lys buzylystarymen baılanysty. О́ıtkeni oǵan jeke basy emes, búkil ǵylymı baǵytty damytýǵa, pánaralyq yntymaqtastyqqa qosqan úlesi mańyzdy.

«Búginde otandyq ǵylymnyń damýynda oń dınamıkany kórip otyrmyn. Elimizde jastardyń ǵylymǵa, ásirese medısına salasyna degen qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Jas mamandardyń halyqaralyq konferensııa­larǵa qatysýǵa, tájirıbe almasýǵa, óz zert­teý­lerimen sóılesýge múmkindikteri molaıdy. Eksperımenttik baǵyttardy qarjylandyrý keńeıip, ǵylymı ınfraqurylym qalyptasty. Júıeli kedergilerdi kórip júrgen joqpyn, jeke motıvasııa men jańa bilimge degen shynaıy qyzyǵýshylyq negizgi faktorlar bolyp qala beredi», deıdi ǵalym Á.Saryeva.

Veterınarııanyń bedeldi ǵalymy

Atakásipten ajyramaǵan adamsyń. Saǵan, álbette, órisińdegi ashatuıaqtynyń túrli aýrýdan, ási­rese juqpaly ınfeksııalardan amandyǵy asa mańyzdy. Al sol ja­nyńnyń sadaǵasydaı tórt túlikti saqtaýǵa da ǵylym keregin bi­lesiń be? Keıipkerimiz osy bir eleýsiz, alaıda óte qajetti salada ter tógip júr. О́ıtkeni onyń ónimderi talaı tirshilik ıesin saqtap keledi.

Aıda Ábdibekova – veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq veterınarııa ǵylymı zertteý ınstıtýty bas dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary, birneshe preparattyń avtory.

Ǵylymǵa ǵumyryn arnaǵan ol búginde óziniń óndiristik alańyn ashqan. Onda ǵalym óziniń izdenýshilerimen birge parazıtterge qarsy preparattar shyǵarady. Sol óndiristik alańda júrgizil­gen synaqtar men zertteýler­den ­týǵan ǵylymı ázirlemeleri vete­rı­narııada qoldanysqa engen.­ Atap aıtqanda, janýarlardy qurt­tar­dan tazalaý úshin bes dári jasady. Sonyń ishinde «SesTremForte» dep atalatyn preparatty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi satyp alady, el aýmaǵynda qolda­nylady. Qalǵan preparattar vete­rınarlyq dári­hanalar arqyly satylady. Sony­men qatar ol janýarlardyń gel­mıntozyn dıagnostıkalaý ádis­terin, ehınokokkozdy materıaldy saqtaýǵa jáne dezınvazııalaýǵa arnalǵan eritindini, jalpaq qurttardyń jalpy preparattaryn, boıaýǵa jáne aǵartýǵa arnalǵan preparatty, sondaı-aq basqa da bir­qatar tájirıbege baǵyttalǵan sheshim­derdi ázirledi ári engizdi.

Otyz jyldan asa ǵylymı qyz­metinde keıipkerimiz parazıtolog­ter mektebin qalyptastyrdy. Elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndary, ǴZI-da jumys istep júrgen ormandaı shákirtteri – otan­dyq ǵylymnyń damýyna qos­qan úlesi. Nege ol sapaly kadr daıar­laý isine de yjdaǵatpen qa­rady? Sebebi ony otandyq veterınarııa ǵylymynyń bolashaǵy alań­datady, biraq keleshekte qazirgiden áldeqaıda jaqsy bolaryna senedi.

