– Berik Noǵaıuly, jańa Konstıtýsııa jobasynyń Kirispe bóliminde Zań men Tártip qaǵıdaty erekshe atalady. Osyǵan keńirek toqtalyp ótseńiz.
– О́tken jyldyń qyrkúıeginde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynda jarııalanǵan konstıtýsııalyq reforma 2022 jyldan beri júzege asyrylyp kele jatqan memleketti keshendi jańǵyrtýdyń zańdy jalǵasy ekenin atap ótken jón. Bıyl 15 naýryzda ótetin jalpyhalyqtyq referendým azamattardyń erik-jigerine eń joǵary zańdyq kúsh bere otyryp, Negizgi zań jobasy maquldanǵan jaǵdaıda el tarıhynda jańa kezeńniń bastalýyna jol ashady ári Konstıtýsııanyń halyqtyq sıpatyn aıqyndaı túsedi.
Osy suhbatqa daıyndalý barysynda birqatar memlekettiń konstıtýsııalaryn zerdeledim. Olardyń kirispe bólimderinde eldiń ıdeologııalyq negizin aıqyndaıtyn, saıası kelbetin sıpattaıtyn, tarıhı damý joly men memlekettik qurylymynyń ulttyq túp-tamyryn kórsetetin, qazirgi jáne bolashaqtaǵy basty qaǵıdattaryn belgileıtin túıindi faktorlar erekshe atalyp ótedi. Demek, Kirispe bólim – Konstıtýsııanyń aınasy ári onyń ıdeologııalyq bastaýy, jalpyulttyq oı-tujyrymnyń qaınar kózi. Konstıtýsııanyń barlyq qaǵıdattary, normalary men erejeleri óz bastaýyn Kirispe bóliminen alady.
Al bizdiń Konstıtýsııamyzdyń jobasyna kelsek, onda elimizdiń qundylyq baǵdarlary men saıası-quqyqtyq damýynyń uzaq merzimge arnalǵan strategııalyq baǵyttary naqty aıqyndalǵan. Jobada Zań men tártip qaǵıdaty elimizdiń ári qaraı damýynyń, azamattarymyz ben qoǵamymyzdyń kúndelikti ómir saltyn qalyptastyrýdyń irgetasy retinde bekitilgen.
Buǵan deıingi suhbattarymda Zań men tártip qaǵıdaty degenimiz ne, onyń máni men mazmuny qandaı degen máselelerge toqtalǵan edim. Taǵy da aıta keteıin, bul – mádenı, adamgershilik, etıkalyq, otbasylyq, rýhanı ıdealdardyń, konstıtýsııalyq kepildikter men basqa da qundylyqtardyń myzǵymastyǵy. Zań men tártip – tek quqyqtyq uǵymdar emes, qoǵamymyzdyń turaqtylyǵy, qaýipsizdigi men órkendeýin aıqyndaıtyn ómirlik baǵdarlar.
Bul qaǵıdatty konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý ne beredi degen suraqqa kelsek, Egemendik pen Táýelsizdikti qorǵaý, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý jáne ózge de asa mańyzdy máselelermen qatar Zań men tártip ıdeologemasy memleket qyzmetiniń negizgi qaǵıdattarynyń birine aınalady. Iаǵnı memlekettik organdar men olardyń laýazymdy adamdarynyń kez kelgen sheshimi men is-áreketi osy qaǵıdamen sýsyndalýy kerek. Demek, osy qaǵıdanyń ajyramas bóligi retinde quqyq buzýshylyqqa «múldem tózbeýshilik» ustanymy quqyqtyq ústem dárejege ıe bolmaq.
– Konstıtýsııa jobasy jańalyqtarynyń biri – zań shyǵarý bıligin júzege asyratyn jańa ókiletti organnyń qurylymy men ony qalyptastyrý tártibiniń ózgerýi. Bul jóninde ne oılaısyz?
– Quryltaıdyń tarıhı tamyry óte tereńde jatyr. Bul termınniń shyǵý tegi men «Quryltaı» sóziniń etımologııalyq mánine tıisti sala mamandary laıyqty baǵa beredi dep oılaımyn. Men quqyqtyq turǵydan, dala zańdary – ádet-ǵuryp jáne dástúrli erejelerge qysqasha toqtalǵym keledi.
Tarıhta Quryltaı joǵary ókiletti organ qyzmetin atqarǵan, halyq bıligin bildirgen, rýlar men taıpalardyń múddesin oryndaı otyryp, bıleýshini saılaý, soǵys jáne bitimgershilik máseleleri, jaıylymdardy bólý, kóship-qoný shekarasyn aıqyndaý, ádet-ǵurypqa aınalyp ketken el arasyndaǵy qatynastardy zańdastyrǵan, sondaı-aq dala zańdary – erejelerdi bekitý sııaqty kóshpeli halyq ómiri úshin mańyzdy máselelerdi sheshýmen aınalysqan. Quryltaıda qazaqtyń dástúrli quqyǵynyń negizin qalaǵan uly dala zańdary, sonyń ishinde «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa joly», «Jeti Jarǵy» bekitilgen. Bul – tarıhı derek.
