ÚKIMET “EGEMEN QAZAQSTANNYŃ” APTALYQ QOSYMShASY

HALYQTY AÝYZ SÝMEN QAMTAMASYZ ETÝ — ÚKIMET JUMYSYNDAǴY BASTY BASYMDYQTARDYŃ BIRI Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń soltús­tik oblystarǵa sapary barysynda kóp aıtylǵan problemalardyń biri halyqty aýyz sýmen qamtý máselesi bolatyn. Bul problema Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı oblystaryna tegis qatysty bolyp shyqty. Demek, osy máseleni búkil elimizge tán dep aıtýǵa bolady. Jalpy, sý resýrstary máselesin keń kólemdi qarastyratyn bolsaq, HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan úshin onyń eń tolǵaqty taqyryptar qataryna shyǵatyndyǵyn baıqaımyz. Qazirgi kúni tushy sý kózderiniń máselesi, sonyń ishinde halyqtyń taza aýyz sýmen qamtylýy jaıy jer sharyndaǵy eko­lo­gııa­lyq ahýaldyń ýshyǵa túsýiniń astarynda adam­zattyń ortaq problemasyna aınaldy. Kópte­gen sarapshylar endigi kezekte el men eldiń, óńir men óńirdiń arasynda bolýy múmkin daý janjal­dar naq osy máseleden órbýi múmkin degen qaýip aı­tady. Demek, ár memleket ózderindegi sý resýrs­tary men ony tıimdi jáne únemdi paıdalaný isine aldaǵy ýaqytta barynsha mán bere túspek. Elimizdiń sý resýrstaryn nyǵaıtý men onyń qorlaryn saqtaý máselesine Qazaqstan basshy­lyǵy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan qatty kóńil bólýde. Elbasymyz bizben kórshi memle­ketter basshylarymen bolǵan kezdesýlerinde transshekaralyq ózender sýlaryn paıdalaný isin árdaıym memleketaralyq qarym-qatynastardyń negizgi máselesi retinde kóterip keledi. Ortalyq Azııa memleketterimen birlesip Sý konsorsıýmyn qurý, Sibir ózenderiniń sýlarynyń bir bóligin Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa qaraı burý, Aral­dy qalpyna keltirý isin halyqaralyq deńgeıde júzege asyrý, Ertis pen Ileniń, Syrdarııanyń sýlarynyń azaıýyna jol bermeý, Qazaqstandy ashyq teńizge shyǵa alatyn memleket retinde qalyptastyrý úshin Kaspıı men Qara teńiz arasynda kanal tartý – mine, bular Elbasymyz bastamashy bolyp, úlken halyqaralyq minber­lerde batyl da tabandy túrde kóterip kele jatqan bizdiń elimizdiń sý resýrstaryn nyǵaıtý isiniń asa aýqymdy taqyryptary jáne halqymyzdyń taǵdyryn, jas urpaqtyń bolashaǵyn alystan oılaıtyn kóregendiktiń taǵy bir dáleli. Qazirgi kúni Qazaqstan sý resýrstaryna qatysty barlyq máseleni keń aýqymda qarastyra otyryp, olardy ret-retimen múmkindikke sáıkes sheship otyrý isin myqtap qolǵa alýda. Sonyń nátıjesinde, Kishi Aral qalpyna kele bastady. Ońtústik óńirdi sýmen qatý jáne kóktemgi tasqynnyń aldyn alý úshin mańyzdy bolyp esepteletin Kóksaraı qarsy rettegishi salyndy. Aýyl sharýashylyǵynda sýdy barynsha únemdep paıdalaný úshin tamshylatyp sýarý tehnologııasy belsendilikpen engizilýde. Sý qoımalarynyń jumystary da retke keltirile bastady. El basshylyǵyn tolǵandyryp kele jatqan taǵy bir úlken problema halyqty taza aýyz sýmen qamtý máselesi. О́ıtkeni, bul máseleniń halyq densaýlyǵyna tikeleı qatysy bar. Ony sheshýdiń mańyzdy bir joly retinde elimizde Elbasynyń tapsyrmasymen 2002-2010 jyldarǵa arnalyp “Aýyz sý” baǵdarlamasy qabyldanǵan bolatyn. Osy baǵdarlama aıasynda aýyldyq eldi-mekenderdi aýyz sýmen qamtý úshin qarjylandyrýdyń barlyq kózderinen 195 mıllıard teńge bólinip, ıgerildi. Munyń syrtynda qalalyq jerlerdegi problema­lardy sheshý úshin 140 mıllıard teńge bólindi. Sóıtip, atalǵan maqsatqa búgingi kúnge deıin bú­tin­deı alǵanda 335 mıllıard teńge qarjy jumsaldy. Degenmen, soǵan qaramastan Úkimet basshy­synyń soltústik oblystarǵa jasaǵan sapary atalǵan problemanyń áli tolyq sheshilmegendigin áıgilep berdi. Sondyqtan Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń osy baǵytta Elbasynyń jańa tapsyrmasyn ala otyryp, máseleni qaıta bir qarastyryp túbirinen sheshýge talpynys jasaǵandyǵy Úkimettiń osy aptada ótken otyrysynda aıqyn kórindi. Bul otyrysqa Úkimet múshelerimen qatar ınteraktıvtik baılanys arqyly barlyq oblystar basshylary qatysty. Otyrysta halyqty aýyz sýmen qamtý máse­lesin jaqsartýǵa arnalǵan jańa tujyrymdama­nyń jobasy talqyǵa tústi. Bul