El kútken LRT

Qymbatqa túsken joba

Jalpy, Astana bas qala bol­ǵaly shahardyń mártebesin bıiktetetin biregeı jobalar qolǵa alynǵany belgili. Olardyń bári de esh kedergisiz boı kóterip, áp-sátte el ıgiligine berildi. Biraq qaı jobanyń da baǵy janatyn bas qalada «Astana LRT» (LightRailTransport – jeńil relsti kólik – avt.) jelisiniń joly «aýyr» boldy. Bastalmaı jatyp basyna «bult úıirildi». Áýpirimdep qurylysy áreń  kóterilip edi, orta joldan toqtap qaldy. Bólingen qyrýar qarjy «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda» ketti. Memleket mıllıardtaǵan shyǵynǵa batty. Túbi tuńǵıyqqa batqan jobany ne isterin bilmeı basy qatqan bılik «ash qulaqtan tynysh qulaq» dep beton tirekterdi súrip tastamaqshy da boldy. Odan góri arzandaý balama nusqasyn da qarastyryp kórdi. Aqyr sońynda Memleket basshysy aralasyp, qurylys salasyn­daǵy bilikti mamandardyń usy­nys-pikirin eskere kele, LRT ári qaraı jalǵasatyn bolyp sheshildi.

Bas jospardy ázirleýge qatysqan arhıtektorlar kólik jelisi Esildiń sol jaǵalaýy men oń jaǵalaýyn baılanystyratyn erek joba retinde usynylǵanyn aıtady. Áý bastaǵy nobaı boıynsha júrdek kólik jerdiń ústindegi aspaly jolmen emes, jerdiń betimen poıyz sııaqty syrǵyp júrýge tıis bolǵan. Aıaq asty estakadaly kólik jelisine aınalǵan jobanyń quny da aspandap ketken.

Onyń ústine buryn-sońdy elimiz­de bolmaǵan bitimi bólek jobany aıaqtaýdy moınyna alǵan sheneýnikter bólingen qarjyny taran-tarajǵa salyp,  sońynda ózderi shetelderge boı tasalap úlgerdi. Byltyr halyqaralyq izdeýde bolǵan Astana LRT kompanııasynyń burynǵy basshysy Talǵat Ardan Túrkııada us­taldy. Osy iske qatysty basqa da laýa­zym­dy tulǵalar elorda ákimdigine qym­bat úıleri men jerin tapsyryp, mem­leket aldyndaǵy mıllıondaǵan qary­zyn qaıtarǵany keıin belgili boldy.

Qurylysy uzaqqa sozylǵan Astana LRT jobasyn aıaqtaımyn dep talaı ákim ýáde bergeni esimizde. Bul ózi bir ákimnen ekinshi ákimniń qoly­na ót­ken, biri bastap, ekinshisi tas­taǵan «qııan-keski» joba bolǵanyn joǵa­ry­­da aıttyq. Ágárákı, bıyl júrdek kó­lik jelisi shynymen kóktem aıynda aıaq­talyp, jolaýshylar ıgiligine beril­­se, onda qazirgi Astana ákimi Jeńis Qasymbek daý-damaıy óte kóp bol­­ǵan atyshýly LRT-nyń núktesin qoı­­ǵan ákim retinde tarıhta qalary anyq.

Ekologııalyq taza ári jyldam kólik

Jeńil relsti júrdek kólikter zamanaýı tasymal quraly sanalady. Bul –  qaýipsiz ári ekologııalyq taza kólik túri. Halyqaralyq qoǵamdyq kólik odaǵynyń dereginshe, mundaı kólikterdiń qorshaǵan ortaǵa esh zııany joq. Qaýipsizdik deńgeıi de joǵary. Búginge deıin osyndaı kólik jelisin álemniń 60-qa jýyq eli salǵan eken.

Mamandardyń boljamynsha, LRT – ózin-ózi aqtaıtyn joba. Mundaı tehnologııa búginde Sıngapýr, BAÁ, Qytaı, Fransııa men Danııa elderinde qoldanylady. Sonymen qatar elordada synaqtan ótip jatqan vagondardyń jyljymaly quramy Ortalyq Azııanyń klımattyq jaǵdaıyna beıimdelgen, onyń ishinde tómen temperatýra men qatty aıazdarǵa tózimdi túrinen jasaqtalǵan.