Bul týraly ulttyq quqyqtaný ǵylymynyń patrıarhy, akademık Salyq Zımanovtyń «Qazaqtyń ata zańdary» atty on tomdyq eńbeginde keńinen baıandalǵan. Sondaı-aq qazaqtyń dástúrli quqyǵynyń tarıhyn zerttegen belgili ǵalym-zańgerler – Taıyr Kúlteleev, Savelıı Fýks, Aıdarat Taýkelev, Aleksandr Leontev, basqa da zertteýshiler ókiletti jınalystyń dala zańnamasyn qalyptastyrýdaǵy rólin atap ótken. Bul – Uly dala men ony mekendegen halyqtyń quqyqtyq mádenıeti men dástúriniń, turmys-saltynyń tarıhı-quqyqtyq tamyry ekenin bildiretin baǵa jetpes murasy.
Qazirgi konstıtýsııalyq reforma aıasynda elimizdiń jańa zań shyǵarýshy organy – Quryltaıdy qurýy Uly dalada ǵasyrlar boıy qalyptasqan halyq ókilettigin jańǵyrtý. Bul Táýelsiz Qazaqstannyń Uly dalada buryn bolǵan memlekettik qurylymdarmen tarıhı sabaqtastyǵyn bildiredi.
– Bas qujat jobasyndaǵy adam men azamat quqyqtarynyń kepildikterin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qandaı jańa normalardy atap óter edińiz?
– О́te mańyzdy suraq. Eń aldymen aıtarym, Konstıtýsııa – bul azamattar, qoǵam jáne memleket arasyndaǵy kelisim. Sondyqtan Konstıtýsııada adam men azamattyń quqyqtary, bostandyqtary men mindetteriniń júıesi aıqyndalyp, jeke tulǵa, qoǵam jáne memleket arasyndaǵy ózara yqpaldasý aýmaǵy naqty belgilenedi.
Qoldanystaǵy Konstıtýsııada da, jańa jobada da kepildikter toptamasy Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasyna, azamattyq jáne saıası quqyqtar, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı quqyqtar týraly halyqaralyq paktilerge jáne ózge de halyqaralyq konvensııalyq aktilerge tolyq sáıkes keledi. Jalpy, adam ómirin, onyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý men kepildik berýdiń basymdyǵyn bekitetin negizgi qaǵıdattar joba aıasynda saqtalyp qana qoımaı, kúsheıtiledi. Árıne, árbir konstıtýsııalyq quqyq jeke-dara tereń talqylaýdy qajet etedi. О́ıtkeni shaǵyn kólemdi normada tutas quqyqtyq júıe qamtylýy múmkin. Sondyqtan adam quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge tikeleı áser etetin birqatar mańyzdy jańa normalarǵa toqtalaıyn.
Máselen, Konstıtýsııa jobasyna sáıkes árbir adam ustalǵan sátten bastap onyń bostandyǵyn shekteý negizderi men quqyqtary túsindiriledi. Alǵash qaraǵanda bul qalypty jaǵdaı sııaqty kórinýi múmkin. Alaıda onyń máni – egjeı-tegjeıinde. Bul ereje birqatar salany qamtıdy. Adamdy qylmystyq nemese ákimshilik sot óndirisinde, kóshi-qon, keden zańnamasyn, memlekettik shekarany buzǵanda, jeke basyn anyqtaý úshin jáne basqa da jaǵdaılarda ustaýy múmkin. Osyndaı kezderde adamǵa ne úshin ustalǵany, qandaı quqyqtary bar ekeni, mysaly, ózin áshkereleıtin túsinik berýden bas tartý, advokat kómegin paıdalaný jáne basqa quqyǵy bar ekeni túsindiriledi. Eger ustalǵan kezde adamǵa onyń quqyqtaryn túsindirmegen bolsa, keıin ol áreketter zańsyz dep tanylýy múmkin.
Kelesi másele, kinásizdik prezýmpsııasy jańa konstıtýsııalyq mazmunǵa ıe bolady. Qazirgi Konstıtýsııada bul qaǵıdat Sot bıligi týraly bólimde tur, al endigi joba boıynsha ol Negizgi quqyqtar men bostandyqtar týraly bólimge engizilgen. Osylaısha, kinásizdik prezýmpsııasy barshaǵa ortaq talapqa aınalyp, adamdy qylmys jasady dep negizsiz aıyptaý qaýpin boldyrmaıdy.
