Mereıtoılyq jyl aıasynda dúnıege kelip, Qajymuqan tulǵasyn teatr keńistiginde alǵash ret derbes dramalyq týyndy retinde sóıletken spektakl – áıgili balýannyń ómiri men erligin jańa býynǵa tanytýdyń kórkem tásili. Qoıýshy rejısser Aqnıet Jaqsyǵalı atap ótkendeı, Qajymuqan týraly sahnalyq týyndynyń buǵan deıin qoıylmaýy aıtýly jumystyń tarıhı mańyzyn arttyra túsedi. Osy turǵydan alǵanda, spektakl mereıtoılyq sharalardyń mazmunyn baıytyp, tulǵa murasyn jańasha paıymdaýǵa jol ashady.
«Bul spektakl – buryn-sońdy sahnalanbaǵan taqyrypqa jasalǵan alǵashqy batyl qadam. Qajymuqan týraly kınotýyndylar bolǵanymen, teatr sahnasynda derbes dramalyq shyǵarma retinde usynylýy – ulttyq dramatýrgııadaǵy jańa beles», deıdi rejısser.
Shynymen de, pesa avtorlary Naýryzbaı Asylbek pen Qazybek Amanjol balýan beınesin tek tarıhı derekter aıasynda ǵana emes, kórkemdik-fılosofııalyq turǵydan tereń ashýǵa umtylǵan. Sonyń nátıjesinde sahnada kúreskerdiń taǵdyry arqyly halyqtyń rýhy, zamana shyndyǵy, ulttyq bolmysy kórinis tabady. Qoıylym qurylymynda Qajymuqannyń ómir joly kezeń-kezeńimen ashylady. Balalyq shaǵynan bastap kemeline kelgen shaǵyna deıingi evolıýsııa birneshe akterdiń oryndaýynda birtutas dramalyq jelige biriktirilgen. Bul tásil keıipkerdiń ýaqyt pen keńistiktegi ózgerisin tereńirek sezinýge múmkindik beredi, ıaǵnı sahnada Qajymuqan alyp kúsh ıesi retinde ǵana emes, áke amanatyn arqalaǵan perzent, el namysyn júktegen azamat, ishki qaıshylyǵy bar tulǵa retinde kórinedi. Onyń aınalasyndaǵy keıipkerler – Balýan Sholaq syndy seriler beınesi arqyly ulttyq rýhtyń kópqyrlylyǵy ashylady. Nadejda-Fatıma obrazy arqyly keıipkerdiń jeke ómiri, sezim álemi de kórkem órnektelgen. Bul jeli spektakldiń emosıonaldyq tepe-teńdigin saqtap, tarıhı tulǵany adamdyq ólshemde qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Aıtýly qoıylym ulttyq teatr keńistiginde bıografııalyq dramanyń jańa ınterpretasııasy retinde nazar aýdartady. Qajymuqan Muńaıtpasuly tulǵasyn sahnalyq beıneleý dástúrli hronıkalyq baıandaýdan góri poetıkalyq-rámizdik deńgeıde sheshilgen, ıaǵnı spektakldiń janrlyq tabıǵaty sınkretti sıpatqa ıe. Munda dramalyq hám plastıkalyq teatr mektebimen qatar, sırktik óner elementteri tutasyp, postdramalyq teatr estetıkasyna jaqyndaıdy. Ásirese mátinnen góri qozǵalys pen vızýaldy obrazdyń aldyńǵy qatarǵa shyǵýy – rejısserlik konsepsııanyń basty ustyny. Bul tásil keıipkerdiń ishki psıhologııalyq kúıin verbaldy emes quraldar arqyly jetkizýge múmkindik beredi. Qoıylym rejısseri Aqnıet Jaqsyǵalı keńistikti semıotıkalyq júıe retinde qarastyryp, sahnany tek áreket ótetin oryn emes, maǵyna týdyratyn derbes «mátinge» aınaldyrady. Nátıjesinde, sahnalyq sheshimderdegi mınımalızm men sımvolızm qatar órilip, árbir detal jaryq, dybys, qozǵalys belgilik mánge ıe bolǵan. Máselen, balýan tastyń fınaldaǵy beınesi – fızıkalyq kúshtiń ǵana kórsetkishi emes, ulttyq jady men tarıhı júktemeniń metaforasy. Bul kórinis – etnografııalyq detal bolýmen qatar qoıylymnyń ıdeıalyq ózegine aınalǵan rámiz.