tujyrymdama 2020 jylǵa deıingi kezeńdi qamtymaq. Tujyrymdama jobasy jóninde Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstriniń orynbasary Qýandyq Bishimbaev baıandady. Baıandamadan baıqalǵanyndaı osyǵan deıingi “Aýyz sý” baǵdarlamasy halyqtyń osy jónindegi problemasyn sheshýge edáýir dárejede yqpal etken. Eń bastysy, bul baǵdarlama aýyz sý máselesiniń ýshyǵyýyna jol bermegen. Al Atyraý, Mańǵystaý, Ońtústik Qazaqstan sekildi oblystarda jaǵdaıdyń burynǵyǵa qaraǵanda anaǵurlym jaqsara túsýine ıgi yqpalyn tıgizgen. Biraq, ókinishke oraı bul baǵdarlama elimizdiń barlyq óńirlerinde birdeı deńgeıde oryndalma­ǵan. Sóıtip, máseleni túbirinen sheshe almaǵan. Munyń ózi, eń aldymen, baǵdarlama jumys istegen kezeńde aýyz sý jelileriniń tozýy bar bolǵandyǵy eki paıyzǵa ǵana azaıǵandyǵynan kórinip otyr. Sonymen qatar elimizde áli kúnge deıin jumys istemeı turǵan 140 sý qubyry bar. Áli de 83 myń adam sýdy burynǵydaı tasymaldap ishýde. Al qalalyq jerlerde sý jelileriniń tozýy 6 paıyzǵa arta túsken. Bir jaqsysy, ortalyqtan­dyrylǵan sý kózderine halyqtyń qoljetimdiligi 7 paıyzǵa artsa, sýdyń ysyraby 8 paıyzǵa tómendepti. Baǵdarlamanyń eń jaqsy jetistigi retinde aýyldy jerlerdegi tasyp jetkizetin sýdy paıdalanýshylar sany 2002 jylǵy 445,2 myń adamnan 82,9 myń adamǵa deıin azaıǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Iаǵnı elmizdegi aýyz sýǵa barynsha muqtaj adamdar sany sońǵy segiz jylda 82,4 paıyzǵa azaıa túsken. Otyrys barysynda burynǵy baǵdarlamany oryndaýdaǵy kemshilikterdiń negizgi sebepteri aıqyndaldy. Solardyń qatarynda baǵdarlama aıasyndaǵy jobalardy júzege asyrýda júıelen­gen, saralanǵan biryńǵaı ádis-tásilderdiń bolma­ǵandyǵyn, ortalyq jáne jergilikti organdardyń arasynda ózara is-qımyl árekettestiginiń júıeli de ońtaıly joldarynyń qalyptaspaǵandyǵyn, bólingen qarjynyń tıimsiz paıdalanylǵandyǵyn, sonyń saldarynan keıbir bolashaǵy joq, biraq qymbat turatyn jobalardyń birinshi kezekte júzege asyp ketkendigin, jobalaý-izdestirý jumystarynyń sapasynyń tómen bolǵandyǵyn, iske qosylǵan sý qubyrlary men nysandaryn durystap, talapqa saı paıdalanýǵa jetkilikti mán berilmegendigin aıtýǵa bolady. Jańa tujyrym­damany ázirleý kezinde osy kemshilikterdiń barlyǵy eskerilgen. Ony ázirleý úshin Úkimet basshysy Kárim Másimovtiń jedel tapsyrmasy boıynsha Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginde arnaıy jumys toby qurylǵan. Jumys toby múddeli memlekettik organdardyń barlyǵyn qatystyra otyryp, jańa tujyrymdama jobasyn birlesip jasaǵan. Jumys toby memlekettik jáne jekemenshik sý arnalarynyń qyzmetin taldaý barysynda memleket menshigindegi mekemelerge qarasty sý júıelerinde eseptegish quraldardy ornatýdyń jekemenshik sý qubyrlaryna qaraǵanda áldeqaıda tómen ekendigin anyqtady. Osy rette sý qubyr­lary kezeń-kezeńimen jekemenshik qolyna tapsy­rylǵan Shymkent qalasynyń tájirıbesi jete zerttelindi. Bul qalada sýmen qamtý qubyrlary men jelileri bıýdjet qarjysynyń quıylýynsyz tıimdi dárejede jumys istep keledi. Máselen, osy qaladaǵy “Vodnye resýrsy-Marketıng” JShS óziniń ınvestısııalyq baǵdarlamasyn júzege asyra otyryp, barlyq jerlerge sý ólshegish quraldaryn ornatqan. Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigimen kelise otyryp, ózin ózi aqtaıtyn orta kezeńdik tarıf júıesin jasap shyqqan. Kásiporyndardy damytý úshin óz qarajatyn paıdalanǵan. Demek, osyndaı jaqsy tájirıbelerdi negizge ala otyryp halyqty sýmen qamtý máselesin odan ári damyta túsýdiń tıimdi joldary qarastyrylyp, aıqyndalýy qajet. Jumys toby qarjy mınıstriligimen birlese otyryp jańa tujyrymdamany júzege asyrý úshin 2020 jylǵa deıin ár jyl saıyn 90 mıllıard teńgeniń qajet bolatyndyǵyn eseptep shyqqan. Munyń 60 mıllıard teńgesin respýblıkalyq bıýdjetten, 30 mıllıard teńgesin jergilikti bıýdjetterden qarastyrý kózdelgen. Tujyrymdamany tıimdi jaǵdaıda júzege asyrý úshin mynandaı ádis-tásilder ekshelenip alynyp otyr. Birinshi, memlekettik-jekemenshiktik áriptes­tiktiń ártúrli formalaryn engizý qajet. Senimdi basqarýǵa