Konstıtýsııa jobasy «zańnyń keri kúshi» qaǵıdatyna qatysty ustanymdy túbegeıli ózgertedi. Qoldanystaǵy Konstıtýsııada da bul qaǵıdat negizinen ákimshilik jáne qylmystyq sot isin júrgizýge qatysty edi. Al endi onyń konstıtýsııalyq sheńberi keńeıtilip otyr. Atalǵan normanyń qurylymy naqty jáne túsinikti etip jazylǵan. Birinshiden, azamattarǵa jańa mindetter júkteıtin nemese olardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshi bolmaıdy. Ekinshiden, jaýaptylyqty belgileıtin nemese kúsheıtetin zańdardyń keri kúshi bolmaıdy. Úshinshiden, jańa zań buryn jasalǵan quqyq buzýshylyq úshin jaýaptylyqty joıatyn nemese jeńildetetin bolsa, onda jańa zań qoldanylady. Osylaısha, atalǵan qaǵıdattyń qoldanylý aıasy keńeıip, kez kelgen jańa mindetterge qoldanylady. Sonymen qatar adam qandaı da bir sheshim qabyldaǵan kezde keıin bekitilgen zańmen onyń quqyqtyq jaǵdaıy ózgermeıtinine senimdi bola alady.
Nazar aýdarýǵa turarlyq taǵy bir mańyzdy jańashyldyq – jeke ómirge, jeke jáne otbasylyq qupııaǵa qol suqpaýshylyqpen qatar, Negizgi zań jobasynda derbes derekterdi zańsyz áreketterden, onyń ishinde sıfrlyq keńistikte qorǵaý konstıtýsııalyq deńgeıde bekitedi. Osyndaı kepildik banktik operasııalar, jeke salymdar men jınaqtar, hat almasý, telefon jáne ózge de habarlamalar qupııasyna da beriledi.
– Konstıtýsııa jobasyna sáıkes, sybaılas jemqorlyq qylmysyn jasaǵany úshin sot kináli dep tanyǵan azamattar saılaný quqyǵynan aıyrylady. Negizgi zańnyń bul erejesi qandaı saldarǵa ákelip soǵýy múmkin?
– Konstıtýsııa – qatardaǵy zań emes, bul qoǵam men memlekettiń adamgershilik, moraldyq-etıkalyq qundylyqtaryn qalyptastyratyn basty quqyqtyq qujat. Jobaǵa engizilgen bul norma kez kelgen deńgeıdegi ókiletti organdarǵa, ıaǵnı Quryltaıǵa, jergilikti jerlerde – máslıhattarǵa, sondaı-aq Prezıdent laýazymyna saılanǵysy keletin azamattarǵa qoldanylady.
Atalǵan shekteý Birikken Ulttar Uıymynyń jemqorlyq qylmysy úshin sottalǵan adamdardy memlekettik qyzmetti atqarý quqyǵynan aıyrý múmkindigi kózdelgen Sybaılas jemqorlyqqa qarsy konvensııasy erejelerimen de úılesedi.
Bul konstıtýsııalyq tyıym qoǵamǵa memlekettiń sybaılas jemqorlyqqa múldem tózbeýshilik qaǵıdatyn aıqyn bildiretin belgi bolmaq. О́z kezeginde azamattardyń bılik ınstıtýttaryna degen senimin nyǵaıtady.
– Onlaın-platformalardy paıdalanýshylardyń qorlaıtyn jáne balaǵat sózderdi qoldanatyn jaǵdaılaryna qatysty quqyqtyq yqpal etý tetikteri bar ma?
– Bul ózekti másele bizdi ǵana emes, búkil álemdi alańdatyp otyr. Maǵan keıde keıbir adamdar vırtýaldy álemniń ózderine ǵana arnalǵan tar keńistik emes ekenin, olardyń sózderi basqa paıdalanýshylardyń janyn jaralap, namysy men qadir qasıetine tıetinin túsinbeıtindeı kórinedi. Ashyǵyn aıtsam, eger adamnyń mádenıeti qundylyq turǵysynan tómen bolsa, onda zań men tártip basqalardy onyń quqyqqa qarsy áreketterinen qorǵaýy tıis. Áleýmettik jelilerge erkin qol jetkizý múmkindigin paıdalanǵan adam óz is-áreketine jaýapty ekenin, qorlaý, ádepsizdik nemese qoǵamǵa qarsy minez-qulyq zańsyzdyq ekenin túsinýi qajet.
Zańnamada mundaı paıdalanýshylarǵa yqpal etetin quraldar jetkilikti. Mundaı tetikter men jaýaptylyq Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekste, Qylmystyq kodekste, sondaı-aq mass-medıa týraly, aqparattandyrý, onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama, mádenıet týraly jáne ózge de zańdarda qarastyrylǵan.
