Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qaıtalap oqýdyń lázzaty nede? Oqyrman neni saǵynady? Kórkem shyǵarmadan alǵan áserin saǵyna ma, álde sol sáttegi tynyshtyǵyn saǵyna ma? Jaqsy kitap ta ýaqyt ótken saıyn jadyńda jańǵyryp, oıǵa orala beretin aıaýly estelik syndy. Sol keıipkerlerdi tanymaıtyndaı, sol oqıǵalardan múldem beıhabar keıipte qaıta oqı bastaısyń. Qaıta tebirenip, qaıta tolqısyń. Keıde sol shyǵarmany oqyǵan sáttegi óz kúıińdi ańsaısyń. Sol kúıdi qaıta keshý úshin taǵy oqısyń. Bálkı, adamǵa aınalasynan bir sezimder jetpegen soń, kitapqa bas uratyn bolar. Jan dúnıesindegi bos oryndy kórkem shyǵarmadaǵy ásermen toltyratyn bolar, kim bilsin? Adamnyń jeti qatpar janyn tap basyp tanyp, túsiný áste múmkin be...
Iá, kitap ta kóńil kúı talǵaıdy. Keıde kóńiliń qulazyǵanda janyńdy jylytatyn únsiz meken izdeısiń. Shýlaǵan kóshelerden, tiri adamdardan jyraq jalǵyz qalǵyń keledi. Osyndaıda súıikti avtoryńdy qaıtalap oqýdan asqan terapııa joq. Máselen, aýyldyń ańǵal adamdaryn saǵynyp, rııasyz kúlýge Tynymbaıdy (Nurmaǵanbetov), syr men sezim keshýge Shyńǵysty (Aıtmatov) qaıtalaısyń. О́mirdiń ózin sýretteıtin Beıimbet (Maılın), Sábıt (Muqanov), Berdibek (Soqpaqbaev), Sherhannyń (Murtaza) da shyǵarmalary ylǵı sórede qolsozym jerde turady, alysqa ketpeıdi.
Bálkı, bul talǵampazdyqtan týǵan ádet bolar. Qanshama jańa dúnıeler jazylyp, jarııalanyp jatsa da, asqan qushtarlyq joq. Bálkı, bir ret oqylyp, umytyldy. Al naǵyz klassıka – máńgilik. Áıgili anyqtama bolsa da, táýir shyǵarmany nege qaıtalap oqı beretinimizge tereńdeı kele amalsyz osy oıǵa tirelemiz.
«Jasyq jańa shyǵarmalarǵa, haltýra kitaptarǵa esil ýaqytty qor qylmaı, qashanǵy qymbat dúnıelerdi qaıtalap oqýdan artyq qandaı keremet bolýy múmkin, men túsinbeımin», deıdi Saıyn bir suhbatynda. Iá, bul keremettiń lázzaty tym bólek.
Qaıtalap oqýdyń ádebı tanymǵa da áseri kóp. Keıde bir shyǵarma týraly oıyńdy túbegeıli ózgertip jiberetin kúshi de bar. Árıne, bul oqyrmannyń sol sáttegi qabyldaýy men deńgeıine baılanysty. Máselen, buryn ózgeshe oılap júrgen avtor haqynda tosyn pikir estiseń, sol jazýshyny mindetti túrde oqýǵa týra keledi. Áýelde, áıdik jazýshynyń shyǵarmalaryn jata-jastana súısine oqyp, kúni-túni kóz ilmeıtin kezder bolady. Jyldar jyljyp, qaıtalap oqyǵanda kóńilden shyqpaıdy, ıaǵnı burynǵy bıigine shyǵa almaı qalady. Áli esimizde, stýdenttik jyldarda jastardyń bári japa-tarmaǵaı Oralhandy (Bókeı) oqyp jatatyn.
Oqyrmanǵa ózin mindetti túrde qaıta paraqtaýǵa májbúr etetin, eń aldymen, astarly týyndylar der edik. Sıýjeti tereń, kompozısııasy kúrdeli romandarǵa qaıta oralyp otyrý – qalypty qubylys. Mysaly, «Shegiren bylǵary», «Dorıan Greıdiń portreti», «Martın Iden», «Trıýmfalnaıa arka», «Anna Karenına», «О́li jandar», basqa da shyǵarmalardyń astarynda kórkemdik hám fılosofııalyq turǵydan myń-san maǵyna jatyr. Oqyǵan saıyn ár oqýshy óziniń pendelik sezimderine, psıhologııalyq bolmysyna úńiledi. Jan dúnıesin baqylaıdy, tynyshtyq tabady.
Osy tusta qaıtalap oqylatyn jazýshy – naǵyz jazýshy desek, ádettegideı tym jattandy kóriner. Degenmen oqyrmannyń dástúrli ádetke aınaldyryp, bir shyǵarmaǵa, bir avtorǵa qaıta orala berýiniń syry basqa nede?
Ár oqyrmannyń súıikti jazýshysy sol adamnyń ǵumyrymen birge jasaıtyn sııaqty. Sóıtip, ǵasyrdy ǵasyr jalǵap, dúnıe almasyp kete beredi.
Al siz kimderdi qaıtalap oqısyz?