Jobanyń bastapqy kezeńinde elordanyń Turan, Qabanbaı batyr, Máńgilik el dańǵyldary men Syǵanaq kóshesindegi kólik júktemesi shamamen 15%-ǵa tómendeıdi degen boljam bar. «Keıingi bes jylda avtokólik sany jyl saıyn orta eseppen 10%-ǵa ósip otyrǵanyn eskersek, LRT júıesi eń aldymen kóshe-jol qozǵalysyna túsetin júktemeni azaıtýǵa, kólik keptelisiniń odan ári kúrdelenýin tejeýge múmkindik beredi», deıdi gazetimizge bergen suhbatynda «City Transportation Systems» JShS qoǵammen baılanys departamentiniń dırektory Oksana Áýbákirova.

Astana qalasyndaǵy jeńil relsti kólik (LRT) jobasynyń tapsyrys berýshisi ári bolashaq operatory – osy «City Transportation Systems» JShS. Kompanııa jobany iske asyrýdy úılestiredi ári júıeniń irkilissiz jumys isteýin qamtamasyz etedi.

Joba talaı merdigerdiń qolynan ótkeni belgili. Qazir kólik jelisi qurylysyn salyp jatqan bas merdiger – qytaılyq «China Railway Asia – Europe Construction» (CRAEC) kompanııasy. Bul kompanııa relsti kólik ınfraqurylymyn salý salasynda ájeptáýir tájirıbesi bar halyqaralyq ınjınırıngtik uıymdardyń biri kórinedi.

Astana LRT jelisinde 18 stansa bolady. Onyń ishinde: 11 jer ústinde bolsa, 7-eýi estakadada ornalasady. «Jeńil relsti poıyzdar qalanyń jolyn ájeptáýir qysqartady. Jyldamdyǵy saǵatyna 50–60 km bolatyn kólikter marshrýty áýejaı men «Nurly jol» vokzaly arasyna qatynap, jolaýshylardy dittegen jerine áp-sátte jetkizedi. Stansa ataýlary da resmı túrde bekitildi. Olar lokasııalyq erekshelikterine, qalanyń basty nysandaryna baılanysty atalady. Mysaly, «Áýejaı», «Atameken», «Máńgilik el», «Astana Arena», «Jekpe-jek saraıy», «Uly dala», «Báıterek», «Syǵanaq», «Mınıstrlikter úıi», t.b. Poıyzdar Qabanbaı batyry dańǵylynan bas­tap, qalanyń ońtústik-shyǵysyn jaǵalaı Syǵanaq kóshesi baǵytyna bet alady. Sh.Qaldaıaqov kóshesinen M.Tynyshbaev kóshesine qaraı júretin marshýrt ta bar», deıdi departament dırektory.

Mamannyń aıtýynsha, barlyq stansada bılet satyp alý aımaqtary men avtomattandyrylǵan júıeler, kútý zaldary, sanıtarlyq-gıgıenalyq toraptar, qaýipsizdik jelileri qarastyrylǵan. Jolaýshylardyń platformalarǵa yńǵaıly kóterilýi­ne eskalatorlar men jedelsatylar ornatylǵan. «2025 jylǵy 29 qyrkúıekten bastap LRT jobasy synaq rejiminde júrý kezeńine ótti. Qazir testileý búkil jeli boıynsha: №101 stansadan №118 stansaǵa deıin júrgizilip jatyr. Stansalardyń ishki árleý jumysy, jaıaý júrginshiler ótkelderi men ınfraqurylymdyq elementter aıaqtalyp keledi», deıdi O.Áýbákirova.

Jyljymaly quramdardyń arasyndaǵy qozǵalys ıntervaly 5–10 mınýt shamasynda bolady. Al bir stansadan ekinshi stansaǵa jetý quny  200 teńge kóleminde belgilendi.

Mamandardyń sózinshe, LRT jelisi zamanaýı avtomattandyrylǵan basqarý júıesimen jabdyqtalǵan. Pılotsyz basqarylady. Stansalar arasynda baǵdarshamdar bar. Biraq bul qondyrǵylar negizinen qaýipsizdiktiń rezervtik fýnksııasy retinde qoldanylady, ıaǵnı júıe shtattan tys rejimde jumys istegen kezde nemese tehnıkalyq jumys kezinde ǵana iske qosylady.

«Poıyzdar negizinen stansadan stansaǵa deıin toqtap qozǵalady, bul jolaýshylardyń qaýipsizdigi men olardy tasymaldaýdy úzdiksiz júrgizý maqsatynda oılastyrylǵan», deıdi departament basshysy.

