BASYM BAǴYTTYŃ BIRI – DOSTASTYQ AÝMAǴYNDA ERKIN SAÝDA AIMAǴYN QURÝ

Nursultan NAZARBAEV: Úsh el ıntegrasııasynyń kelesi kezeńi 2012 jylǵy 1 qańtardan bastap Birtutas ekonomıkalyq keńis­tik­tiń qalyptasty­rylýy bolady. Bul kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysy qamtamasyz eti­letin ıntegrasııanyń áldeqaıda joǵary deńgeıi. TMD-daǵy óńirlik ekonomı­ka­lyq birlestikterge qoldaý bildire otyryp, Úkimet Qazaqstannyń ekonomıkalyq damý basymdyq­taryna saı keletin jaǵdaılarda Búkilálemdik saýda uıymyna kirý úderisin jandandyrýy tıis.

(Qazaqstan halqyna Joldaýynan)

10 shildede Ýkraınanyń Iаlta qalasynda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń (TMD) beıresmı sammıti ótti. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Reseı Fe­de­ra­sııa­synyń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev, Ýkraına Prezıdenti Vıktor Iаnýkovıch, Ázirbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıev, Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko jáne Armenııa Prezıdenti Serj Sargsıan qatysty. Belgilengen ýaqyt jaqynda­ǵan­da TMD-nyń beıresmı sam­mı­tine arnaıy kelgen memleketter bas­shylary Iаltadaǵy tarıhı ǵı­marattyń biri – Lıvada saraıyna retine qaraı kele bastady. Saraı aldynda prezıdentterdi Ýkraına Prezıdenti Vıktor Iаnýkovıch ystyq yqylaspen qarsy aldy. Sálden soń Ýkraına basshysynyń bastamasymen ótetin sammıt jumysy bastaldy. Alǵashqy sózdi shańyraq ıesi – Ýkraına Prezıdenti Vıktor Iаný­kovıch alyp, áriptesterine óziniń beıresmı kezdesý ótkizý jónindegi bastamasyna qoldaý kórsetkenderi úshin shynaıy  alǵysyn bildirdi. Búgin biz TMD-nyń qyzmeti tý­ra­ly dostyq ráýishte pikirler almasý múmkindigine ıe bolyp otyrmyz, dedi Vıktor Iаnýkovıch. Osyndaı pikir almasýlar Dostastyq elde­ri­niń aldaǵy ýaqytta yntymaq­tas­tyqty damytýǵa qatysty kóz­qa­rastaryńyzdy bildirip, ózekti máseleler jóninde oı qorytýǵa, sondaı-aq ortaq sheshimge kelýge múmkindik beredi. Ýkraına basshysy budan keıin kezdesý barysynda TMD-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardy te­reńdetý tetikterin jáne birlesken jobalardy júzege asyrý jónindegi josparlardy talqylaý kózdelip otyrǵanynan habardar etti. Vık­tor Iаnýkovıchtiń atap ótýinshe, ekonomıkalyq ózara is-qımyl má­selelerindegi basymdyqtar búgingi pikir almasýdyń negizi bolyp tabylady. О́ıtkeni, ekonomıkalyq yntymaqtastyq TMD qyzmetiniń bazalyq baǵyty retinde aıqyn­dal­ǵan. Onyń oıdaǵydaı tabysty da­mýy kóp jaǵdaıda Dostastyqqa qa­tysýshy elderdiń ózge de sala­larda tyǵyz qarym-qatynastar jasaýyna yqpal etedi. Ýkraına Prezıdenti, sondaı-aq taıaýda ótken “úlken segizdik” jáne “úlken jıyrmalyqtyń” kezdesý­le­riniń nátıjesi úlken qyzy­ǵý­shylyq týdyratynyn da atap ótti. Bizdiń bul kezdesýimiz, dedi ol osy týraly, elder arasyndaǵy kóp­ta­rap­ty baılanystardy dáıekti jáne sapaly damytý úshin, sony­men birge, TMD pishininde ekono­mı­kalyq yntymaqtastyqty jan­dan­dyrý úshin syndarly jáne paıdaly bolatynyna senimdimin. 9 shildede Ýkraına Prezıdenti Vıktor Iаnýkovıch 60 jasqa tolǵan bolatyn. Reseı Federasııasynyń Prezıdenti, TMD Tóraǵasy Dmıtrıı Medvedev sózin Ýkraına basshysyn osy mereıtoıymen quttyqtaýdan bastady. Vıktor Fedorovıchti 60 jyldyq mereı­toıymen quttyqtaımyn, dedi Reseı Prezıdenti. Meniń quttyq­taýyma osynda otyrǵan árip­tes­te­rim de qosylady dep oılaımyn. Osylaı degen Dmıtrıı Medvedev Ýkraınaǵa órkendeý, Ýkraına Pre­zıdentiniń komandasyna ta­bys­tar tiledi. Qazaqstan men Ýkraına ara­synda saıası jáne ekonomıkalyq qatynastar úılesimdi damyp ke­ledi. Saıası qatynastar halyq­ara­lyq uıymdar aıasyna negizdelgen, elderdiń syrtqy saıasattaǵy usta­nymdary men kózqarastary bir-birine jaqyn keledi. Resmı Kıev Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵa­lyq etý ótinishine qoldaý bildirgen. Eki el arasyndaǵy saýda-eko­no­mıkalyq baılanystar damý ústin­de. Búginde qazaqstandyq-ýkraı­na­lyq ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq jónindegi