Taıaý Shyǵystaǵy soǵys órtiniń tútini qoıýlana túsip, Ormýz buǵazy munaı qyspaǵymen álemdik ekonomıkany irkiltip qoıǵanda Tramptyń shyn sasqany ras. Kongrestegi demokrattar koalısııasynyń ókilderi ımpıchment jarııalaıtyndaryn aıtyp, shý shyǵardy. AQSh prezıdenti buǵazdy ashý úshin biraz áreketke bardy. Soqqysyn birese toqtatty, birese zymyrandaryn qaıta oqtady. Pákistannyń araaǵaıyndyǵymen qolǵa alynǵan Islamabad kelissózderi qansha raýnd ótse de, aıtarlyqtaı nátıje bere qoımady. Sosyn Tramp myrza Eýroodaqtyń elderine úndeý tastady. Artynsha NATO-ǵa múshe memleketterge «ókpe artyp», qatqyl únmen qyr kórsetkendeı boldy. Sondaǵysy «munaı bizge ǵana kerek pe, buǵazdy ashýǵa nege asyqpaısyńdar?» degen emeýrinmen Ormýz arqyly ótetin janarmaı shıkizatyna táýeldi elderdiń «namysyna tıdi». Sol-aq eken, Kıprde saparlap júrgen jerinde Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron óz otanynyń «Sharl de Gol» atty alyp esmınesine qarap turyp Parsy shyǵanaǵyna, Qyzyl teńiz ben Jerorta teńizine onshaqty áskerı kemesin jiberetinin aıtyp qaldy. Biraq qajettilik týyp jatsa ǵana. Ulybrıtanııa Úkimeti de sol mańdaǵy áskerı bazalaryn paıdalanýǵa beretin boldy. Ońtústik Koreıa, Japonııa, Úndistan syndy álemdik kómirsý kózin syrttan taýyp otyrǵan elder ımport pen taranzıttiń balama joldaryn izdep ketti. Tipti Ormýzdyń jabylýynan Azııa elderi otyn únemdeýge kóship, áýe kemelerin qańtaryp qoıdy. Qysqasy, atalǵan buǵaz arqyly kemelerdiń qaýipsiz ótýin qamtamasyz etý koalısııasyna qosylǵan elder sany 22-ge jetti. Olar birlesken málimdeme de jasady.
Al Qytaı qaqtyǵys qarqynyn azaıtyp, ahýaldy retteýge kómektesý maqsatynda Taıaý Shyǵysqa arnaıy elshisin jiberdi. Qytaı bıligi shıelenistiń ýshyǵýyna baılanysty alańdaýshylyq tanytyp, deldaldyq áreketterin kúsheıtti. Eldiń Syrtqy ister mınıstri Van I Reseı, Iran, Izraıl, Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri, Oman, Fransııa jáne basqa elderdiń syrtqy ister mınıstrlerimen telefon arqyly birneshe ret sóılesti. Bir sózben aıtsaq, shıelinisti qarýsyz sheshýge úndep, tek dıplomatııalyq qadamdardy quptady. Qysqasy, Qytaı ózge elder sııaqty qatqyl málmdeme jasamady da, keme jiberý týraly pozısııasyn da ashyp aıtýǵa asyqpady.
Ormýz buǵazy tóńiregindegi shytyrman oqıǵaly shıelenisti bekerge sholyp shyqpadyq. Munda Qytaı men AQSh-tyń múddeleri kóbirek mańyzǵa ıe edi. AQSh Parsy shyǵanaǵyndaǵy munaı eksporttaýshy elderdiń basty seriktesi bolsa, Qytaı – basty tutynýshylardyń biri. Sáýirdiń basynda-aq Beıjińge baratynyn josparlap júrgen Tramp Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdyń ýshyǵýyna baılanysty saparynyń keıinge qaldyrylǵanyn málimdegen.
Mine, kópten kútken kezdesýdi de kórdik. AQSh basshysy mingen №1 bort sársenbiniń keshinde Beıjiń áýejaıyna kelip qondy. Bul jaı ǵana sapar emes ekeni belgili.
QHR Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Go Szıakýn jýrnalıster suraǵyna oraı Donald Tramptyń QHR Tóraǵasyna Amerıka delegasııasynyń quramyna kirgen korporasııalardyń basshylaryna qytaılyq naryqtyń qaqpasyn ashý týraly ótinish berý josparyna qatysty pikir bildirdi.