berý, jartylaı jáne birte-birte jekeshelendirý, konsessııaǵa tapsyrý sekildi ádis-tásilder arqyly elimizdiń sý sharýashylyǵy salasyna jeke ınvestorlardyń kelýine jol ashqan jón dep tabylady. Osy úshin elimizdiń soltústik, shyǵys, batys jáne ońtústik óńirlerine memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń pılottyq jobalary júzege asyryla bastaıdy. Osy jobalar sátti júzege asqan jaǵdaıda olar keńinen óris alatyn bolady. Ekinshi ádis halyqty sýmen qamtýǵa qajetti jańa nysandaryn salý máselesin júıeleý jáne birizdendirýdi kózdeıdi. Osy úshin baǵdarlamany júzege asyrýdyń belgilengen kezeńi boıynsha turaqty jumys isteıtin komıssııa qurylady. Onyń quramyna barlyq múddeli memlekettik organdardyń, mamandandyrylǵan jobalaý uıymdarynyń ókilderi men táýelsiz sarapshylar engiziledi. Olar júzege asyrylatyn jáne asyrylý ústindegi barlyq nysandarda bolyp olardyń qanshalyqty tıimdi ekendikterin anyqtaıtyn bolady jáne osy zertteýlerdiń qorytyndysynda Úkimetke arnaıy esep tapsyrady. Sóıtip, aýyldyq jáne qalalyq eldi mekenderdi sýmen qamtý jobalarynyń biryńǵaı tizimi ázirlenedi. Ony Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary jetekshilik jasaıtyn vedomstvoaralyq komıssııa ár jyl saıyn bekitip otyratyn bolady. Úshinshiden, eldi mekenderge jaqyn ornalas­qan jer asty sýlaryn paıdalanýǵa barynsha mán beriledi. Osy úshin jer asty sýlaryn izdestirý-barlaý jumystary kúsheıtiledi. Bul jumysty júzege asyrýǵa 2018 jylǵa deıin ár jyl saıyn 6,2 mıllıard teńge qajet bolady. Ár jyl saıyn shamamen alǵanda 400 aýylǵa qajet bolatyn jer asty sý kóderiniń qorlary izdestiriledi. Munyń syr­tynda 63 qalany senimdi sý kózimen qamtama­syz etý úshin osy ýaqytqa deıin aıqyndalǵan 194 oryndaǵy sý qorlarynyń kólemine qaıta baǵalaý jasalynady. Sebebi, uzaq ýaqyttan beri paıdalanylyp kele jatqandyqtan olardaǵy qalǵan qorlardyń kóleminde eleýli ózgeristerdiń bolýy ábden múmkin. Halyqty aýyz sýmen qamtý jónindegi jobalardy qarjylandyrýdyń basymdyqtary men ólshemderi aldyn ala aıqyndalyp otyr. Máselen aýyldyq eldi mekender úshin birinshi kezekte aýdan ortalyqtaryndaǵy jobalardy qarjylan­dyrý basymdyqqa ıe bolady. Onan keıin adam sany 1 myńnan asatyn, onan keıin adam sany 500-den 1 myń aralyǵyndaǵy eldi mekender qarjylan­dyrylady. Osylaısha ret retimen kete beredi. Al qalalar úshin birinshi kezekte sýmen qamtý nysanynyń apatty jaǵdaıda turýy jáne halyqtyń ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtý júıesine qoljetimdimdiligi, odan keıin qaladaǵy halyqtyń sany esepke alynady. Bıýdjet arqyly qarjylandyrylatyn jobalardy júzege asyrý qalalar jáne aýdandar boıynsha bólinip qarastyrylyp, biraq biryńǵaı tizim negizinde júrgiziledi. Osyǵan deıingi “Aýyz sý” baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy bir kemshilik – oǵan engizilgen jobalardyń oryndalýyna baqylaý júıesiniń bolmaǵandyǵy edi. Osyǵan oraı jańa baǵdarlamaǵa enetin jobalarǵa endigi kezekte jarty jylda bir ret monıtorıng júrgizip otyrý kózdelinýde. Sondaı-aq ár jyl saıyn olardyń oryndalýyna baǵa belgilenedi. Olar buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanatyn bolady. Tujyrymdamany júzege asyrý bıylǵy jyldan bastaý alady. Osy úshin 2010 jyldyń bıýdjetine jańa túzetýler engize otyryp, 11 mıllıard 568 mıllıon teńge qarastyrý qajet. Munyń 1 mıllıard 23 mıllıon teńgesi aýyldyq eldi mekenderdegi jaǵdaıdy zertteý úshin, 1 mıllıard teńgesi qalalyq jerlerdegi jaǵdaıdy zertteý úshin, 5 mıllıard 880 mıllıon teńgesi geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý úshin, 3 mıllıard 665 mıllıon teńgesi aýyldy jerlerde jańa nysandardyń qurylysyn júrgizý úshin paıdalanylady. Úkimet otyrysynda sóz alǵan Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq jónindegi agenttik tóraǵasy Serik Nokın burynǵy baǵdarlamada ketken bir kemshilik aýyz sýmen qamtý nysandary men qubyrlaryn jobalaý isine qatysty bolǵandyǵyn aıtty. Osydan baryp atalǵan nysandardyń sapasyz salynýy beleń alǵan. Qazirgi kúni saraptaýǵa tapsyrylǵan nysandardy jobalaý jumystarynyń teń jarymyna jýyǵy talapqa saı bolmaı otyr. Sebebi olardy osy iske durys mamandanbaǵan jáne qajetti materıaldyq-tehnıkalyq bazasy joq uıymdar jasaǵan. Jańa tujyrymdamany jasaǵanda, mine, osy kemshilikter de eskerilmek. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aqylbek Kúrish­baev aýyldyq eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtý máselesine qatysty birneshe qundy usy­nys­taryn ortaǵa saldy. Sý kodeksi boıynsha halyqty sýmen qamtý isi sýbsıdııalanýy kerek. Aýyldy jerler úshin aýyz sýdyń tarıfi belgilengen kezde mine, osy másele eskerilýi kerek. Ekinshiden, burynǵy baǵdarlama boıynsha aýyz sý máselesin sheshýge bólingen qarjynyń 74 paıyzy respýblıkalyq bıýdjetten qarasty­rylyp, tek 25 paıyzy ǵana jergilikti bıýdjetke júktelingenimen elimizdiń birqatar oblystary osy mańyzdy máselege durys mán bermedi. Iаǵnı ózderine júktelgen jospardy tipti jartylaı da oryndamady. Osynyń saldarynan bastalǵan birqatar jumystar aıaqsyz qaldy. Endi osyndaı kemshilikterge jol berilmegendigi jón. Úkimet otyrysynda basqa da kóptegen is basyndaǵy adamdar sóz alyp, óz usynys-pikirlerin ortaǵa saldy. Otyrysty qorytyndylaǵan Premer-Mınıstr Kárim Másimov Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha respýblıka halqyn aýyz sýmen tolyq qamtý úshin jańa ádis-tásilderdi iske qosatyn 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdama jobasy ázirlenip otyrǵandyǵyn aıta kele, bul jobany 15 tamyzǵa deıin jergilikti jerlerde talqylaý jóninde tapsyrma berdi. “2010-2013 jyldardyń bıýdjet jobasynda sý bizdiń basymdyqpen qarastyratyn máselemiz. Memleket basshysynyń bizge tapsyrǵanyndaı, taıaýdaǵy birneshe jyldyń ishinde biz bul máseleni bolashaq úshin túbirinen sheship, sala jumysyn tártipke keltiretin bolamyz. Árıne, bul iste problema kóp, biraq olardy sheshýge bolady. Olardyń sheshimi bizdiń qolymyzda”, dedi Premer-Mınıstr. Suńǵat ÁLIPBAI. BÁRIN DE MAMANDAR ShEShEDI Úshinshi myńjyldyqta adamzat balasynyń sany 2025 jyly 8,5 mlrd.-qa deıin ósse, al 2050 jylǵa qaraı olardyń sany 11 mlrd.-qa jetpekshi. Bul jaǵdaı bizdiń pla­netamyzda azyq-túlik tapshy­lyǵyna ákelip soqtyrýy múmkin. Son­dyqtan, biz aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń qosymsha kózderin izdestirýge májbúr bolamyz. Aýyl sharýashylyǵy ónimderi­niń qosymsha kózderin arttyrýdyń birden bir joly – ol zııandy orga­nızmderdiń egistikterge, baý-baq­sha men jaıylymdyqtarǵa tıgizer keri áserin kúrt tómendetý nemese birjolata joıý bolyp tabylady. Birikken Ulttar Uıymynyń Azyq-túlik qory mekemesiniń málimetteri boıynsha, dúnıejúzilik barlyq aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi zııandy organızmder áserinen 35 paıyz, onyń ishinde zııankesterden 13,8 paıyz, aramshópterden 12,0 paıyzy jáne ósimdik aýrýlarynan 9,2 paıyz tómendeıdi eken. О́nimdiliktiń tikeleı azaıýymen qatar, olardyń sapasy da na­sharlap, ónim­di saqtaý ke­zinde ony 10-12 paıyz taǵy da joǵaltady ekenbiz. Belgili Reseı ǵalymy akademık V.A. Zaharenkonyń keltirgen má­limetteri boıyn­sha zııandy organızmderden 37,0 ±5% daqyldar ónimi joıylady eken. Bizdiń aýyl sharýashylyǵy óndirisinde bul kórsetkish kóp bolmasa, az emes, sebebi, bizdiń sha­rýa­shylyq júrgizý deńgeıimiz olar­dan kósh keıin qalyp otyr emes pe? Bizdiń oıymyzsha, ónimdilikti artty-rýmen qosymsha ónim alý kózderi mine, osy jerde jatqan sııaqty. Joǵaryda kórsetilgen sıfrlar, dúnıejúzilik qaýym moıyndaǵan shyndyq, sebebi bul dúnıe júziniń aldyńǵy qatarly ǵalymdarynyń ǵylymı izdenisteriniń nátıjesi. Eger de biz egisterimizdiń baý- baq­sha­larymyzdyń, ormandary­myzdyń, jaıylymdyqtarymyzdyń ónimdiligin joǵarylatyp, aýyl sharýashylyǵy óndirisin dúnıejú­zilik deńgeıge kóteremiz desek,  ósimdik qorǵaý salasyn asa mańyzdy  áleýmettik, ekonomıkalyq jáne ekologııalyq máseleler turǵysynan qaraýymyz kerek. Sonymen qatar, ósimdik qorǵaý salasy elimizdiń azyq -túlik qaýipsizdigin qamtamasyz eter faktor, eginshilik júıesin damytar sala retinde qaralýy tıis. Sońǵy kezderi ókinishke oraı, qoǵamymyzda agronomııa