Jambyl men Qulmambet aıtysynyń bizge belgili negizgi úsh nusqasy bar. Alǵashqy nusqany S.Seıfýllın 1931 jyly «Qazaqtyń eski ádebıet nusqalary» atty folklorlyq jınaqta jarııalaǵan. Aıtystyń jalpy kólemi – 221 jol. Al aqyn Ú.Káribaev tapsyrǵan nusqanyń kólemi – 466 jol.
1946 jylǵy akademııalyq tomdyqtaǵy nusqa joǵarydaǵy eki nusqadan kólemdirek, ıaǵnı 482 joldy quraıdy. Bul nusqa Jambyl óleńderiniń 1982, 1996, taǵy basqa jyldardaǵy jınaqtarynda azdaǵan redaksııalaýmen basylǵany belgili. Atalǵan úsh aıtysty muqııat salystyryp, baıqalǵan biraz aıyrym-belgilerdi saralap, oı qorytyp kórgen edik.
Birinshi – 1946 jylǵy nusqada Jambyldyń kezekti jaýabynda aıtylyp, baılyǵy sıpattalatyn Qudaımende, Quttyqseıit baılarǵa qatysty tustar qysqartylǵan. Atalǵan adamdar óz kezinde asa iri, bedeldi jandar bolǵany belgili. Mundaǵy Quttyqseıit – Jambyldy osy aıtysqa qatystyrýshy Qudaıbergen bolystyń ákesi. О́z kezeginde Qulmambettiń: «O, jazǵan, Alban baı ma, Dýlat baı ma?» deı kelip, Qasqaraýdaǵy О́tegen, О́tegenuly Nuraqan, Qanaı, Satybaldy, Estemes, Almaq, Salmaq, t.b. baılardy atap, olardyń malyn sanamalap, kósile jyrlaıtyn tusy Ú.Káribaev nusqasynda: «El baılyǵyn qaptatsam» dep elge telinip, basqa kezekke aýysyp ketken.
Mysaly, 1931 jylǵy nusqada Jambyl: «Eshnárse qansha aıtqanmen aıta almaısyń, Bultaryp men turǵanda kete almaısyń. Qudaımende, Quttyqseıit jylqysynyń, Shetine on kún júrseń jete almaısyń», deıdi.
1946 jylǵy nusqada Jambyl: «Eshnárse qansha aıtqanmen aıta almaısyń, Bultaryp men turǵanda kete almaısyń. Adamdyqty aıt, erlikti aıt, batyrlyqty aıt, El birligin saqtaǵan tatýlyqty aıt...» dep oı túıgen.
Ú.Káribaev nusqasynda uly jyraý: «Meniń de Quttyqseıit baıym bar, Qaıtetuǵyn oıyń bar. Qalyń baıdy qaptatsam, Bolatyn áli-aq toıyń bar», degen eken.
Ekinshi – 1946 jylǵy nusqada Jambyldyń Botbaı rýynyń batyry Sypataı Álibekulyn (1781-1868) jyrlaýy maǵynalyq, mazmundyq turǵydan ózge nusqalardan oqshaý tur. Eki nusqada Sypataıdyń kól-kósir baılyǵy keńirek sıpattalǵan. Erligi men qaıyrymdylyǵyna basa mán berilip, «qaıyry qarashaǵa sondaı jaqsy», «erligi men jomarttyǵy elden asqan», «qaıyrymdy er» keıpinde kórsetedi.
Ekinshi nusqada Jambyl: «Olaı deseń baraıyn kúnbatysta Sypataıǵa, Aıtpaı ony ketpeımin tegi jaıǵa. Jylqysynyń esebin adam bilmes, Málim shyǵar jalǵyz-aq bir qudaıǵa» deıdi.
Osy joldar 1946 jylǵy nusqada: «Baraıyn endi aıańdap Sypataıǵa, Aıtpaı ony ketpeımin tegi jaıǵa. Uly júzdiń tiregi batyrym ǵoı, Bir bolmaǵan yǵaı men syǵaıyna. Qaıyry qarashaǵa sondaı jaqsy, Qandyrar sýsyndatyp qant pen shaıǵa», dep túıgen. Bul Ú.Káribaev nusqasynda: «Baraıyn endi aıańdap Sypataıǵa, Bul Jambyl Sypany aıtpaı ketpes jaıǵa. Qaıyry qarashaǵa sondaı jaqsy, Qandyrar sýsyndatyp, qant pen shaıǵa», dep keledi.
Úshinshi – Jambyldyń 1946 jylǵy shyǵarmalar jınaǵynyń túsiniktemesinde Medeý baıdyń esimin: «Bul meniń sózim emes», dep aldyryp tastaǵany jazylady. Sodan ba Medeý baıdyń aıtystaǵy aǵyl-tegil jyrlanatyn dáýleti kimge tıesili ekendigi belgisiz bop qalǵan. Mátindi úńile oqysaq Qyzyljar men Semeı, Tashkent pen Namangan, Ándijan men Marǵulan qalalarynda qaınaǵan iri saýda-sattyq, bazarmen qazaq saýdagerleriniń baılanysy burynǵydaı mal aıyrbasymen emes, aqshamen baǵalap úırenýi, sol kezdegi Almatynyń mádenı-áleýmettik ómiri men ekonomıkalyq jaǵdaıynyń jaqsara bastaǵanynan mol derek beredi. Jambyl shyǵarmalarynyń keıingi basylymdary 1940 jylǵy nusqaǵa negizdelgendikten aıtystyń osy bóligi táýelsizdikke deıin derlik qaıta basylmaǵan. Tek 1996 jylǵy jınaqty qurastyrýshylar onda aıtqan mándi málimetterdi eskerip, sırek qordaǵy Ú.Káribaev nusqasyn qosqan.