LRT poıyzy tórt vagonnan turady. Bir quramnyń jalpy syıymdylyǵy 600-den astam jolaý­shyny quraıdy.

«LRT jelisiniń jumysyn basqaratyn biryńǵaı dıspetcherlik ortalyq quryldy. Bul ortalyq birneshe qyzmet atqarady. Atap aıtqanda, kólik qozǵalysyn basqarý, qaýipsizdik monıtorıngi, tótenshe jaǵdaılarǵa jedel áreket etý, qalalyq qyzmetterdiń ózara úılesimdi jumysyn qamtamasyz etý sııaqty fýnksııalar kiredi. Jalpy LRT júıesi GOA-4 avtomattandyrý deńgeıine sáıkes keledi. Bul – temirjol kóligin avtomattandyrýdyń eń joǵary deńgeıi. GOA-4 júıesinde poıyzdar mashınıssiz tolyq avtomatty rejimde jumys isteıdi. Júıe qozǵalysty, tejegishti, esikter­diń ashylyp-jabylýyn, qaýipsiz­dik júıelerin avtomatty túrde ret­teıdi, al operatorlar dıspetcherlik orta­lyqtan turaqty monıtorıng júrgizip otyrady», deıdi O.Áýbákirova.

LRT jelisi men turǵyn úı naryǵy

Astanada LRT jelisi synaq reji­minde iske qosylǵaly astana­lyqtarda maza joq. Jurtshylyq jańa kólik túri­niń turǵyndarǵa qolaılylyǵyn emes, onyń jyljymaıtyn múlik na­ryǵyna tıgizer áserin talqylap álek.

Sarapshylardyń bir bóligi LRT jelisi mańaıyndaǵy turǵyn úılerdiń naryqtaǵy quny arzandaıdy dese, endi biri kerisinshe kommersııalyq nysandardyń baǵasy kúrt qymbattaıdy degen pikirde. Belgili ýrbanıst-sarapshy Erlan Áýkenovtiń sózinshe, eldi mekender kóp ornalasqan nemese tabıǵı kedergiler bolǵan jaǵdaıda bıik estakadaly kólik jelisi salynady. Ári estakadanyń mańaıyndaǵy kemi 50–100 metr radıýstaǵy jer ındýs­trııalyq aımaq bolyp sanalady. Al osy radıýsqa kiretin úılerdiń baǵasy birden 1,4 esege arzandaıdy.

Jyljymaıtyn múlik jónindegi sarapshy Lev Tetın LRT-nyń turǵyn úı naryǵyna qatty yqpal ete qoımaıtynyn aıtady. «Árıne, kez kelgen relsti kólik shý ǵana emes, jaqyn ornalasqan ǵımarattarǵa diril de týǵyzatynyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Poıyz bolǵannan keıin belgili bir deńgeıde diril bolady. Ol qurylys konstrýksııalary men jer arqyly kórshiles ǵımarattarǵa taralyp, qolaısyzdyq týǵyzýy múmkin. Bul, aınalyp kelgende, mańaıdaǵy turǵyn úılerdiń baǵasyna da keri áserin tıgizedi. Iá, baǵa sál tómendeıdi, biraq aıtar­lyq­taı quldyraý bolmaıdy», deıdi ol.

Lev Tetınniń boljamynsha, LRT stansalaryna jaqyn ornalasqan bıznes nysandary, kerisinshe, adam aǵynynyń kóbeıýine baılanysty qomaqty paıdaǵa kenelýi múmkin.

«LRT aıaldamalaryna jaqyn kommersııalyq jyljymaıtyn múlik baǵasy ósýi yqtımal. Sebebi jaıaý júrginshiler kóbeıedi, jan-jaqtan adam aǵylady, bul – bıznestiń tabysyna tikeleı áser etetin basty faktor», deıdi ol.

Al sarapshy Sadyqjan Rahym­ber­dıev bolsa, LRT mańyndaǵy turǵyn úılerdiń baǵasy jóninde dúrligý­ge negiz joq ekenin aıtady. Onyń pikirinshe. LRT-nyń synaq reji­minde júrgenine bir jylǵa jýyq­tady, jurtshylyqtyń qulaǵy poıyz shýyna úırenip qaldy. Endi bul shýyldan bolyp, mańaıdaǵy úılerdiń baǵasy arzandamaıdy. Baǵa qalypty deńgeıde bolady.