Ne kútemiz?
Negizinen Úkimette sıfrlandyrý isi, jasandy ıntellektini damytý jumystary birazdan beri qolǵa alyndy. Naqty mindetter mejelengen qujaty da bar. Buǵan 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan «Jasandy ıntellektini damytý» tujyrymdamasy tuzdyq bola alady. Osyǵan qosa «Jasandy ıntellekt týraly» Zań men Sıfrlyq kodeks qabyldandy. Iаǵnı zańnamalyq baza jasalǵan. Endi arnaıy qaýlymen bekitilgen ataýly jyldyń júgi qandaı, mindeti nendeı?
Jyl basynda ótken Úkimet otyrysynda Premer-mınıstr Oljas Bektenov osy ataýly kezeńdegi basty maqsat ekonomıkanyń barlyq salasyna serpindi tehnologııalardy engizý ekenin aıtty. «Jańa sıfrlyq ónimderdiń oń nátıjesin ár azamat sezinýge tıis. Prezıdent Qazaqstandy sıfrlyq memleketke aınaldyrý mindetin qoıdy. Ozyq tehnologııalar salasynda biz sıfrlyq sheshimder men qyzmetterdi sátti jasap, sata biletin jetekshi elderdiń qataryna kirýge umtylýymyz kerek», dedi Úkimet basshysy.
Zeınetker Aınagúl Erkinbekqyzy ınterneti nashar shalǵaı eldi mekende turady. Onyń aıtýynsha, týysyn úıine ýaqytsha tirkeý úshin ne aýyl shetindegi tóbege, ne aýdanǵa barý kerek. Aýyldastaryna ortaq másele sheshiler dep ataýly jyldan úmit etip otyr. «О́tken jazda úıimdi jóndeýge eki balam men nemerelerim 1,5 aıǵa keldi. Ýchaskelik polısııa 1 aıdan asa ýaqyt turatyn bolsa, ýaqytsha bolsyn tirkeýge turý kerek ekenin aıtty. Zańǵa baǵynyp, qosymshamen úıden shyqpaı tirkete qoıaıyq desek, betti skanerleýden ótkizýge kelgende aınalyp turyp aldy. Úkimet basshysynyń ár azamat sıfrlyq ónimderdiń ıgiligin kórýi kerek degenin teledıdardan tyńdadyq ta. Endi soǵan osy jyly elimizdegi barlyq aýylǵa jaqsy, sapaly ınternet jetkizip, Egov-ty erkin qoldanatyndaı jaǵdaı jasasa jón edi», deıdi zeınetker.
Bul negizi keıipkerimizdiń aýyldastaryna ǵana ortaq másele bolmaı tur. Úkimettiń ótken aptada taratqan aqparatynda aıtylǵandaı, elimizde 2606 aýyldyq eldi meken joǵary jyldamdyqty ınternetke qosylǵan. Bıyl taǵy 1900-in qosý josparlanǵan. Elimizde 6 myńnan asa aýyl bar, demek áli 1500 aýyl kezegin kútpek, bul jyldyń atqaratyn salmaqty júginiń biri osy sekildi. Sebebi jyldam ınternet bolmasa, sıfrlandyrýdyń ıgiligin kórý múmkin emes.
San emes, sapa mańyzdy
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jasandy ıntellekt kafedrasynyń zertteýshisi, PhD Nurzada Amangeldi bul bastamany baǵalaý kezinde sýbektıvti áserge emes, 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan «Jasandy ıntellektini damytý» tujyrymdamasynda bekitilgen naqty nysanaly ındıkatorlarǵa súıenýimiz qajet ekenin aıtady. Onyń oıynsha, atalǵan tujyrymdamaǵa saı 2026 jyly jasandy ıntellekt salasynda kemi 100 ǵylymı jarııalanym men 5 patentke qol jetkizý josparlanǵan. Biraq munda san ǵana emes, sapa mańyzdy. Halyqaralyq deńgeıdegi bedeldi jýrnaldardaǵy jarııalanymdar men kommersııalandyrýǵa baǵyttalǵan zertteýler basym bolýǵa tıis. Sonymen qatar keminde 10 jasandy ıntellekt (AI) startaptyń paıda bolýy ǵylymı nátıjelerdiń naryqqa shyǵýynyń kórsetkishi bolady. Eger zertteý nátıjeleri naqty sektorda engizilip, ekonomıkalyq áser bere bastasa, onda bul baǵytty sátti dep baǵalaýǵa bolady.