memleketaralyq komıssııa elder arasyndaǵy eko­no­mıkalyq qatynastardy ári qa­raı damytýdyń joldaryn qaras­tyryp jatyr. Qazaqstan – Ýk­raı­na yntymaqtastyǵynda otyn-energetıka kesheni men kólik-tranzıt salasynyń mańyzy zor. Ýkraına aýmaǵy arqyly tran­zıttik tasymal joǵary qarqynmen ótedi. Bul Qazaqstannyń óz taýar­lary men ónimderin Eýropa el­derine jetkizýge qosymsha múm­kindikter beredi. Sonymen qatar, Ýkraınada teńiz porttary jolǵa qoıylǵan. Búginde Qazaqstan taraby “Pıvdennyı” teńiz munaı termınaly aýdanynda munaı quıý birlesken jobasyn júzege asyrý múmkindikterin qarastyryp jatyr. Buǵan qosa, Qazaqstan men Ýk­raına munaı-gaz jabdyqtaryn birlesip óndirý perspektıvalaryna jáne kólik ınfraqurylymdary qurylysyn salý máselelerine taldaý jasaýda. Qazaqstan men Ýkraına ǵy­ly­mı-tehnıkalyq salalarda da baı­lanystar jasap keledi dep aıtýǵa bolady. Táýelsizdiktiń bastapqy kezderinde úzilip qalǵan gýmanı­tarlyq baılanystar sońǵy jyl­dary qaıta jalǵasyn tapqandaı. Mysaly, 2005 jyly Dnepro­petrov­sk oblysyndaǵy Sınelnı­kovo qalasynda 1943 jylǵy aq­pan­da Ýkraınany nemis basqyn­shylarynan azat etý kezinde qaza tapqan Jambyl Jabaevtyń uly Alǵadaı Jambylovqa eskertkish ornatyldy. Sondaı-aq Ýkraına­daǵy Qazaqstan jyly jáne Qa­zaq­standaǵy Ýkraına jyly aıasynda da mádenı jáne  ekonomıkalyq aýqymdy is-sharalar ótkizildi. Qazaq pen ýkraın halyqtarynyń yntymaqtastyǵy áriden bas­ta­la­dy. Uly Otan soǵysy jyldarynda kóptegen qazaqstandyqtar Ýkraı­na jerin fashısterden azat etýge qatysty, erlikpen qaza tapqandar da az emes. Al ýkraındar Qazaq­stan tyńyn ıgerýge atsalysty, olardyń kópshiligi qasıetti qazaq jerinde qalyp, eńbek etti, urpaq órbitti. Olardan taraǵan ýkraın etnosy búginde qazaqpen, basqa da etnostar ókilderimen tatý-tátti ómir súrip jatyr. Iаltadaǵy TMD-nyń beıresmı sammıtinde oǵan qatysqan prezı­dentter Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy aýmaǵynda erkin saýda aımaǵyn qurý jóninde áń­gimelesti. Naq osy másele aldaǵy ýaqytta ótetin TMD-ǵa múshe mem­leketter basshylarynyń oty­rysynda talqylanatyn bolady. Memleketter basshylary, son­daı-aq Dostastyq elderinde kólik ınfraqurylymdaryn,  emdeý-saýyqtyrý oryndaryn jáne týrızmdi damytýǵa baılanysty jobalardy júzege asyrý jaıyn da keńinen qarastyrdy. Joǵaryda TMD-nyń beıres­mı sammıti tarıhı ǵımarat­tar­dyń biri – Lıvada saraıynda ótkenin aıtqan edik. Onyń mánisi mynada:  bul ǵımarat kezinde Reseı  patshalarynyń saraıy bol­ǵan eken. Keıin,  ıaǵnı 1945 jyly sol kezdegi úsh alyp memlekettiń basshylary Iosıf Stalın, Ýınston  Cherchıl jáne Franklın Rýzvelt kezdesip, álemdi qalaı bólshekteý máse­le­sin talqylapty. Búginde ǵımarat tarıhı murajaı retinde jab­dyq­talǵan, ondaǵy dúnıe-múlikterdiń barlyǵy sol qalpynda saqtalǵan. Bul tarıhı ǵımaratta budan 65 jyl buryn alyp úsh memlekettiń basshylary álemdi bólshekteý jaıyn qarastyrǵan bolsa, 2010 jyldyń 10 shildesinde Dostas­tyq­qa qatysýshy memleketterdiń basshylary TMD elderiniń yn­ty­maq­tastyǵyn damytý máselelerin talqylady. Qara teńizdiń jaǵasyndaǵy Iаlta qalasyna poıyz júrmeıdi, ushaq ushpaıdy. Buryn da solaı edi, qazir de solaı. Oǵan tek Qy­rym avtonomııalyq respýblıka­sy­nyń ortalyǵy – Sımferopol nemese Sevastopol qalalary arqyly avtokólik jáne teńiz jo­lymen barýǵa bolady. Biz, jýr­nalıster Iаltaǵa Sımferopolden avtokólik jolymen bardyq. Jergilikti turǵyndardyń aıtýyn­sha, Keńester Odaǵy kezinde Iаltadan teńiz joly arqyly Sý­hý­mı, Batýmı, Sochı, Varna, taǵy basqa qalalarǵa kólik turaqty qatynap turǵan. Birneshe jyldan beri Iаlta porty osy baǵyt­tar­da­ǵy kólik qatynasyn qaıta jan­dandyra bastapty. Qazirdiń ózin­de Iаltadan teńiz joly arqyly Ystambul, Odessa jáne Novoros­sıısk qalalaryna da jetýge bo­lady. Jalpy, Qyrymnyń búgingi tynys-tirshiligi endi-endi damýǵa bet alǵandaı. Aýqymdy jobalar da daıyndalǵan eken. Endi solardy júzege asyrý kerek. Ol iri ınves­torsyz, qomaqty ınves­tısııasyz júzege aspaıtyny belgili. Álısultan QULANBAI.