«Mundaǵy negizgi problema – kadr­lardyń, eń aldymen, ǵy­lymdy úırenýge, damytýǵa jáne qurýǵa daıyn jas mamandardyń jetispeýshiligi. Jańa energııa men ıdeıalar aǵyny bolmaıynsha, ilgerileý týraly aıtý múmkin emes. Sol sebepti jastardy qol­daý, olarǵa jaǵdaı jasaý –  meniń­she, ulttyq deńgeıde basymdyq bere­tin másele. Men bir sheteldik professordyń sózderin jıi esime túsiremin: búgingi jastar birinshi kezekte keleshekti ekonomıka­lyq turǵydan baǵalaıdy. Men buǵan kelisemin. Eger daryndy adamdardyń ǵylymǵa barǵanyn qalasaq, ǵalym mártebesin kóterip, materıaldyq qoldaýdyń laıyqty deńgeıin, mansap múmkindikterin qamtamasyz etý qajet. Sonda vete­rınarııa ǵylymyna da jas­tar kóbirek bet buryp, myqty zertteý­shilerdiń jańa býyny paıda bolady», deıdi Aıda Mákenqyzy.

Keıipkerimizdiń keıingi tol­qynǵa janashyrlyqpen, shákirt tárbıeleýge jaýapkershilik­pen qaraýyna úlken ǵalymdardan sabaq alǵany sep bolǵandaı. Se­be­bi ol  Almaty zooveterınar­lyq ıns­tıtýtynda oqyp júrgen­de Zulqarnaı Seıitov, Iýrıı Naza­rov, Aleksandr Polomoshnov, О́te­gen Iglmanuly syndy kórnekti qaırat­kerlerdiń, keıingi ǵylymı izde­nisinde Zeınolla Qojebe­kov, Nıkolaı  Ivanov sekildi akademıkter men Vıssarıon Ramazanov  sııaqty professorlardyń  aldyn kórip, úlgi aldy. Ári maıtalman ma­mandardan dáris alǵan keıip­keri­mizdiń bilikti bolmaýǵa qaqysy da joqtaı kórinetin. Atalǵan ıns­tıýtty úzdik bitirgen Aıda kóp­shiligi ala dorba arqalap saladan ketip jatqan aýmaly-tókpeli kezde Qazaq veterınarııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń (QVǴZI) janyndaǵy aspırantýrasyna tústi. Bul tańdaýyna aǵasy Qaırat Túrgenbaev yqpal etipti. О́ıtkeni ol sol QVǴZI-da jumys isteıtin, ınstıtýttyń ǵylymı atmos­ferasyn, onyń áleýeti men bo­lashaǵyn jaqsy biletin. Aıda tórt jyl yjdaǵattylyqpen oqyp, ǵy­lymǵa tereńdeı túsip, 1997 jyly kandıdattyq dıssertasııany sátti qorǵap shyqty. Osy ınstıtýtta aǵa ǵylymı qyzmetker bolyp jumys istedi. Uzaq jylǵy tabandy eń­beginen keıin doktorantýra­ǵa túsip, 2007 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, parazıtologııa mamandyǵy boıynsha veterınarııa ǵylymdary­nyń doktory atandy, taǵy tórt jyl ǵylymǵa eńbek sińirgen soń, 43 jasynda oǵan professor ataǵy berildi.

Stereotıp­terdi buzǵan sa­naly býynnyń sanaýly ókili atanǵan A.Mákenqyzy dok­torlyq dıs­sertasııasyna tyń taqyrypty tańda­dy. Ol zoonozdy ınvazııa­lar tý­raly zerttedi (zoonozdy ın­vazııa­lar – janýar­­lardan adamǵa juǵatyn parazı­tar­lyq, ınfeksııalyq aýrýlar­ toby, bular negizinen úı jáne jabaıy ıt, qasqyr, túlki, qar­saq, etqorektilerde bolady). Keıip­kerimiz ǵylymı jumysynda zert­teýlerdi ári zerthanada, ári dalada júrgizdi. Alveolıarly ehınokokkozdy, adamdarǵa qaýipti basqa­ gelmıntozdardy juqtyrý qaýpi joǵary edi. Sol sebepti zert­teý­lerdiń ǵylymı jáne prak­tıkalyq mańyzy zor. Mal aýrýdan saý bolsa, sony baqqan jurt ta aman. Bul taqyryp búginge deıin ózekti, óıtkeni halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý – kez kelgen memlekettiń basym mindetteriniń biri. Sondyqtan da onyń zertteýi, sonyń nátıjesinen týǵan ónimderi ómirsheń bola bermek.