mamandy­ǵyn ıgergender ishinde ósimdik qor­ǵaý mamany bolyp kez kelgen kisi jumys isteı alady degen birjaqty  pikir qalyptasty. О́tken HH ǵasyrdyń 90-shy jyldary júrgizilgen aty shýly ońtaılandyrý naýqany kezinde aýyl sharýashy­lyǵy joǵary oqý oryndarynda ósimdik qorǵaý fakýlteti joıylyp, sol sebepti “О́simdik qorǵaý” maman-dyǵy da kelmeske ketti, al, bul pro-fıl­degi kafedra derbestigin joǵal-typ, basqa profıldegi kafed­ralarǵa qosylyp kete bardy. Keıbir bılik basynda otyrǵan sheneýnikterdiń bulaısha oılaýy nege ákelip soqtyrǵanyn qazirgi ómirimizdiń ashy shyndyǵy kórsetip otyr. Búgin biz, osy jaǵdaıdan “kópten kútken” keleńsiz jaılarǵa, ıaǵnı shegirtkeniń jappaı kóbeıýine, tat aýrýlarynyń epıfıtotııasyna, tanaptarda aramshópterdiń qaý­laýyna, elimiz aýmaǵynda shet elderden engen jańa karantındik obektilerdiń kóbeıýine  kýá bolyp otyrmyz. Kúni keshe ǵana ósimdik qorǵaý mamandarynyń ózderine jeter ataq, abyroılary bar bolatyn. Olardy “ósimdik dárigerleri”, ıaǵnı “jasyl krest” qyzmetkerleri dep ataıtyn.  Osyǵan qosa olardy “kórinbeıtin maı­dannyń qyzmetkerleri dep ataı­tyn, óıtkeni zııankes organızm­derden keletin shyǵyn kózge kórin­beıdi. Qazirgi tańda shetelderde ósimdik qorǵaý abyroıly mamandyq­tar sanatynda. Jasyratyny joq, keshegi bizdiń ınstıtýt ǵylymı qyzmetkerleri Qazaqstanda jumys istep jatqan sheteldik fırmalarda qyzmet atqaryp júr. Bizdiń keshegi mamandarymyzdyń qoly arqyly sheteldik fırmalar Qazaqstan naryǵyna ózderiniń tehnologııasy men preparattaryn engizip jatyr. Osyndaıda kóńilge bir oı keledi: ósimdik qorǵaý mamandyǵynyń qandaı qasıetteri bar, nege biz ony derbes mamandyq retinde tanyǵy­myz keledi? Shyndyǵyn aıtqanda, ósimdik qorǵaý jumysynyń ózindik qyr- syry bar jáne ol san qyrly. Basty qaǵıda, medısınadaǵy sııaqty – “zııan keltirmeý”. О́simdik qorǵaý mamany qandaıda bir pestısıdti “ıadohımıkatty” qoldanbas buryn, onyń tıgizer áserin aldyn ala oı eleginen ótkizýi tıis. Naqtylaı aıtsaq, agrobıosenozdyń tirshiligi buzylmaı ma, topyraqtyń, sýdyń, aýanyń pestısıdtermen lastanýy bolmaı ma, aýylsharýashylyǵy da­qyldarynyń ónimi pestısıdtermen lastanbaı ma? Taǵy da osy tektes kóptegen suraqtardyń oń sheshimin tabý úshin eńbek etedi. Sondyqtan da, ósimdik qorǵaý salasynyń maman­dary HHI ǵasyrdyń jahandyq máselesi – qorshaǵan orta tazaly­ǵyna atsalysýy tıis. “Qazaqstan Respýblıkasy aımaǵynda qoldanýǵa ruqsat etilgen pestısıdterdiń (ýlyhımıkattar) tizimi” 240-tan astam ataýlardan turady. Olardyń bári kúrdeli or­ga­no­hımııalyq qosylystar, al birqa­tary adam ómirine óte qaýipti. Aýyl sharýashylyǵy óndirisinde keı kezderde pestısıdterdiń bınarlyq qosylysyn paıdalanýǵa týra keledi, biraq olardyń bári hımııalyq qosy­lys jasaýǵa jaramdy emes. Son­dyqtan, bul profıldegi mamannyń hımııa salasynan tereń bilimi bolýy kerek. Ol paıdalanýǵa arnalǵan pestısıdterdiń  hımııalyq qasıet­terin, olardyń áserli zatyn, qol­danýdyń reglamentterin, preparat­tardyń hımııalyq qosylys qasıetterin jete meńgerýi tıis. О́simdik qorǵaý mamanynyń SES mamandaryna berilgen sııaqty, pes­tısıd qaldyqtaryn aýyl sharýashy­lyǵy ónimderinde baqylaý jáne tekserý, sonymen qatar ónimderde pestısıdterdiń metabolıtterin, nıtrattardyń, aýyr metaldardyń tuzdaryn anyqtaý quzyry berilgen. Iаǵnı, ósimdik qorǵaý mamany, medı­sınalyq qyzmet sııaqty pestısıd­terdiń jáne basqa da hımııalyq qu­ral­dardyń adam ómirine qaýipsizdigin qamtamasyz etý isine atsalysyp, turǵyndardyń densaýlyǵyn saqtaý isinde qyraǵylyq tanytýy tıis. Biraq ta ósimdik qorǵaýdy pestı­sıdterdi paıdalaný tóńireginde ǵana sóz qozǵasaq, bul qatelik bolar edi. Hımııalyq ádis, zııandy organızm­derge qarsy basqa ádister tıimdilik tanytpaǵan jaǵdaıda ǵana qoldana­tyn sharalardyń biri bolyp esepte­ledi. Naǵyz ósimdik qorǵaý mamany alǵashqy kezde hımııalyq emes, ıaǵnı agrotehnıkalyq – zııankesterdiń qystap shyǵatyn qoryn, aramshóp­terdiń óskinin kýltıvasııa, dıskilep joıý arqyly, aýrý qozdyrǵyshta­ryna qarsy ý qoldaný, aýyspaly egisti paıdalaný men tózimdi sort­tardy qoldaný