Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» deıdi qazaq. Úıdegi tárbıeniń bala úshin jóni bólek. Otbasynda ata-anasynyń kitap oqyǵanyn kórgen bala da kitapqa jaqyn ósedi. Balany sózben emes, ispen tárbıeleý qajet. Bala ata-anasyna elikteıdi. Eger ata-ana qolynan smartfonyn tastamasa, bala da soǵan úıir bolady. Sol sebepti kitap oqýdyń mańyzyn aldymen balaǵa emes, ata-ananyń sanasyna sińirgen jón. Balanyń kitapqa degen qyzyǵýshylyǵy mektepte emes, otbasynda qalanady. О́kinishke qaraı, qazirgi tańda kitap sóresi joq otbasylar qanshama? Aǵartýshy ustaz Ybyraı Altynsarın «bala úsh jastan on eki jasqa deıingi aralyqta óziniń rýhanı damýyna qajetti nárseniń bárin ertegiden alady» degen eken. Ertegi tyńdap jetilgen balanyń tili erte shyǵady. Oıyn ushtap, qııalyna qanat bitiredi. Ertegige qumar bala jaqsy men jamandy ajyratyp ósedi. Qazaq sábıleri jórgeginen besik jyrymen uıyqtap, aýyz ádebıetiniń jaýharlaryn tyńdaǵan. Qazir nemeresine ertegi aıtatyn áje-atalar bar ma? Bar shyǵar, biraq óte sırek. Uıyqtatarda ertegi oqyp beretin ata-analardyń qatary qansha? Biz balany qalaı tárbıelep, onyń dúnıetanymyn qalaı qalyptastyryp jatyrmyz? Balasy jylasa, qolyna telefon ustata qoıatyn ata-analardy jıi kóremiz. Búginde otbasylyq kitaphananyń ne ekenin bilmeıtin urpaq ósip keledi. Tipti gazet-jýrnalǵa jazylý da arhaızmge aınalyp barady. Otbasylyq oqý dástúrin qaıtadan qolǵa alyp, kóńil bólmese, jaǵdaı kúrdelene bermek.
Otbasylyq kitap oqý – birlesken shyǵarmashylyq. Otbasy múshelerimen tym bolmasa jarty saǵat kitap oqýdyń ózi ómirińizdi ózgeshe túske boıaıdy. Otbasymen oqý saýattylyqty ǵana arttyrmaıdy, bereke men birlikti nyǵaıta túsedi. Oqyǵan ár kitap ortaq áńgimege aınalady. Sondyqtan ata-ana balaǵa úlgi, ónege kórsetýge tıis.
Iá, jas otbasylardyń jaǵdaıyn da túsinýge bolady. Jańa kitap alýǵa qarajat jetpeıtin shyǵar. Qazir kitaphanalardyń qyzmeti tegin emes pe? Aptasyna bir ret kitaphanaǵa barýdy dástúrge aınaldyrsa quba-qup. Mysaly, О́skemen qalasyndaǵy O.Bókeı atyndaǵy qalalyq kitaphanada kitap oqımyn degen balaly anaǵa jaqsy jaǵdaı jasalǵan. Oıyn balasyna arnalǵan arnaıy burysh ta bar.
Balanyń tamaǵynyń toq, kóıleginiń kók bolýyna, árıne, ata-ana jaýapty. Janynyń qalaýyn da eskerý mańyzdy. Uly Abaıdyń Jetinshi qara sózin esimizge alaıyqshy. «Jas bala anadan týǵanda eki túrli minezben týady. Bireýi ishsem, jesem, uıyqtasam dep turady. Bular tánniń qumary, bular bolmasa, tán janǵa úı bola almaıdy, hám ózi óspeıdi, qýat tappaıdy. Bireýi – bilsem eken demeklik. Ne kórse soǵan talpynyp, jaltyr-jultyr etken bolsa, oǵan qyzyǵyp, aýzyna salyp, dámin tatyp qarap, syrnaı-kerneı bolsa, daýysyna umtylyp, odan erjetińkiregende ıt úrse de, mal shýlasa da, bireý kúlse de, bireý jylasa da tura júgirip, «ol nemene?», «bul nemene?» dep, «ol nege úıtedi?», «bul nege búıtedi?» dep, kózi kórgen, qulaǵy estigenniń bárin surap tynyshtyq kórmeıdi. Munyń bári jan qumary, bilsem eken, kórsem eken, úırensem eken degen».
Balanyń jan qalaýyn qanaǵattandyrý ońaı emes. Tárbıe osy jerden bastalady.
О́mirimizdiń bir bólshegine aınalyp úlgergen zamanaýı tehnologııadan balany múldem shettetý múmkin emes. Biraq jańa tehnologııany kitap oqý dástúrine kiriktirýge bolady. Kitaptar men gadjetter. Dástúr men zamanaýı qundylyqty qalaı úılestirýge bolady? Qazirgi tańda ǵalamtorda kitaptardyń aýdıo nusqalary bar. Bala uıyqtar aldynda sol aýdıokitaptardy ata-ana balamen birge tyńdasa, qandaı tamasha. Nemeresine ertegi aıtyp berýdi bilmeıtin ájeler úshin de tamasha laıfhak. Bala gadjetten neni kóredi, neni tyńdaıdy, mańyzdysy sol. Aqparat tasqynynan balaǵa qajetti dúnıeni talǵammen tańdaı alý da óte ózekti.