«Meniń ǵylymı kózqarasym boıynsha elimizde jasandy ıntellektini keńinen engizýge qajetti bazalyq ınfraqurylym da, kadrlyq áleýet te jetkilikti deńgeıde qalyptasyp keledi. Birinshiden, esepteý ınfraqurylymy baǵytynda naqty qadamdar jasaldy: sýperkompıýter iske qosyldy, derekterdi óńdeý ortalyqtary qurylyp, ulttyq platforma qalyptasyp jatyr. Memlekettik deńgeıde vedomstvolyq baǵdarlamalar qabyldanyp, strategııalyq qujattar bekitildi. Bul – tehnologııalyq negizdiń bar ekenin kórsetedi. Ekinshiden, kadrlyq áleýet jaǵy: JOO-da AI pánderi engizildi, halyqaralyq sertıfıkattaý baǵdarlamalary iske asyryldy, jas zertteýshiler men startaperler belsendi. Otandyq komandalardyń halyqaralyq olımpıadalar men «Kaggle» platformasyndaǵy jetistikteri adam kapıtalynyń sapasyn kórsetedi. Mundaǵy álsiz tus – tehnıka, tehnologııada emes, ınstıtýsıonaldy hám mádenı deńgeıde, jaýapkershilikte. Keı jaǵdaıda memlekettik bastamalarǵa senimsizdik, ortaq maqsatqa birlese jumys isteý jetispeıdi. Iаǵnı másele – ınfraqurylymnyń joqtyǵynda emes, ony bir baǵytta jumyldyrýda. Eger ár zertteýshi, oqytýshy, kásipker, azamat osy strategııalyq qujattardy formaldy emes, ulttyq damý quraly retinde qabyldap, óz úlesin qossa, ár uıym qarajatty maqsatty, tıimdi jumsasa, mindetti túrde nátıje bolady. Memleket qarjysyn ysyrap etpeý – bárimizdiń azamattyq mindetimiz», deıdi ǵalym N.Amangeldi.
Onyń pikirinshe, ataýly kezeń ǵylymǵa bir jyldyq qana aksııa bolmaýǵa tıis. Osynsha AI agent iske qosyldy, budan osynsha memlekettik qyzmetti avtomattandyrdy, jumysqa jumsalatyn ýaqyt osynsha qysqardy, ónimdilik mynansha artty, pálen startap quryldy, bular arqyly osynsha qarajat taptyq, osynsha ǵylymı joba naryqqa shyǵyp, ónimge aınaldy degendeı nátıje kózge kóringeni kerek. Ár vedomstvo jospar emes, dál kórsetkish kórsetýge tıis. Eń bastysy, jyl sońynda kóp is-shara ótkenin tizgen esep emes, derek–ınfraqurylym – kadr – ónim tizbegi jumys istep turǵany jón. Iаǵnı zertteýden bastap naqty engizýge deıingi júıe turaqty jumys isteýi qajet. Sonda ǵana bul bastama bir rettik naýqan emes, uzaqmerzimdi saıasattyń naqty bastamasy bolady.
Startap jaıbasarlyqty «jaratpaıdy»
Startap degen uǵym bar. Bul – naryqta, kez kelgen salada buryn bolmaǵan sheshimdi týdyratyn, qysqa ýaqytta aýqymdy damýdy kózdeıtin joba. Osyndaı startaptardyń nátıjesinde kóp salada qarqyndy damýdyń baryna kóz jetkizip otyrmyz. «New York University»-de magıstratýra támamdaǵan IT ýnıversıtetiniń túlegi startaper Aınur Nurádil Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jylynda AI negizinde jobalardy bastaý qıyn emesin, munda bastysy taratý ekenin aıtady. Onyń sózine qaraǵanda, elimizde, ásirese Astanada, AI negizindegi startapty bastaý salystyrmaly túrde ońaı. Buǵan «Astana Hub», «Nazarbayev University» sııaqty ekojúıe elementteri úles qosyp otyr. Infraqurylym, akselerasııa baǵdarlamalary, bastapqy mentorlyq qoldaý bar. Iаǵnı ıdeıadan «MVP» kezeńine deıin jetý múmkindigi jetkilikti. Alaıda eń úlken kedergi – masshtabtaý kezeńi.
«Startap bastapqy fazadan ótken soń, ósimge, naryqty keńeıtýge, úlken derekterge, ınstıtýsıonaldyq seriktestikke muqtaj bolady. Dál osy kezeńde júıeli, uzaqmerzimdi qoldaý baǵdarlamalary jetkiliksiz. Masshtabtaý – kapıtal, seriktestik pen memlekettik deńgeıdegi ıntegrasııany talap etetin eń kúrdeli faza. Mysaly, bizdiń «AR Sana» dep atalatyn startapymyz – balalardyń sóıleýin damytýǵa arnalǵan AI-joba. Modeldi úıretý úshin balalardyń daýys derekterin jınaý kerek. Bul – óte názik ári etıkalyq jaǵynan qıyndaý is. Qazir derekterdi qolmen, jeke jumys arqyly jınap otyrmyz. Bul ýaqytty da, resýrsty da kóp talap etedi, masshtabtaýǵa kedergi keltiredi. Sonymen qatar memlekettik qurylymdarmen baılanys ornatýǵa, qanatqaqty joba retinde mektepter arqyly derekter jınaýǵa tyrystyq. Biraq memlekettik uıymmen baılanys ta uzaq ýaqyt alady. Al startap ekojúıesinde ýaqyt sheshýshi faktor sanalady. Startaptar baıaý áreketti «keshirmeıdi». Eger sheshim qabyldaý uzaqqa sozylsa, bul jobanyń damý qarqynyna tikeleı áser etedi. Sondyqtan negizgi másele – bastaý emes, taratý, derekterge qoljetimdilik pen ınstıtýsıonaldy seriktestik», deıdi A.Nurádil.