sııaqty sharalardy iske asyrýy tıis. Ekologııalyq jáne bıologııalyq faktorlardy tolyq kólemde paıdalana otyryp, agro­bıo­senozdardy ıgere alatyn basqa­rý tetikterin jasaý, sonymen qatar agroekologııalyq faktorlar arqyly ósimdik tózimdiligin bıologııalyq stresterge qarsy qoldaný, entomo­fagtardyń belsendiligin arttyrý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý, jer­gilikti mıkroorganızm shtamdary negizinde otandyq bıopreparattardy jasap shyǵarý kózdelýi tıis. Kóp jaǵdaıda ósimdik qorǵaý maman­dary kózge ilinbeıtin nysan­darmen jumys isteıdi. Mysaly, ósimdik aýrýlarynyń qozdyrǵysh­taryn tek mıkroskop arqyly ǵana kórýge bolady, kóptegen usaq zııan­kesterdi bınokýlıar arqyly ajyrata alamyz. Tipti kóptegen aramshóp­terdiń uqsastyǵyn daqyldardan ajyratý óte qıynǵa soǵady. О́simdik aýrýynyń damýyn nemese zııankes­tiń zııandylyǵyn tap basyp aıtý kóp jaǵdaıda qıyndyqtarǵa kez bolyp jatady. Sebebi, zııandy organızmder kózge kórinbeı tirshilik etedi. Kóp jaǵdaıda naqty dıagnoz qoıý úshin kúrdeli laboratorııalyq jumystar júrgizýge týra keledi. Bul jaǵdaılarda ósimdik qorǵaý mamany jigerli natýralıst jáne ǵylymı jumystardy júrgize alatyn jaqsy eksperımentator bolýy da qajet. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin respýblıka aýmaǵyn karan­tındik shetjerlik zııandy organızm­derden qorǵaý memlekettik is bolyp tabylady. Eger de, bizdiń astyq qoımalarymyzǵa kapr qońyzy enip ketse, bizdiń syrtqa shyǵarar astyq­ty eshbir de memleket satyp almas edi. Elimizge ındııalyq qarakúıe aýrýy enip ketken jaǵdaıda, astyq daqyldarynyń ónimdiligi kúrt tómendep keter edi. Kalıfornııalyq kúnbaǵys tuqym arqyly ense, egistik pen alqaptar bul aramshóppen jappaı lastanar edi. Ár jyldary elimiz aýmaǵyna karantındik nysandardyń 14 túri ense, endi olardyń 48 túriniń ený qaýpi saqtalyp otyr. Shynyn aıtý kerek, ósimdik qorǵaý mamanda­rynyń tapshylyǵynan elimizdiń keden postylarynda basqa maman­dyq ıeleri jumys istedi jáne áli de jumys isteýde. Bular keshegi muǵa­limder, dárigerler, zootehnıkter, mehanızatorlar, mılısıonerler. Al ekspertıza dáldigi, karantındik qosymsha tekserý nátıjeleri keden qyzmetkerleriniń biliktiligine tikeleı baılanysty. Jańa jaǵdaıǵa sáıkes Qazaq ósimdik qorǵaý ǵylymı – zertteý ınstıtýty 2008 jyldan bastap Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolyp qaıta quryldy. О́simdik qorǵaý qyzmeti men ǵylymy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýmen qatar, elimizdiń ulttyq qaýipsizdigine de qyzmet etedi. Onyń sebebi, bıologııalyq soǵystyń birden-bir ádisi ósim­dikter aýrýlarynyń jasandy epı-fıtotııasyn týdyrý, zııankesterdiń jappaı kóbeıýin jasaý, óte zııandy aramshópterdiń tuqymyn taratý. Bıologııalyq quraldardy zerttep, daıyndaýmen dúnıe júzinde kóptegen elderdiń bıologııalyq laboratorııalyq aınalysady. Mundaı zertteýler keshegi KSRO aýmaǵynda da júrgizildi. Oǵan Otardaǵy fıtopatologııa jabyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty dálel bola alady. Sondyqtan, ósimdik qorǵaýdyń elimizdiń qorǵanys salasynda da mańyzy bar. Eger de jahandyq bıologııalyq soǵys bolmasa da, jekelegen memle­ketterge qarsy bıologııalyq lań­kes­tiktiń qoldanylýy ǵajap emes. О́simdik qorǵaý isiniń elimizde tótenshe jaǵdaılar engizilýine de qatysy bar. “Elimizdegi tótenshe jaǵdaı” jónindegi zańda mynadaı  pýnktter bar. “Aýyl sharýashy­lyǵy ósimdikteri men ormandaryn aýrýlar men zııankesterdiń jappaı jaılap alýy”. Mysaly, 2004- 2005 jyldary Almaty oblysy aýmaǵynda Jońǵar Alataýynda alma aǵashtary ormandarynda alma kúıesi kóbeleginiń jappaı kóbeıip ketýine baılanysty tó­tenshe jaǵdaı jarııalandy. Zııankes mádenı alma aǵashta­rynyń negizin qalaıtyn jabaıy ósetin alma aǵashtarynyń geno­fon­yna qatty qaýip tóndirdi. Sondyqtan zııandy organızm­derdiń ósip damýyn baqylaıtyn júıeli monıtorıng jumystary únemi júrgizilýi tıis. Mine, qysqasha aıtqanda, elimiz úshin ósimdik qorǵaý qyzmeti men ǵylymynyń alar orny osyndaı. Qaıtalap aıtar bolsaq, egerde ósimdik qorǵaý jumysyna jetkilikti kóńil