«Memleket basshysynyń dıplomatııasy Qytaı-AQSh qarym-qatynasynda mańyzdy strategııalyq jáne baǵyttaýshy ról atqarady. Qytaı jaǵy prezıdent Tramptyń Qytaıǵa memlekettik saparyn quptaıdy. Sapar barysynda eki el basshylary ekijaqty mańyzdy máseleler, sondaı-aq jahandyq beıbitshilik pen damý tóńireginde pikir almasady. Qytaı teńdik, ózara qurmet jáne tıimdilik qaǵıdasyna súıene otyryp, yntymaqtastyqty keńeıtý, kelispeýshilikterdi syndarly túrde basqarý jáne ózgerister men tóńkeristerge toly álemge turaqtylyq pen senimdilik ákelý úshin Amerıka Qurama Shtattarymen birlesip jumys isteýge daıyn», dedi Qytaı dıplomaty.
Osy rette Aq úıdiń delegasııasy quramynda Boeing, Tesla, Apple, BlackRock, Mastercard, VISA jáne basqa da álemdik jetekshi korporasııalar basshylarynyń ilese barǵany tegin emes. Sebebi búginde álemdik ekonomıkada Qytaı ekspansııasynyń yqpaly artyp, Amerıkanyń bıznestegi joly taryla bastady. Ásirese, bul balans tarazysynyń basy robottehnıka, kólik óndirisi, elektronıka syndy mańyzdy salalarda batystan shyǵysqa aýa bastady.
Iаǵnı, bul saparda nendeı máselelerge kóbirek nazar aýdarylatyny AQSh memlekettik delegasııasynyń quramynan-aq ańǵarylyp tur. Onsyz da «saýda soǵysymen» ara-tura bir-birin qyspaqqa alyp turatyn qos derjavanyń bızneste de, saıasatta da talqylaıtyn taqyryptary az emes. Reuters agenttigi Donald Tramp pen Sı Szınpınniń kezdesýin qazirgi álemdik tártiptiń qaı baǵytqa burylatynyn ańǵartatyn geosaıası oqıǵaǵa balady. Agenttik qazir negizgi nazar úsh baǵytqa: saýda men tehnologııa, Taıvan máselesi jáne Taıaý Shyǵysqa qaraı aýyp otyrǵanyn atap ótipti.
«Eń aldymen, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynas tolyq «tynyshtyqqa» ketedi deý qıyn. Biraq eki tarap ta ashyq qaqtyǵys pen ekonomıkalyq alshaqtaýdyń tym qaýipti ekenin túsinip otyr. Sondyqtan bul sapardyń basty maqsaty – qarym-qatynasty «basqarylatyn básekelestikke» kóshirý bolýy múmkin. Iаǵnı, báseke saqtalady, biraq baqylaýsyz daǵdarysqa jetkizbeýge tyrysady», dep jazdy Reuters.
Al «The Washington Post» negizgi túıtkil Taıvan ekenine toqtalǵan.
«Sı Szınpın bul másele durys basqarylmasa, «qaqtyǵysqa aparady» dep ashyq eskertken. Sondyqtan syrttaı jyly atmosfera bolǵanymen, qaýipsizdik pen áskerı báseke jalǵasa beredi. Taıaý Shyǵysqa kelsek, dál osy jerde Qytaıdyń róli erekshe. Sebebi Qytaı – Iran munaıynyń eń iri satyp alýshylarynyń biri ári Tegeranǵa yqpal ete alatyn sanaýly derjavalardyń qatarynda. Qazir Ormýz buǵazy tóńiregindegi shıelenis álem ekonomıkasyna áser etip otyr. AQSh Qytaıdan Iranǵa qysym jasap, jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa kómektesýdi suraýy múmkin», deıdi AQSh astanasymen attas bedeldi basylym.
Al qytaılyq South China Morning Post «Qytaıdyń maqsaty basqada» deıdi. Iаǵnı AQSh-qa tolyq kómektesýge asa qulyqty emes.
«Beıjiń Taıaý Shyǵysta ózin «beıbit deldal» retinde kórsetkisi keledi ári energııa tasymalynyń qaýipsizdigin saqtaýǵa nıetti. AQSh-tyń aımaqta shamadan tys kúsheıýin qalamaıdy», dep topshylapty qytaılyq saıt.
Sondyqtan bul sapar Taıaý Shyǵysty tolyq rettep jiberedi deýge áli erte kórindi. Jalpy alǵanda, ákki sarapshylar álem nazaryndaǵy eki yqpaldy kóshbasshynyń kópten kútken kezdesýi jańa «dostyq dáýirin» bastaı qoıýy ekitalaı ekenine bás qoıyp otyr. Biraq úshinshi dúnıejúzilik soǵys órti tutanyp ketpese eken dep otyrǵan jahan jurty úshin bir jylýlyqtyń lebi eskendeı boldy. Oǵan qosa álem qazir eki alyp derjavanyń ekonomıkalyq qyrǵı-qabaq teketiresinen qatty sharshaǵandyqtan, Vashıngton men Beıjiń arasyndaǵy kez kelgen ýaqytsha turaqtylyqtyń ózi jahandyq naryqtarǵa, munaı baǵasyna jáne aımaqtyq qaýipsizdikke úlken áser etedi.
