Dýmaǵa saılanǵan depýtattar

1906 jylǵy 13-23 qańtar aralyǵynda Peter­borda Búkilreseı musylmandarynyń ekinshi sezi ótkizildi. Sezd jasyryn túrde uıymdas­tyrylyp, onda negizinen alda shaqyrylatyn Birinshi memlekettik dýmaǵa musylmandardyń saıası qurylymyn daıyndaý máselesi kóterildi. 1905 jyly ótken Búkilreseı musylmandarynyń birinshi sezinde «Ittıfaq ál-mýslımın» uıymy qurylǵan edi. Ekinshi sezde osy uıym partııa bolyp ózgerdi. Partııanyń 16 óńirdegi ókildigi ashyldy. Peterbordaǵy ókildigi janynan tatar tilindegi aptalyq «Úlpat» («О́lfát») gazeti shyqty. Gazetti Abdýrashıt Ibragımov basqardy, sonymen qatar gazette Musa Bıgıev, Sháımerden Qosshyǵulov, Jıhansha Seıdalın, t.b. avtorlardyń maqalalary jarııalanyp turdy.

Gazet Reseıdegi túrki halyqtarynyń tutastyǵy, musylman qozǵalystary, sóz bostandyǵy, musylman qaıratkerleriniń saıası belsendiligi, t.b. taqyryptardy kóterdi. 1905–1907 jyldary gazettiń 85 sany oqyrmanǵa jol tartty. 1907 jyly «Úlpattyń» sońǵy sandarynyń birine qosymsha retinde qazaq tilindegi «Serke» gazeti jaryq kórdi. Bul jaıynda Muhametjan Seralın «Aıqap» jýrnalynyń 1911 jylǵy №1 sanynda jarııalanǵan betashar maqalasynda: «1907-nshi jyly 2-nshi Gosýdarstýennı Dýmanyń shileni Shahmardan Qosshyǵulov yjtahatymenen Peterbýrǵta «Serke» esimdi jýrnal shyǵaryp edi. Uzaqqa barmaı húkimet tarapynan toqtatyldy», dep jazdy. Gazettiń jalǵyz ǵana sany (keıbir derekte eki nómiri) shyǵyp, jabylyp qaldy. Áli kúnge deıin gazettiń eshbir sany tabylǵan joq. Kóp uzamaı «Úlpattyń» ózi de patsha ókimetiniń qysymymen jabyldy.

1906 jylǵy 27 sáýirde Reseı aýmaǵynda alǵash ret Memlekettik dýma shaqyryldy. Birinshi memle­kettik dýma Reseıdegi halyq saılaǵan tuńǵysh zań shyǵarýshy ókiletti organ boldy. Alǵashqy Dýma quramyna bes qazaq depýtaty saılandy. Olar – Alpysbaı Qalmenev (Oral oblysy), Ahmet Birimjanov (Torǵaı oblysy), Álıhan Bókeıhan (Semeı oblysy), Sháımerden Qosshyǵulov (Aqmola oblysy). Taǵy bir qazaq Sálimgereı Jantórın Ýfadan saılandy. Birinshi dýmaǵa qazaqtyń Jetisý, Syrdarııa oblystarynan depýtat qatyspady. Sebebi, bul óńirlerde saılaý ótip úlgergenshe, dýmanyń ózi tarap ketti.

Birinshi dýma barlyǵy 39 otyrys ótkizdi. Sonyń kópshiliginde depýtattar Ivan Goremykın basqaratyn úkimetti synaýmen boldy. Úkimettiń áreketterine qatysty 391 depýtattyq saýal joldandy. Sonymen qatar Birinshi dýmada jer máselesi de kóterildi. Aldymen kadetter jerge qatysty zań jobasyn daıyndady. Keıin eńbek­shiler, eserler de ózderi ázirlegen zań jobasyn usyndy. Bul jaǵdaı eldegi agrarlyq máseleni odan ári shıelenistirip, órshitip jiberdi. 1906 jylǵy 6 shildede Úkimet basshysy aýysyp, Goremykınniń ornyna Petr Stolypın keldi. Al 9 shildede Memlekettik dýmany taratý týraly sheshim qabyldandy. Dýma taratylǵan kezde sheshimge narazy bolǵan 182 depýtat Vyborg qalasyna (Fınlıandııa) jınalyp, úndeý jarııalady. Olardyń qatarynda Sálimgereı Jantórın men Álıhan Bókeıhan boldy. Birinshi dýmaǵa qazaq depýtattarynyń saılanýy qazaqtyń múddesin bıik minberden kóterýge múmkindik berdi. Alaıda Dýmanyń tez taralǵany sonsha, qalaýlylar qazaqtyń sózin sóılep úlgermedi.

Alǵashqy dýma bar bolǵany 72 kún ǵana jumys istedi. Jalpy, 524 depýtattyń 499-y ǵana jıyn jumysyna qatysty. Dýma saılaýy ár óńirde ártúrli ýaqytta ótkendikten, keıbir depýtattar jıynǵa qatysa almady. Máselen, Álıhan Bókeıhan Semeı oblysy qazaqtary atynan depýtat bolyp saılanyp, Peterborǵa endi jetkende Birinshi dýma taratyldy. Sol sekildi Aqmola oblysy qazaqtary atynan saılanǵan Sháımerden Qosshyǵulov ta túrli jeleýmen Dýma jumysyna qatystyrylmady. Birinshi dýma otyrystaryna Alpysbaı Qalmenev pen Ahmet Birimjanov qana qatysyp úlgerdi.