bólinbese, jyl saıyn aýyl sharýashylyǵy daqyl­dary óniminiń úshten biri joıy­lady, onyń sapasy nasharlap, biliktiliksiz júrgizilgen hımııalyq qorǵaý sharalarynyń kesirinen ekologııalyq máseleler týyndaýy múmkin. Osy rette súıinshi dep aıtýǵa laıyq jańalyq, Bilim jáne ǵylym, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrlikteri tarapynan, ósimdik qorǵaý qyzmeti men ǵylymynyń qajettiligin túsingendikten, “О́sim­dik qorǵaý” mamandyǵy joǵary oqý oryndarynda qaıtadan qalpyna keltirilip jatyr. Úkimet sheshimimen, jyl saıyn 220 ósimdik qorǵaý jáne karantın mamandaryn daıyndaý úshin qarjy bólindi. Jyl saıyn ár bir stýdenttiń oqýy úshin 650 myń teńge, aı saıynǵy stıpendııa úshin de 15 myń teńge shamasynda qarjy bólinip otyr. Qazaq Ulttyq Agrar­lyq Ýnıversıteti janynda “О́simdik qorǵaý” fakýlteti qaıtadan ashylyp, agrarlyq profıldegi ýnıversıtetterde osy sala boıynsha jańadan kafed­ralar ashylmaqshy. Bizdiń agrarlyq elimiz ósimdik qorǵaý jónindegi bilikti maman­darǵa zárý. “Jasyl krest” qyzmetiniń qaıtadan jandanýy búgingi kúnnin ózekti máselesi jáne ol tikeleı jastarǵa baılanysty. Orta mektep bitirýshilerdi agrarlyq ýnıversıtetterge oqýǵa túsýge shaqyramyz jáne olardyń elimizdiń aýyl sharýashylyǵy óndirisine óz úlesterin qosýyna tilektespiz. Abaı SAǴITOV, Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń  doktory, professor, QR UǴA akademıgi. Maǵjan ISIN,  bas ǵylymı qyzmetker, bıologııa ǵylymdarynyń  doktory, professor. AÝYLDY JASTAR ǴANA KО́RKEITEDI Uzynkól aýdanyndaǵy  túlekter men jas mamandar forýmynda osyndaı tujyrym aıtyldy Qazir joǵary jáne orta  oqý ornyn bitirgen jastardyń aldy­nan antalap shyǵar  suraq kóp. Eń bastysy dıplom qolǵa tıgen soń ju­mysty qaıdan izdeý kerek? Qa­lada qalǵan durys pa, álde aýylǵa barý kerek pa? Ras, qalada jastar úshin qyzyqty órkenıet jetistik­teri mol. Alaıda, baspana máse­lesi  talpynǵan jastyń aldyna kól­­deneń turady. Qalada jumysqa or­na­lasqan jas mamanǵa eshkim de  aılyq jalaqyny ýystap tóle­meıdi. Jumys tapqanmen de  ja­la­qysy óziniń  tamaǵy men  páter­aqysyna zorǵa jetetini dıplom alǵan jastardyń barlyǵyna málim. Al adam ómiriniń maǵyna­ly, qyzyqty bolýy  onyń tek qalada turýyna baılanysty ma? Qarasha úıde ósip-óngen halqy­myzdyń búkil bolmysyn, dástúr-saltyn qalyptastyrǵan aýyl emes pe edi? 90-shy jyldary  na­ryq qıyndyqtarynan álsirep qalǵan aýyldardyń qazir eńsesi kóteril­gen. Ony  tozdyratyn da, ozdyra­tyn da adam. Adam qolymen ja­salady bári de. Uzynkól aýdanyn­daǵy jastar men jas mamandar forýmy  “Prezıdentpen birge myqty Qazaqstan úshin!” aksııasy sheńberinde ótti. Onda memlekettik jastar saıasatynyń baǵyttary, aýyl-selony  kórkeıtýge jas­tardy qatystyrý,  jas mamandarǵa arnalǵan “Dıplommen aýylǵa!”, “Aýyl jastary” jobalaryn júzege asyrý, jas mamandardyń úırenisip, qalyptasyp ketýine qamqorlyq jasaý máseleleri sóz boldy. Forýmda aýdan ákimi Amantaı Seıfýllın  jastarǵa  aýdandaǵy atqarylyp jatqan ister týraly baıandap berdi. Aýdanǵa ótken jyly qolynda dıplomy bar, jalyndap turǵan 59 jas maman keldi. Solardyń arqa­synda aýrýhanada, aýdan mektep­terinde maman tapshylyǵy birtin­dep sheshimin taýyp keledi. Ákim jastarǵa  áńgimesin bıýdjetten bó­lingen qarjyny tizbektep, qurǵaq  sıfrǵa qurmady. Forýmǵa kelip otyrǵandardyń  basym kópshiligi aýyldan keshe ǵana qalaǵa oqý izdep ketken balalar. Amantaı  Qarataıuly ózin jastardyń aldynda tek ákim ǵana emes, olardyń aǵalaryndaı  ustady. – Qazaqta “qurǵaq qasyq aýyz jyrtady” degen sóz bar. Qur qy­zyl tilge salyp, “aýylǵa keliń­der” degenmen de bomaıdy. Oqýyńdy bitirip, aýylǵa kelseń–basyńda baspanań, jumys ornyń, jalaqyń,  bir ret beriletin járdem qarjyń daıar. Bul ómirdi endi bastap jatqan adamǵa úlken kómek,–dedi ákim.