Munaı-gaz ónerkásibi – ekonomıkanyń eleýli salasy

Elge tirek bolǵan sala

«Energy Monitor» qorynyń dırektory Nurlan Jumaǵulov­tyń deregine súıensek, el mu­naı­­shylary 1990 jyly 25,5 mln tonna «qara altyn» óndirgen edi. Táýelsizdik tańy atqan 1991 jyly óndirilgen «qara altyn» kólemi 26,6 mln tonnaǵa jetti.

Ras, bul – sol kezeńdegi ólshemmen tym-táýir kórsetkish. Alaıda bir jyldan soń munaı kólemi 800 myń tonnaǵa tómendep, 25,8 mln tonnany qurady. Muny atalǵan saladaǵy quldyraý demesek te, bul úrdis 1996 jyldyń sońyna deıin jalǵasty. Demek, sodan keıingi jyldary «qara altyn» óndirisi azaıǵany baıqalady. Máselen, 1993 jyly – 22,9 mln, 1994 jyly – 20,3, al 1995 jyly – 20,6, 1996 jyly 23 mln tonna kómirsýtekti shıkizat óndirilipti.

Otandyq munaı-gaz ónerká­sibi sala­sy­nyń órleý kezeńi 1997 jyly bastaldy. Sol jyly munaıshylar 25,8 mln tonna «qara altyn» óndirý­­­ge qol jetkizdi. Alaıda bul jyl­­dary álemdik naryqta barrel baǵa­sy tó­men­dep, ónim eksporttaý­dan túsetin tabys azaıdy. Soǵan qara­mastan dál osy jyl­dan keıin elimizde munaı óndirý kóle­mi kúrt artty.

«Qazaqstanda 1991 jyldan 2024 jyldyń sońyna deıin 2 mlrd tonna munaı óndirildi. Bul ónimniń naryqtaǵy quny – shamamen 1 trln dollar. Qazaq jerinen óndirilgen «qara altyn» qunyna esepteý júrgizilgende, álemdik naryqtaǵy barrel baǵasynyń san márte qubylǵany eskerildi», deıdi sala sarapshysy Nurlan Jumaǵulov.

Onyń aıtýynsha, elimizde munaı óndiri­le­tin bes oblys bar. El munaıynyń 95 paıyzy batys aımaqtaǵy tórt oblys­tyń aýmaǵynda óndiriledi. Sonyń ishinde Atyraý oblysyndaǵy munaı kom­pa­nııa­la­rynyń úlesi – 56 paıyzy. Al 20 paıyz «qara altyn» Mańǵystaý oblysynda tirkelgen kompanııalardyń ıe­li­gindegi uńǵymalardan alynsa, Batys Qazaqstan oblysynyń mu­naı­shylary – 13 paıyz, Aqtóbe­degi kompanııalar 6 paıyz mu­naı berip otyr. Sondaı-aq Qyzylorda oblysynda munaıdyń 5 paıyzy óndiriledi.

«Munaı-gaz ónerkásibin órken­detý máselesi qolǵa alynǵan­da, Atyraý oblysyna erekshe mańyz beriledi. Burynda da solaı bolǵan. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin de bul óńirge barynsha nazar aýdaryldy. Otandyq kompanııalar da, shetel­dik ınvestorlar da dál qazy­na­ly aımaqtaǵy ken oryndaryna ınvestısııa quıýǵa ynta tanytty. Nege? О́ıtkeni Atyraý oblysynyń aýmaǵynda bolashaǵy bar ken oryndary kóp. Sheteldik ınvestorlar ásirese táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary «Teńiz» ken ornyna kóz tikti. Keıin Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy «Qashaǵan» keni­shi de qyzyqtyrdy», deıdi N.Jumaǵulov. 

Shartarapqa eksporttalǵan shıkizat

Sarapshylardyń deregine qara­­­ǵanda, elimizde táýligine shamamen 1,8 mln barrel munaı óndiri­ledi. Qazaq jerinen alynǵan «qara altyn­­nyń» kóp bóligi shetel nary­ǵy­na birneshe baǵytpen tasymaldanady. Demek, elimizde áli de mu­naıdy shıkizat kúıinde eksport­­taýǵa basymdyq berilip otyr.