Kitap oqýda eń basty motıvator – otbasy. Motıvasııa árqashan kóterińki kóńil kúımen úndeskeni jón. Balamen birge daýystap kitap oqý saǵatyn uıymdastyrýdyń paıdasy zor. Mundaı ádis oqý tehnıkasyn jaqsartady, daýystyń mánerliligin arttyryp, ıntonasııany qalyptastyrady, este saqtaý qabileti men til baılyǵyn jetildiredi. Kúnine 10–15 mınýt daýystap kitap oqý biraz jetistikke jol ashady. Daýystap oqý kezinde eń qyzyqty jerinde toqtaı bilý de óner. Muny «Shahrızada ádisi» deıdi. «Myń bir tún» ertegisi esińizde me? Ýázirdiń qyzy Shahrızada Shahrııar patshaǵa tún saıyn ertegi aıtyp, eń qyzyqty jerine kelgende ertegisin úzýshi edi ǵoı. Aqyldy Shahrızada ajal saǵatyn alystatý maqsatynda patshaǵa ertegini kelesi túni jalǵastyratynyn aıtatyn. Al patsha kún saıyn tańerteń «Bul túni áńgimeniń sońyn estip, Shahrızadany kelesi kúni óltiremin» dep oılaıtyn. Biraq qyzyqty ertegi myń bir kúnge jalǵasady.
Mine, osy «Shahrızada ádisin» balanyń kitapqa degen qyzyǵýshylyǵyn oıatýda sheberlikpen paıdalanýǵa bolady.
Qalaı desek te, kitap oqý dástúri úzilmeýge tıis. О́ıtkeni naǵyz qazyna – kitapta. Aǵa urpaq ókilderi árqashan keıingi tolqynmen kitap oqýdaǵy úzdik tájirıbesimen bólisip otyrsa, nur ústine nur.
Elimizde «Bir el – bir kitap» degen respýblıkalyq aksııa bar. Atalǵan aksııa Ulttyq akademııalyq kitaphana men Qazaqstan kitaphanalar qaýymdastyǵynyń uıymdastyrýymen 2007 jyldan beri ótkizilip keledi. Maqsaty – kitap oqý mádenıetin qalyptastyryp, qazaq ádebıetin nasıhattaý, jastardyń rýhanı damýyna yqpal etip, tilimizdiń mártebesin arttyrý. Uly Abaıdyń qara sózderin oqýdan bastalǵan aksııa sheńberinde osy kúnge deıin 50-den astam aqyn-jazýshynyń shyǵarmalary oqyrman qaýymǵa usynylypty. Aksııa aıasynda bıyl jazýshy Qabdesh Jumadilovtiń «Taǵdyr» romany tańdalǵany belgili. Ulttyq akademııalyq kitaphanada respýblıkalyq aksııaǵa qatysty ótken jıynda Senat depýtaty Nurtóre Júsip «Bul tańdaý – tarıhı jadty jańǵyrtyp, ulttyq rýhty tereńdetýge baǵyttalǵan ortaq sheshim» depti. Durys. Biraq meniń kóńilimde kúmán bar. Dál osy kitapty búkil eldiń oqı qoıatynyna sený qıyn. Nege? «Taǵdyr» – tarıhı roman. Halqymyz basynan keshirgen aýyr taǵdyr, HH ǵasyr sońyndaǵy shekara bólinisi týraly kitap mekteptiń bastaýysh synyp oqýshysy turmaq joǵary synyp oqýshylary úshin de óte kúrdeli. Bir elge arnalǵan kitap bolǵan soń, mektep oqýshysynan bastap, jasy ulǵaıǵan qarııaǵa deıin túsinikti bolý kerek. Ras, «tarıhı jadymyzdy jańǵyrtyp, ulttyq rýhty tereńdetýge baǵyttalǵan» shyǵarmalardy nasıhattaǵan durys. Biraq oǵan jaǵdaı jasaý kerek qoı. Aıtýlarynsha, jyl kitabyn tańdaý eki kezeń boıynsha júzege asyrylypty. Birinshi respýblıkalyq jáne óńirlik kitaphanalar arasynda saýalnama júrgizilgen eken. Al ekinshi kezeńde sol kitaphanalar usynǵan tizim ishinen jyl kitaby tańdalyp alynypty. Saýalnamaǵa qaı óńirdiń kitaphanalary qatysty? Qalaı desek te, jyl kitabyn tańdaýda olqylyq jibergenimiz anyq. Jalpy, nege biz bir kitapqa jabysyp qalamyz? Bir avtordy tańdasaq ta bolady ǵoı. Mysaly, jyl avtory retinde Qabdesh Jumadilovti tańdadyq deıik. Qalamgerdiń «Taǵdyrdan» basqa da shyǵarmalary jeterlik qoı. Orys tiline aýdarylǵan shyǵarmalary da bar. Árkim ózine keregin oqysa, respýblıkalyq aksııanyń halyqqa bereri anaǵurlym kóp bolar edi dep oılaımyn.
Jalpy, kitap oqý mádenıeti mektepte de, ınstıtýtta da emes, otbasynda qalyptasýǵa tıis. Kez kelgen memlekettiń baılyǵy – adam. Biz sol adamnyń rýhanı baı bolýyna fokýs qoıýymyz kerek. Bul jolda otbasy qundylyǵyn dáripteý óte mańyzdy. Al kitap oqýdy qundylyq dep biletin otbasynyń utary kóp.
Habıba AQJIGITOVA,
Oralhan Bókeı atyndaǵy kitaphana dırektory
О́skemen