–Mysaly ótken jyly  aýdandyq aýrýhanaǵa kelgen jas dáriger mamandarǵa  berilgen úılerde olar ot jaǵyp áýre bol­maıdy. Úıler arnaıy oqshaý qazandyqtan  jylytylady, ystyq sý, sýyq sýy  shúmekten kelip tur. Onyń ústine  bir ret beriletin járdem aqshalaryn aldy. Qaladan dalaǵa kelgen jastar eshqandaı da qońyltaqsýdy, qıyndyqty sezin­gen joq dep oılaımyn. Uzynkól orta mektebiniń  jas muǵalimi Azamat Sandybaev sondaı jas mamandardyń biri. Ol eshnár­seden kem bolyp otyrǵan joq. – Aýyldyń óz qyzyǵy ózinde. Munda da ortam, ujymym, dosta­rym bar. О́mirdiń qyzyǵy aına­lańdaǵy adamdarmen qarym-qatynasyńda jatqan joq pa? Al qalǵan ıgilikterdi ózimiz jasaımyz. Aýyl burynǵydaı emes,  kórkeıip keledi. Aýdan ortalyǵyndaǵy meıramhanalar, dúkenniń neshe túri, demalys parki qaladaǵydan eshqandaı  kem emes,–deıdi Azamat. Uzynkól aýdanynan bes stýdent joǵary oqý oryndarynda oblys  ákiminiń grantymen oqyp jatyr. Olardyń  tórteýi aýdanǵa muǵalim, bireýi dáriger bolyp oralady. Onyń ústine aýdan ákimi men  sha­rýashylyqtar granttaryna oblys­taǵy kolledjderde oqyp jatqan jastar da jetkilikti. Uzynkól aýdanynda da basqa jerlerdegideı  oqý oryndarymen tyǵyz baılanys ornatylǵan. Stýdentter men túlekter basqo­sýynda Uzynkól aýdanyndaǵy  jas mamandarmen jumystyń jaqsy tájirıbeleri keńinen  áńgime boldy. Munda mektepterdegi ár jas muǵalimniń  aqylshy-ustazy bar. Olar birge otyryp  oqý, jumys josparyn jasaıdy, balalarmen jumys isteýde óziniń aqyl-keńesin aıtyp otyrady. Aýdan ákimshiligi elimizdegi jáne oblystaǵy kóptegen joǵary jáne orta  oqý oryndary­men tyǵyz qarym-qatynas jasap otyrady. Mysaly, ótken jyly aýdan basshylyǵy medısınalyq oqý oryndarymen 4 dáriger jáne bir akýsherka úshin 4 kelisim-shart jasady. Olardyń barlyǵy qazir aýdandyq aýrýhananyń beldi mamandary bolyp júr. Qazir aýdan ákiminiń grantymen  13 jas peda­gogıkalyq joǵary oqý orynda­rynda   bilim alýda. Aýdandaǵy selolyq  okrýgterde jas mamandarǵa qamqorlyq-qoldaý jasaý jumystary júrgiziledi. Bul jumysqa sol óńirdegi qaltaly  aýyl­sharýashylyq kásiporyndary basshylary da tartylady. О́ıtkeni jas maman máselesiniń ózektiligi aýyldaǵylardyń bárine ortaq. Uzynkól aýdanyndaǵy sharýashy­lyq basshylary Bolat Qarabaev, Rústem Kósherbaevtar  aýylǵa kelgen jas mamanǵa baspana salyp berip, olardyń turmystyq másele­lerine kómek berýimen basqalarǵa úlgi boldy. Aýylǵa kelgen jas mamanǵa jan-jaqty jaǵdaı jasaý, týǵan jerge degen patrıottyq sezimin oıatý, aýyldy kórkeıtýge olardyń belsendiligin kúsheıtý álde de jumystardy, jurtshylyqtyń, basshylardyń nazaryn aýdarýdy talap etedi. Sondyqtan “alma pis, aýzyma tús” dep aýylǵa kelgen jastardyń da qarap otyrýyna bolmaıdy, jastyq jalynmen qımyldaý kerek. Muny osyndaǵy jas mamandar bastama etip kóterdi ári sol úshin “Túlekter men jas mamandar assosıasııasyn” qurdy. – Aýdan jas mamandarǵa áli de zárý. Bıyl aýdanǵa 19 medısına mamany jáne 24 muǵalim  kerek. Olardyń barlyǵy da  jergilikti jerge úırenisip,  eń bastysy turaq­taý úshin atqarylar jumys kóp. Ony bárimiz birigip, judyryqtaı jumylyp sheshýimiz kerek. Pre­zıdentimiz jastarǵa qamqorlyqty jasaýyndaı jasap otyr. “Bola­shaq”, “Aýyl jastary” baǵdar­lamalary sonyń jaqsy dáleli. Prezıdent jastardyń qamyn oılaǵanda biz nege oǵan qoldaý kórispeımiz?! – deıdi jas maman Olesıa Popova.–Bizdiń atalarymyz ben analarymyz aýyldy  munan da qıyn kezde kótergen bolatyn. Uzynkólde jınalǵan jas túlekter men mamandar, aýdan basshylary birigip, jastarǵa  úndeý qabyldady. Onda “Aýyldyń bola­shaǵy – jastardyń qolynda!” delingen.  Uzynkól aýdanynyń ortalyǵynda  jas mamandar men túlekterdiń forýmy ótip jatqan kezde Fedorov selosynda  “Birli­gimiz jarasqan!” aksııasy men “Gúldense aýyl – gúldenemiz bá­rimiz!” jastardyń  marafon-esta­fetasy sheńberinde aýyl jastary men osyndaǵy mektepti bıyl bi­tirgen túlekter asar uıymdas­tyryp, mekteptiń sport zalyn ózderi jóndedi. Onyń qurylys materıaldaryn jergilikti kásipker V.P.Nered alyp berdi. Bul asarǵa kanıkýlda júrgen mektep oqýshy­laryna deıin tartylyp, olar aýyldy kúl-qoqystan tazartty. Aldaǵy ýaqytta aýyl kóshelerine gúl egýdi, jastar saıabaǵyn jasaýdy da  oılastyryp qoıypty osyndaǵy  orta mekteptiń  pedagogıka ujymy. Birliktiń jasandylyǵy joq jarasymdy kórinisi edi bul. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı oblysy, Uzynkól aýdany.