Qoǵamdyq orynda balaǵat sózderdi qoldaný, basqalardy qorlaıtyn áreketter jasaý, qorshaǵan ortany qurmettemeý sııaqty kez kelgen basqa minez-qulyq, ıaǵnı qoǵamdyq tártip pen azamattardyń tynyshtyǵyn buzatyn áreket ákimshilik quqyq buzýshylyqqa jatqyzylady.
Ashyq ınternet keńistiginde qorlaý, balaǵattaý mánindegi sózderdi qoldaný – qoǵamdyq tártipti buzýdyń jáne basqalardy qurmettemeýdiń aıqyn kórinisi. Jylyna mundaı áreketter úshin birneshe myń azamat ákimshilik jaýaptylyqqa tartylady. Jarııalanǵan materıaldardyń mazmunyna baılanysty, mysaly, áleýmettik, ulttyq nemese dinı alaýyzdyqty qozdyrý, sondaı-aq bılik ókilin qyzmettik mindetin oryndaý kezinde ashyq túrde qorlaý sııaqty quqyq buzýshylyqtar úshin qamaýǵa alý nemese bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin qylmystyq jaýaptylyq qarastyrylýy da múmkin.
Bizdiń mindetimiz – zańdy buzǵan adamdy jazalaý ǵana emes, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý, zańnyń buzylýyna jol bermeý, quqyqtyq mádenıetti kóterý jáne tárbıelik jumysqa basa nazar aýdarý. Biz azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý maqsatynda buqaralyq aqparat quraldary arqyly úndeý jasaımyz.
Qazirgi tańda azamattardy zańnamany saqtaýǵa, sıfrlyq ortada qoǵamdyq moral men ózara qurmet normalaryn ustanýǵa, balaǵat sózder, qorqytý, qadir-qasıetti qorlaıtyn nemese ózge quqyqqa qarsy materıaldar jarııalamaýǵa shaqyramyn. Meniń oıymsha, Konstıtýsııa jobasynda sóz bostandyǵy jáne aqparatty taratý bostandyǵy basqa adamdardyń qadir-qasıetine, qoǵamnyń moraldyq normalaryna nemese qoǵamdyq tártipke zııan keltirmeýi kerek degen normany engizýdiń negizgi alǵysharttary ınternette taralatyn osyndaı qoǵamǵa jat qubylystarǵa baılanysty bolyp otyr.
Jańa konstıtýsııalyq formýla quqyqtar men bostandyqtar teńgeriminiń ámbebap qaǵıdatyn bekitedi. Sóz bostandyǵy ashyqtyqty, qoǵamdyq dıalogti jáne quqyqtyq mádenıetti damytýǵa yqpal etedi. Bul ustanym Eýropalyq adam quqyqtary men negizgi bostandyqtardy qorǵaý konvensııasynyń normalaryna sáıkes keledi. Konvensııaǵa sáıkes pikir bildirý bostandyǵyn júzege asyrý zańmen qarastyrylǵan shekteýlerge baǵynýy múmkin jáne demokratııalyq qoǵamda basqa adamdardyń bedeli men quqyqtaryn qorǵaý, densaýlyq pen moraldi saqtaý, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý úshin qajet bolýy múmkin. Áńgime sóz bostandyǵy men ony teris paıdalanýdyń arajigin ajyratý jaıynda bolyp otyr. Pikir bildirý bostandyǵy men basqa adamdardyń quqyqtaryn buzǵany úshin jaýaptylyq – quqyqtyq memlekettegi bir-birin tolyqtyratyn
elementter.
Ejelgi oıshyldardyń «bolashaqty boljaı biletin kóshbasshy – dana basshy» degen qanatty sózi bar. Prezıdent jańa Konstıtýsııa qabyldaýǵa baılanysty referendým ótkiziletinin jarııalady. Onyń jobasy zamanaýı syn-qaterlerge beıimdelgen. Sonymen qatar onda adamnyń jáne azamattyń barlyq negizgi quqyqtary, bostandyqtary men mindetteri aıqyn ári naqty kórsetilgen.
Jalpy alǵanda, jańa Konstıtýsııa ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik jáne ózge de salalardy ári qaraı damytý, bılik organdarynyń halyqpen ózara is-qımyl tetikterin jetildirý, quqyqtyq júıeniń sapasyn arttyrý úshin qajet. Jańa Konstıtýsııany qabyldaý basty baǵdary adamnyń ál-aýqaty, bolashaqqa degen senimi jáne búgingi kúni laıyqty ómir súrýi bolyp sanalatyn qarqyndy ózgeristerdi jalǵastyrýǵa qýatty serpin beretinine
senemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