Máselen, 1931 jylǵy nusqada Jambyl: «...Almatyda baramyn Medeý baıǵa, Sondaı baıyń bar ma edi bar elińde? Almatydaı shárińe, On bes myń teńge tóktirip, Kók kúmbez úıdi saldyrǵan...» deıdi. Jyraý 1946 jylǵy nusqada:
«Almatynyń sháhárinde, «Kók kúmbez» úıdi saldyrǵan, Qarasań kózdi taldyrǵan. Arǵy shetin aıtaıyn..» dese, Ú.Káribaev nusqasynda: «Almatyda aıańdap, Medeý baıǵa jeteıin. Par kelmes seniń baıyń Medeý baıǵa, Bul Jambyl Medeýdi aıtpaı ketpes jaıǵa», degen eken.
Tórtinshi – S.Seıfýllın nusqasyndaǵy Baısalbaıdyń asta-tók jyrlanatyn baılyǵy 1946 jylǵy nusqalarmen Ú.Káribaev nusqalarynda qysqaryp qalǵan eken. Mysaly: «Ekeıde shyqqan ozyp Baısalbaı-dy, Jylqysy óńkeı jorǵa taıpalmaıdy», – deı kele: «Ańyryp ánime ańdar qalatuǵyn, (?) О́leńdi búıtip jyrshy aıta almaıtyn (?)», dep sholaq qaıyrylyp, baılyqqa qatyssyz basqa arnaǵa aýysyp ketken.
Sol sekildi 1931 jylǵy nusqadaǵy Baıǵabat, Baıserke, Asylbek, Ospan sekildi iri baılardyń baılyǵy jyrlanatyn tustar aıtystyń ózge eki nusqasynda múlde joq.
Jambyl men Qulmambet aıtysynyń úsh nusqasyn salystyra kelgende, 1931 jylǵy nusqada kezdesetin rý bedeldileriniń esimi 1946 jylǵy nusqada qysqaryp qalǵany kózge aıqyn túsedi. Osynyń saldarynan aıtystyń ishki sabaqtastyǵy men baılanysy buzylyp, júıesizdik, retsizdik oryn alǵan. Alǵashqy nusqa 1931 jyly Jambyldyń óz aýzynan jazylyp alynǵandyqtan, ózge nusqalardaǵydaı aıtýshy, taratýshylar qosqan basy artyq baıandaýlar baıqalmaıdy jáne kóleminiń shaǵyndyǵymen erekshelenedi. Jambyl men Qulmambet aıtysynyń 1931, 1940, 1946 jylǵy jınaqtarda basylǵan nusqalaryn kezinde professor S. Sadyrbaev tekstologııalyq salystyra, taldaı kele keıingi eki nusqalardaǵy keıbir sózderdiń qoldan ózgertilgenine, burmalanǵanyna basa nazar aýdarady. Sondaı-aq, zertteýshi 1931 jylǵy nusqanyń qýatty poetıkasyn, estetıkalyq ári men nárin atap kórsetedi.
Jambyl men Qulmambet aıtystarynyń árqıly nusqalarynan baıqalǵan aıyrmashylyqtar men qaıshylyqty qysqartýlar – qurastyrýshylardyń qoǵamdyq-saıası ahýalǵa boısunǵan sharasyzdyǵy desek ádiletti bolady. Ekinshi tustan resmı ıdeologııanyń Jambyldy tek baı-baǵlandar men shendi-shekpendilerdi synap-mineýshi tulǵa jasaýǵa umtylǵan birjaqty kózqarasynyń «jemisi» bolýy bek múmkin. Jyr alybynyń tóńkeristen burynǵy shyǵarmalarynyń, ásirese, keń arnaly aıtystarynyń «eske túsken» keıbir bólikterine tereń qarap, muqııat tekstologııalyq tezden ótkizý – kún tártibindegi keleli másele dep bilemiz.
Merýert SATYNBEK,
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri.
ALMATY.
Jyr jolbarysy
Náziken ALPAMYSQYZY. Dara tur Daýylpaz jyr dabyl qaqqan, О́zegin qalyń qazaq jalyndatqan. Qýat bar – Jambyl syndy Jyr alyby, Jaý túgil ýaqytty da moıyndatqan. Maıtóbe óner tunǵan balýan qyr, Syıypty aqyndyqqa alýan syr. Serpilgen kókti tilip Jyr – jolbarys Bir ǵasyr asyp-tasqan Kerýen-jyr! Batyrlyq Aqyndyqpen órilipti, Tektilik Sóz saptaýdan kórinipti. Kógimen tasqyn shabyt shendeskende Jarqyldap jasyn jyrlar tógilipti. О́r Jambyl О́rtshe laýlap shabystarda, Aldyna jan salmaǵan aǵystarda Dem berip talaı aqyn, talaı batyr Almaǵan bir ǵasyrda jarys bar ma! Dara aqyn, Dana halqym – darhandarym, Laıyqty bir-birine jaısańdarym, Jyr Jambyl Qazaq rýhyn aspandatyp Myń jyldyq dańq syılaǵan Bar men baǵym.