Álemdegi munaı óndiretin keıbir eldiń ustanatyn baǵyty ózgesheleý. Máselen, Norvegııa, Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámir­ligi munaıdy shıkizat kúıin­de ǵana emes, qosylǵan quny jo­ǵary ónim retinde eksporttaýǵa basymdyq berip otyr. О́ıtkeni munaıdy tereń óńdeýden janarmaı, avıaotyn, munaı-hımııa ónimderin shyǵarýdyń mańyzy zor. «Qara altynnan» alynǵan osyndaı ónimderge qosylǵan qun salyǵy joǵarylasa, ony satýdan túsetin tabystyń artatyny daýsyz.

«Energy Monitor» qorynyń dırektory Nurlan Jumaǵulovtyń málimetinshe, Qazaqstannan álem naryǵyna munaı jetkizetin bir­neshe baǵyt bar. Máselen, 2024 jyly elimizden 24 elge eksport­tal­ǵan 71 mln tonnadan asatyn shıki­zat­tyń ár tonnasy 604 dol­larmen eseptelipti. Eksport­­­tal­ǵan ónimniń jalpy quny shamamen 42,8 mlrd dollardy quraǵan.

Shartarapqa eksporttalǵan kómir­sýtekti shıkizattyń kóp mól­sherin úsh el alady. Ásirese Ita­lııanyń aty ozyp tur. Bul el bir jylda 30 mln 738 myń 599 tonna «qara altyn» alyp otyr. Onyń bir ton­nasynyń quny – 597 dol­lar.

Qazaq jerinen Nıderlandqa baǵyttalǵan 7 mln 669 myń 430 tonna ónimniń ár tonnasyna 611 dollar kólemindegi baǵa belgilenipti. Al Fransııanyń enshisinde 5 mln 264 myń 713 tonna shıkizat bar. Biraq ár tonnaǵa eseptelgen baǵa – 614 dollar.

Shetelge jiberilgen munaı­dyń eń joǵary quny 700 dollardan asady. Máselen, Brýneı-Darýssalamǵa 263 myń 752 tonna «qara altynnyń» bir tonnasy 701 dollarmen satylǵan. Al Ýrýgvaıǵa 137 myń 381 tonna shıkizattyq kómirsýtek jiberilipti. Onyń ár tonnasy 718 dollarǵa baǵalandy.

San alýan eldi qyzyqtyrǵan qazaq mu­naıynyń ár tonnasyna bel­gilengen baǵa birkelki emes. Eń tómen quny – 497 dollar. Eksporttalǵan «qara altyn» quny túrlishe qubylady. Má­se­­­len, Shveısarııa eline ár tonna kómirsýtekti shıkizat 531, Rýmy­­nııaǵa 587, Ulybrıtanııaǵa 591, Germanııaǵa 609, AQSh-qa 618, Ispanııa men Úndistanǵa 627, Qytaıǵa 651, Koreıaǵa 660 dollarmen jiberilipti. 

Ulytaýda tórtinshi zaýyt salynýy múmkin

Prezıdent Úkimetke jańa mu­naı óńdeý zaýytynyń qury­ly­syna qatysty baıypty sheshim qabyldaýdy tapsyrdy. «Eń aldymen munaı óńdeý zaýytyna shıkizat qaıdan jetkiziletinin, qandaı ónimdi jáne qansha kólemde óndiretinin durys esepteý kerek. Bul jobany iske asyrýǵa (eger júzege assa) jeke ınves­tor tartý kerek bolady. Búginde mundaı iri jobany tek memleket qarjysyna salý óte tıimsiz. Jańa munaı óńdeý zaýytynyń qurylysy jóninde áli de oılaný qajet. Menińshe, jobanyń qunyn muqııat eseptegen abzal», dedi Memleket basshysy.

Energetıka mınıstri Erlan Aqkenjenovtiń deregine qaraǵanda, 2040 jylǵa deıingi tujyrymdamaǵa sáıkes 2040 jylǵa qaraı munaı óńdeý qýatyn 40 mln tonnaǵa deıin kezeń-kezeńimen ulǵaıtý jos­parlanypty. Munaı ónimderin óndirýdi 14,52-den 29,2 mln tonnaǵa deıin arttyryp, sapasyn qazirgi ekologııalyq standartynan K4-ten K5+ deńgeıine deıin turaqty túrde jaqsartý, syrtqy naryqtarǵa eksporttaý jospary bar.

