Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Memleket keıingi alty jylda ǵylymǵa arnalǵan qarjyny birneshe ese ulǵaıtty. Jyl saıyn ǵylymǵa 200 mıllıard teńgeden astam, tipti, budan da kóp, 500 mıllıon dollardan asa qarjy bólinedi. Bul – Qazaqstan úshin qomaqty aqsha. Alaıda ǵylymdy qarjylandyrýdyń naqty nátıjesin ázirge kóre almaı otyrmyz. Ǵylymı ázirlemelerden aýyz toltyryp aıtarlyq ekonomıkalyq áser joq. Bul jaǵdaıdyń sebepterin anyqtaýymyz kerek. Ǵylym akademııasy, tıisti ınstıtýttar, ǵalymdar men bıznes-qoǵamdastyq osy tyǵyryqtan shyǵaratyn usynys berýge tıis. Basqasha aıtqanda, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrýdy qolǵa alǵan jón. Negizi, bul áldeqashan oryndalýǵa tıis mindeti edi. Bólingen qarjyǵa qaramastan, ǵylymnyń ekonomıkadaǵy úlesi tómen deńgeıde qalyp otyr. Úkimet ǵylymdy basqarýdyń nátıjege qurylǵan jáne bıznespen seriktestikti damytýdy kózdeıtin tıimdi modelin jasaqtaýy kerek», dedi Memleket basshysy.
UǴA akademıgi Aıdarhan Qaltaevtyń aıtýynsha, tehnologııany ázirleý men ony óndiriske engizýde týyndaıtyn másele kóp. «El ekonomıkasynyń basym kópshiligin paıdasy mol úlken jer qoınaýyn paıdalanýshylar nemese monopolıster qurap otyrǵan qazirgi jaǵdaıda, ǵylymnan keletin 10-15 paıyz paıda olarǵa mańyzdy emes. Sondyqtan olardy ǵylymǵa shynaıy qyzyǵady dep aıtý qıyn. Buǵan bizdiń «Qazatomprom» UAK-men 15 jyldan beri yntymaqtasýǵa tyrysqan jeke tájirıbemizden kózimiz jetti. Ken ıgerýshi kompanııalardy ǵylymǵa ınvestısııalaýǵa yntalandyratyn jaǵdaı jasaý tek memlekettik deńgeıde ǵana iske asýy múmkin. Biraq ǵylymdy qoǵam men eldiń ómirlik mańyzdy múddesine saı keletin baǵyttar boıynsha qoldaý jáne damytý ekonomıkanyń qurylymyna táýeldi emes. Bul úkimettiń jaýapkershiligi sanalady», dedi akademık.
Sondaı-aq ǵalym elimizdiń ulttyq qaýipsizdiginiń múddesine oraı ýnıversıtetter men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń bazasynda mynadaı baǵyttar boıynsha ulttyq ǵylymı zerthanalar qurý oryndy bolar edi degen pikirin bildirdi. Birinshiden, jerdi, sýdy jáne mıneraldyq resýrstardy utymdy paıdalaný, ekinshiden, kún, jel jáne geotermaldi energııa kózderin tıimdi paıdalaný, úshinshiden, densaýlyq saqtaý jáne salamatty ómir salty, tórtinshiden, jasandy ıntellektini damytý jáne ushqyshsyz apparattar, robottardy damyta otyryp, ekonomıkada paıdalaný. Ǵalymnyń aıtýynsha, ǵalymdar jasaǵan keıbir ónimderdi óndiriske engizýge bolady. Keıbir ónimder enip te jatyr. Biraq olardyń bólshekterin derlik shetelden satyp alýǵa týra keledi. Sondyqtan ǵalymdar jasap shyǵarǵan robot, jylý nasosy, basqa da buıymdar ásirese, Qytaıdykinen qymbat bolyp shyǵatyny ári básekelestikti kótere almaıtyny da osy sebepke baılanysty.
«Qazaqstan tehnologııalaryn kommersııalandyrý ortalyǵynyń» bas dırektory Qurmanǵazy Omarovtyń pikirinshe, ǵylymdy júıeli damytýǵa ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumysty kommersııalandyrý júıesin tıimdi etýde mınıstrlikterden táýelsiz, Prezıdent ákimshiligi nemese Úkimet janynan ınnovasııalyq damý jónindegi agenttik qurý qajet. Innovasııanyń damýy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine ǵana emes, ol barlyq memlekettik organ qyzmetine tıesili. Al ekonomıkanyń barlyq salasyna jaýapty vıse-mınıstr osy agenttik jumysyn qadaǵalaýǵa tıis.
