Qazirgi ýaqytta táýelsiz sot tóreliginiń negizgi kepildikteri Konstıtýsııada jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» zańda bekitilgen. Bul normalarǵa sáıkes sýdıalar sot tóreligin júzege asyrý kezinde táýelsiz bolyp, tek Konstıtýsııa men zańǵa baǵynady. Sottardyń qyzmetine aralasýǵa jáne sotqa qandaı da bir zańsyz yqpal etýge jol berilmeıdi, mundaı áreketter zań boıynsha jaýaptylyqqa ákeledi. Sonymen qatar sýdıalar naqty ister boıynsha eshkimge esep bermeıdi, al sotqa nemese sýdıaǵa qurmetsizdik tanytqandar zańmen jaýapqa tartylady.
Sot aktileri men sýdıalardyń talaptary barlyq memlekettik organdar, laýazymdy tulǵalar, sondaı-aq jeke jáne zańdy tulǵalar úshin mindetti sanalady. Bul talaptardy oryndamaý zańnamada kózdelgen jaýapkershilikke ákep soǵady. Degenmen, quqyqtyq qaǵıdattardy zań deńgeıinde bekitý olardyń is júzinde tolyq ári tıimdi iske asýyn avtomatty túrde qamtamasyz etpeıdi. Sondyqtan bul normalardy júzege asyrýdyń naqty jáne túsinikti tetigi qajet.
Koalısııa: Prezıdent búkil kúshin elge qyzmet etýge arnap otyr
Buryn sot júıesiniń bıýdjettik shyǵyndaryn negizinen Qarjy mınıstrligi aıqyndaıtyn. Mundaı jaǵdaıda sot bıliginiń qarjylyq táýelsizdigi tolyq qamtamasyz etildi dep aıtý qıyn. Osyǵan baılanysty júrgizilgen reformalardyń nátıjesinde sottardyń qarjylyq derbestigi kúsheıtildi. Qazirgi ýaqytta sot júıesiniń bıýdjetin qalyptastyrýdyń jańa modeli engizilip, qarjy resýrstaryn bólý jáne baqylaý ókilettikteri sýdıalardyń ózin-ózi basqarý organdaryna berildi. Bul óz kezeginde atqarýshy bılik tarapynan yqtımal qysym tetikterin aıtarlyqtaı azaıtty.
Atalǵan reformalar sýdıalardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa da oń áserin tıgizdi. Sýdıalardyń jalaqysy ósti, áleýmettik kepildikter men jeńildikter keńeıtildi. Bolashaqta sýdıalardyń zeınetkerlik jasqa jetpeı-aq otstavkaǵa shyǵý múmkindigin qarastyryp, olardy ómir boıy áleýmettik qamtamasyz etý máselesin engizý de oryndy bolmaq. Mundaı qadam sýdıa mamandyǵynyń tartymdylyǵyn arttyryp, sot júıesine jas ári bilikti kadrlardyń kelýine yqpal etýi múmkin.
Sýdıalardyń ishki táýelsizdigin qamtamasyz etý jáne sot tóraǵalary tarapynan qysymdy boldyrmaý maqsatynda oblystyq sottarda tóralqalar taratyldy, aýdandyq sottar tóraǵalaryn saılaý engizildi, barlyq kadrlyq ókilettikter, onyń ishinde qyzmet babyndaǵy ilgerileý, oqytý, tártiptik jaýapkershilik jáne t.b. Joǵary sot keńesine berildi. Sonymen qatar sot júıesiniń ákimshilik qyzmetteri jańadan qurylǵan Sot ákimshiligi memlekettik organyna júkteldi. Nátıjesinde sot tóraǵalarynyń ókilettikteri júıelendi.
Sot reformasynyń kelesi mańyzdy qadamy retinde «Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń ózin-ózi basqarý organdary týraly» jeke zań qabyldaý usynylady. Bul zań Joǵarǵy sot, Joǵary sot keńesi, sýdıalar sezi, Sýdıalar odaǵy jáne basqa da qoǵamdyq birlestikter arasyndaǵy ózara is-qımyldyń jańa qaǵıdattaryn júıeleýge múmkindik beredi.
Mysaly, qazirgi kezde Sýdıalar odaǵyna múshelik mindetti emes. Alaıda Sýdıa ádebi kodeksin buzý faktilerine bastapqy baǵa berý jergilikti deńgeıdegi Sýdıalar odaǵynyń fılıaldary arqyly júzege asyrylady. Bul qoǵamdyq birlestikke múshe emes sýdıalardyń áreketterine baǵa berý turǵysynan belgili bir quqyqtyq qaıshylyqtar týyndatýy múmkin.
Sonymen qatar sot tóreligine qoljetimdilikti keńeıtý maqsatynda Astanada úsh kassasııalyq sot quryldy. Eger buryn Joǵarǵy sotta «iriktemeli» kassasııalyq saty jumys istese, ótken jyly 1 shildeden bastap kassasııalyq sottar «tutas» kassasııa qaǵıdaty boıynsha qyzmet atqara bastady. Bul árbir tarapqa óz isin kassasııalyq tártipte qaratýǵa qosymsha múmkindik beredi. Nátıjesinde qaıta qaralǵan sot aktileriniń úlesi azamattyq isterde – 3-ten 18 paıyzǵa deıin, qylmystyq isterde – 8-den 28 paıyzǵa deıin ulǵaıdy.
Altynbek Nýhuly: Adamı kapıtal – konstıtýsııalyq jańarýdyń ózegi
Sot júıesiniń ashyqtyǵyn arttyrý maqsatynda sýdıanyń erekshe pikiri sekildi ınstıtýtty damytý máselesi de mańyzdy. Qazirgi ýaqytta mundaı pikir is júrgizýge qatysýshylar úshin qoljetimdi emes jáne tek joǵary turǵan sot satylarynyń sýdıalary ǵana tanysa alady. Sondyqtan erekshe pikirdi barlyq tarapqa qoljetimdi etý usynylady. Keı memleketterdiń tájirıbesinde, atap aıtqanda Baltyq elderinde, erekshe pikir bolǵan jaǵdaıda isti keńeıtilgen sot quramymen qaıta qaraý tájirıbesi qoldanylady. Mundaı tájirıbeni zerttep, ulttyq sot júıesine beıimdep engizý oryndy.
Sot júıesiniń tıimdi qyzmet etýine yqpal etetin taǵy bir mańyzdy másele – zań shyǵarý úderisine qatysý múmkindigi. Qazirgi tańda zańnamalyq bastamalar kóp satyly kelisý rásimderinen ótedi, bul keıde qundy usynystardyń mazmunyn álsiretedi. Osyǵan baılanysty jańa Konstıtýsııa jobasynda Joǵarǵy sotqa keminde sot isin júrgizý máseleleri boıynsha yqshamdalǵan zań shyǵarý bastamasy quqyǵyn berý ońtaıly bolar edi.
Jalpy alǵanda, jańa Konstıtýsııa jobasyn qabyldaý sot reformasyn odan ári tereńdetýge jáne sot bıliginiń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa jańa serpin beredi. Bul reformalar sot tóreliginiń sapasyn arttyrýǵa, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn tıimdi qorǵaýǵa, sondaı-aq qoǵamnyń sot júıesine degen senimin kúsheıtýge baǵyttalǵan. Demek jańa Konstıtýsııa jobasy el azamattarynyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýge negizdelgen qýatty áleýeti progressıvti quqyqtyq qujat sanalady.
Saken ABDOLLA,
Joǵarǵy Sottyń sýdıasy