Rejısserge sahna qatyp qalǵan qımylsyz keńistik emes, kerisinshe, únemi qozǵalystaǵy tiri organızm retinde qarastyrylady. Mızanssenalyq qurylymnyń sırk arenasyna uqsas sheshilýi de kezdeısoq emes. Bul tásil Qajymuqan ómiriniń kúreske toly tabıǵatyn aıqyndaı túsedi. Osylaısha, kórermen oqıǵany baqylaýshy ǵana emes, sol arenadaǵy rýhanı tartystyń kýágerine aınalady.
Akterlik oıyn júıesi de dástúrli psıhologııalyq mektepten góri plastıkalyq ekspressııaǵa jaqyn. Basty keıipkerdiń beınesi ishki monolog pen dene plastıkasy arqyly ashylyp, «tán teatry» (theatre of the body) qaǵıdattary aıqyn baıqalady. Bul tásil fızıkalyq teatr men plastıkalyq teatr estetıkasyna sáıkes keledi. Sonymen qatar qoıylymdaǵy sırktik elementterdiń engizilýi – kórkemdik effekt qana emes, dramatýrgııalyq qyzmet atqarady. Akrobatıkalyq kórinister keıipkerdiń ómir jolyndaǵy kúresti, tepe-teńdikti saqtaýdy ári táýekeldi beıneleıdi. Bul turǵyda spektakl postdramalyq teatr zańdylyǵyna súıene otyryp, oqıǵa jelisinen góri áser men qabyldaýǵa basymdyq beredi. Mýzykalyq, dybystyq sheshimder de qoıylymnyń qurylymdyq bóligine aınalǵan. Jaryq pen dybys partıtýrasy sahnalyq árekettiń emosııalyq rıtmin dál ustap, dramatýrgııalyq shıelenisti kúsheıtedi. Munda dybys tek fondyq qyzmet atqarmaı, sahnalyq árekettiń dramatýrgııalyq seriktesine aınalyp, emosıonaldyq ekpindi naqtylaıdy. Mundaı tásil qazirgi zamanǵy mýltımedıalyq teatr tendensııalarymen úndes.
Qoryta aıtqanda, «Qajymuqan» dramasy – qazirgi qazaq teatrynyń kórkemdik izdenisin aıqyndaıtyn, formalyq hám mazmundyq turǵydan jańashyl týyndy. Ol bıografııalyq dramany jańa deńgeıge kóterip, tarıhı tulǵany mıfopoetıkalyq keńistikte qaıta somdaıdy. «Bitken iske synshy kóp» demekshi, árıne, kez kelgen premera sekildi bul qoıylym da ýaqyt óte tolyqtyrylyp, ár oınalǵan saıyn damyp, kem-ketigi jetildirile túseri anyq. Degenmen, búgingi nátıjesiniń ózi – ulttyq teatr ónerindegi mańyzdy beles. Sebebi Qajymuqandy sahnaǵa shyǵarý – bir tulǵany ǵana dáripteý emes, ulttyń kúshin, rýhyn, tarıhı jadyn qaıta tiriltý. Osy turǵydan alǵanda, aıtýly dramany kezekti bir qoıylym dep qana qarastyrmaı, mańyzdy mádenı oqıǵa dep baǵalasaq, ábden oryndy bolmaq. Sebebi «Qajymuqan» spektakli – ulttyq teatrdaǵy formalyq izdenisterdiń aıqyn kórinisi. Ol tarıhı tulǵany sahnaǵa shyǵarýda realıstik baıandaýdan bas tartyp, metaforalyq, plastıkalyq ári vızýaldy tilge súıenedi. Osy arqyly qoıylym kórermenge daıyn jaýap usynbaı, ınterpretasııa keńistigin ashatyn zamanaýı teatr týyndysy retinde baǵalanady.