«2040 jylǵa qaraı zamanaýı otyn-munaı-hımııalyq konfıgýrasııada qýaty 10 mln tonna munaı óńdeıtin jańa úlken syıymdylyqtaǵy iri zaýytty iske qosý josparlandy. Bul óńdeý qýa­tyn 30-dan 40 mln tonnaǵa deıin arttyrady. Jańa zaýyttyń óńdeý tereńdigi 95%-dy quraıdy. Bul jobany júzege asyrý ishki naryqtyń janar-jaǵarmaı materıaldaryna ósip kele jatqan suranysyn 100% qamtamasyz etedi. Munaı ónimderin kórshiles elderge eksporttaýǵa múmkindik beredi», deıdi mınıstr.

Al sarapshy Nurlan Juma­ǵulov­tyń pikirinshe, elimizde óndirilgen «qara altyn» úsh munaı óńdeý zaýytynda óńdeledi. Buǵan qosa 25 shaǵyn zaýyt tirkelgenimen, shamamen sonyń jartysy jumys istemeı tur. Mundaı shaǵyn nysandar janar maı, ne dızel emes, kóbinese mazýt shyǵarýmen shekteledi. Al tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn salý úshin shamamen 4 mlrd dollar kóleminde qarjy qajet.

«Tórtinshi zaýyttyń qaı oblys­tan salynatyny jóninde naq­ty sheshim aıtylmaı keledi. Túrli nusqa bar. Onyń ishinde Ulytaý óńiri de atalyp júr. О́ıtkeni munaı óńdeý zaýytyn kómirsýtekti shıkizatty tasymaldaıtyn qubyr mańynan salý tıimdi bolady. Osy turǵydan aıtqanda, «Atasý-Alashańqaı» munaı qubyrynyń mańy tań­­dalýy múmkin ekenin joqqa shyǵa­rýǵa bolmaıdy. Dál osy baǵyt tańdalar bolsa, bul Uly­taý óńi­riniń damýy­na oń yq­­palyn tıgizedi», deıdi N.Jumaǵulov.

Energetıka mınıstriniń orynbasary Qaıyrhan Tutqyshbaevtyń pikirinshe, jańa zaýytty qaı óńir­den salýǵa baılanysty birne­she nusqa qarastyrylyp otyr. Ol da Ulytaý oblysy baryn joqqa shy­ǵarǵan joq.

«Zaýytty salýdyń birneshe nus­qasy qarastyrylyp otyr. Uly­taý oblysynda salynýy yqtımal. Sarapshylyq qaýym­das­tyq tıisti esep­teýler júrgizip jatyr. Son­dyqtan tehnıkalyq mán-jaıy, sıpattamasy, ornalasatyn orny naqtylanǵannan keıin qosymsha habarlanady», deıdi Q.Tutqyshbaev.

Mınıstr orynbasarynyń aıtýynsha, tórtinshi zaýyttyń qandaı qarjyǵa boı kóteretini tolyq she­shimin tappaǵan. Tipti qurylysy qashan bastalatyny da belgisiz. «Memleket basshysynyń naqty tapsyrmasy bar. Osyǵan oraı bul zaýyt munaı men hımııa­ny damytý tujyrymdamasyna, qurylys strategııalyq qujattar tizbesine engizildi. Elimizde qurylys qolǵa alynyp, tórtinshi zaýyt bolady», dep málim etti mınıstrdiń orynbasary.

Qoryta aıtqanda, munaı-gaz ónerkásibindegi ár joba el ekonomıkasyna, óńirlerdiń órkendeýine serpin beretin draıverge aınalýǵa tıis. О́ıtkeni 1991 jyldan beri elimizdegi ken oryndaryn ıgerý máselesi shetel ınves­tor­la­rynyń qyzy­ǵý­shylyǵyn oıatty. Sodan beri óndirilgen «qara altyn» seli de, eksport kólemi de birneshe mıllıon tonnaǵa artty. Bul munaı-gaz ónerkásibiniń áleýmet arqa súıeıtin, bıýdjetke mol tabys túsiretin jetekshi sektor retinde qanat jaıýyna yqpal etti.

Atyraý oblysy