Birinshi dýmaǵa barlyǵy 25 musylman depýtat saılandy. Musylman depýtattar bir fraksııaǵa birigýi tıis edi. Sol sebepti olar alǵashynda kadetter fraksııasyn tańdady. 1906 jylǵy 21 maýsymda dinı-ulttyq qaǵıdat negizdegi Musylman fraksııasy quryldy. Fraksııa Dýmadaǵy lıberaldyq oppozısııa quramyna kirdi. Reseıdegi túrki-musylman halyqtary, atap aıtqanda, tatar, bashqurt, qazaq, ázerbaıjan, t.b. ulttardyń depýtattary endi osy fraksııa aıasyna birikti. Fraksııanyń basshylyq bıýrosyna Álımardan Topshybashev (tóraǵa), Sálimgereı Jantórın, Shahaıdar Syrtlanov, Seıitkereı Alkın, Abýsýgýd Ahtıamov, Ismaıl Zııathanov, Muhammet-Zakır Rameev saılandy. Bıýro músheleriniń bári de «Ittıfaq ál-mýslımın» partııasynyń músheleri edi.

Musylman fraksııasynyń uıymdastyrýymen 1906 jylǵy 16-21 tamyzda Nıjnıı Novgorodta Búkilreseı musylmandarynyń úshinshi sezi ótti. Sezge 800-ge jýyq delegat qatysty. Quryl­taıǵa Álımardan Topshybashev tóraǵalyq etse, qazaq atynan Sháımerden Qosshyǵulov pen Sálimgereı Jantórın qatysty. Bul sezge bılik alǵash ret resmı túrde ruqsat berdi. Jıynda Sháımerden Qosshyǵululy qazaqtyń din isin Orynbor múftıligine qosý máselesin kóterdi. Sonymen qatar quryltaıda «Ittıfaq ál-mýslımın» partııasynyń baǵdarlamasy qabyldanyp, partııanyń Ortalyq komıteti saılandy. On bes adamnan turatyn Ortalyq komıtet quramyna Sháımerden Qosshyǵululy men Sálimgereı Jantórın de endi. Sondaı-aq sezde dinı oqý oryndaryna arnap biryńǵaı baǵdarlama qabyldaý, Orynbor múftıligin memleket isinen bólý, múftıdi saılaý arqyly tańdaý jáne ony bes jylǵa saılaý, Reseı musylmandarynyń din isteri týraly zań qabyldaý, t.b. máseleler ortaǵa salyndy. Birinshi dýma minberinen túrli máseleler ­bo­ıyn­­sha jeti musylman depýtat sóz sóıledi. ­Olar – ­Ahmet Birimjanov, Álımardan Topshybashev, Shahaıdar Syrtlanov, Abýsýgýd Ahtıamov, Ismaıl Zııathanov jáne Shahsharıf Mýtınov. Ahmet Birimjanov qazaq elindegi jer máselesin kóterip, Dýma janyndaǵy agrarlyq komıssııa quramyna qazaq depýtattaryn qosýdy surady.

Birinshi dýmanyń ǵumyry qysqa bolǵandyqtan, Musylman fraksııasy resmı túrde qalyptasyp úlgermedi ári zańdy túrde tirkelmedi. Ekinshi dýmadan bastap Musylman fraksııasy túbegeıli iske kiristi. Al 1916 jyly Tórtinshi dýma tusynda fraksııa janynan bıýro ashyldy. Álıhan Bókeıhan men Mustafa Shoqaı osy bıýrodaǵy qazaq ókilderi boldy. Jalpy, Musylman fraksııasy tórt shaqyrylym boıy 1917 jylǵa deıin jumys istedi. Qazaq depýtattary sonyń ekeýine, ıaǵnı Birinshi jáne Ekinshi dýmaǵa ǵana saılandy.

Ekinshi memlekettik dýmadaǵy 36 musylman depýtattyń jeteýi qazaq boldy. Olar – Baqytjan Qarataev (Oral oblysy), Sháımerden Qosshyǵulov (Aqmola oblysy), Ahmet Birimjanov (Torǵaı oblysy), Temirǵalı Nurekenov (Semeı oblysy), Muhametjan Tynyshbaev (Jetisý oblysy), Tileýli Aldabergenov (Syrdarııa oblysy), Baqtygereı Qulmanov (Astrahan oblysy). Alaıda eki dýma da qazaqtyń keleshek taǵdyryna yqpal ete almady. Bul jaıynda tarıhshy Mámbet Qoıgeldıev: «Qazaq depýtattary qatynasqan I jáne II Dýmalar qazaq qoǵamynyń otarlyq jaǵdaıyna ózgeris engize alatyndaı eshqandaı zańdar qabyldaǵan joq. «3 maýsym zańynyń» ómirge kelýimen birge qazaq zııalylarynyń Dýmaǵa artqan úmiti de birjola sóndi», dep jazdy. Degenmen alǵashqy eki shaqyrylymda depýtat bolǵan qazaq zııalylary qarap qalmady. Olar úlken minberlerden mol tájirıbe jınap, keıin qazaq ultynyń azattyǵy jolynda jan aıamaı eńbek etti. Sol sebepti osydan 120 jyl buryn qurylǵan Birinshi jáne odan keıin ómirge kelgen Ekinshi memlekettik dýmanyń qazaq tarıhyndaǵy orny erekshe.