«Innovasııa ekonomıkamen tyǵyz baılanysty. Alaıda júıeli jumys bolmaǵandyqtan, ony damytýǵa jaýapty organ tarapynan birqatar kemshilik ketti. Naqty aıtqanda, jaýapty qyzmetkerlerdiń tıisti bilimi men quzyretiniń bolmaýy sebebinen ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy (ǴZTKJ) kommersııalandyrýdy úılestirý tómen deńgeıde qalyp qoıdy. 2015 jyly qabyldanǵan «Ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý týraly» zańǵa sáıkes, sondaı-aq «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańda kórinis tapqanymen, ǴZTKJ kommersııalandyrýǵa yqpal etetin tıimdi baǵdarlamalar ázirlenbedi», deıdi sarapshy.
Munymen qosa ǵylymdy qajetsinetin ınnovasııalyq ekonomıkany damytýdyń draıveri bolýǵa tıis halyqaralyq deńgeıdegi joǵary tehnologııalyq kompanııalardy qurýǵa jaǵdaı jasaý ýaqyt kúttirmeıdi.
«Patent alýdyń álemdik statıstıkasynda barlyq patent ıesiniń shamamen 70 paıyzy ǵylymı uıymdar emes, halyqaralyq naryqta kommersııalyq múddesi, ǵylymı zerthanalary bar iri kompanııalar. Bul kompanııalar ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumyspen, tabysyn kommersııalandyrýmen aınalysqan kezde baryp álemdik naryqta básekelestik artyqshylyqqa ıe bolatynyn túsinedi. О́kinishke qaraı elimizde ázirge halyqaralyq deńgeıdegi birde-bir joǵary tehnologııalyq kompanııa joq. Ol úshin el Úkimeti tarapynan birinshi kezektegi mindet – álemdik tehnologııalyq kompanııalardy qalyptastyrýǵa qajetti jaǵdaı jasaý. Onsyz elimiz ǵylymdy qajetsinetin, ekonomıkasy myqty ınnovasııalyq damyǵan elder arasynda laıyqty oryn ala almaıdy. Keıingi jyldary «BI Group», «Alageum electric» sııaqty keıbir iri kompanııalarda jeke zertteý ortalyqtaryn qurý tájirıbesi qalyptasty. Bul otandyq kompanııalardyń halyqaralyq deńgeıdegi joǵary tehnologııalyq kompanııany qalyptastyrýdaǵy alǵashqy qadamy bolyp otyr», dedi Q.Omarov.
Al ózindik ǵylymı zerthana men ortalyqtar ashý úshin ǵylym jáne ınnovasııamen aınalysqysy keletin óndiristik kompanııalarǵa ǵylymı zertteý jumysyna granttyq qarjylandyrýǵa jol ashý qajet. Barlyq qatysýshy, onyń ishinde bızneske de (kem degende satylymnan alǵashqy kommersııalyq alǵashqy tabys túskenge deıin) ınnovasııany ázirleý men engizý kezeńinde qosymsha jáne korporatıvti qun salyǵy
(0 paıyz) boıynsha salyqtyq jeńildikter qarastyrý salany damytýǵa jasalǵan ıgi qadamnyń biri bolmaq. Ǵylym men bıznestiń ıntegrasııasynda ınnovasııamen aınalysqysy keletin barlyq otandyq kásipkerdi Biryńǵaı sıfrly platformaǵa engizý de qajettilikten týyndap otyr. Osy rette bıznes pen akademııalyq ǵylymı orta arasyndaǵy perspektıvaly ǵalymdarǵa básekelestik týǵyzý da salanyń bir artyqshylyǵy bolmaq. Akademııalyq ǵalymdar osy kásiporyndardyń ǵylymı zerthanalarynda laıyqty jalaqyǵa jumys istep, stýdentterge beretin qajetti bilim úrdisin joǵary oqý oryndarynda jalǵastyrýyna esh kedergi bolmaıdy.
Atalǵan máseleler sarapshy tilge tıek etken túıtkildiń birqatary ǵana. Ǵylymdy kommersııalandyrý mamandar daıarlaý, zamanaýı tehnologııalardy meńgerý, ázirlengen jobany synaqtan ótkizý, tıimdiligin, naryqqa suranysyn dáleldeý sııaqty keshendi úrdisti qamtıdy. Ekonomıka suranysyna oraı ónimge qol jetkizý ol bir ǵana ǵalymnyń nemese ǵylymı ujymnyń ǵana emes, sarapshy atap ótkendeı, joǵary tehnologııalyq kompanııalardyń tikeleı qatysýymen nátıje beretini anyq.
Túıin: Qazirgi tańda ǵylymı qaýymdastyq talqysyna túsken ǵylymdy damytýdyń ózekti máseleleri jan-jaqty qarastyryla bastady. Kásibı orta ekonomıkadaǵy ǵylymnyń úlesin arttyrý, ázirlengen jobalardy naryqqa engizýdiń tetikterine mańyz berip otyr. Endigi kezekte naryq oıynshylarynyń usynysy men pikiri ǵylymdy damytýǵa baǵyttalǵan keshendi baǵdarlamada nazarǵa alynsa ıgi.
ALMATY
