Sýretti túsirgen – avtor
Aýyl jurtyn kim qutqarady?
Shóptikól eldi mekeni oblys ortalyǵynan 170 shaqyrymdaı jerde, Baıanaýyl aýdanynyń Maıqaıyń aýyldyq okrýgine qaraıdy. El úlkenderiniń aıtýynsha, aýyldyń negizi sonaý 1840 jyldary qalanǵan. Aleksandrovskıı mys zaýytyn kómirmen qamtamasyz etý maqsatynda jer sholǵan ataqty dala geologi Qosym Pishenbaev bul jerden mol kómir qoryn izdep tabady. Sóıtip, kenish qazylyp, janynan Shóptikól aýyly paıda bolǵan. Sol tusta qazaq jataqtary qonys qylǵan.
Keńes ókimeti jyldary kenish táýir jumys istep, munda 300-den astam otbasy ómir súripti. Biraq 1987 jyly jaqyn jerden kómir qory áldeqaıda mol Maıkóbe kómir kenishi ashylǵanda Shóptikól jabylyp qalady. Jańa kenish aýyldyń jel jaǵynda bolǵandyqtan, ekologııalyq zardaby eskerilip, 90-jyldardyń sońynda Sulýjon aýyly salynyp, shóptikóldik turǵyndardyń jartysyna jýyǵy sonda kóshedi. Jańa baspanalar bárine jetpeýi sebepti, kóp otbasy osynda qalyp qoıady. Olardyń barlyǵy búginde Maıkóbe, Sarykól kenishterinen jumys taýyp otyr. Alaıda aýyl halqynyń turmysy búginde ábden júdegen ári ekologııalyq jaǵynan qolaısyz ortada ómir súrip jatyr.
Búginde Shóptikólde 21 otbasy, 60-tan astam adam turady. Úlken joldan burylyp, aýylǵa taıaı bergenimizde byqsyp janǵan kómirdiń ashy tútini keńsirigimizdi jara jazdady. Tóńirektiń barlyǵy suryqsyz, ıt baılasa turǵysyz jer ekeni baıqalady. Aýyldyń jan-jaǵynyń bári kenish. Batysynda – Maıkóbe, ońtústiginde – Sarykól, shyǵys tusynda – Taldykól, ońtústik betkeıde topyraq arasyndaǵy kómir jaldary únemi qyzyp, aýyl jurtyn kúni-túni kók tútinmen ýlap jatqan eski Shóptikól kenishi. Aýyl jurty birden máselelerin baıandap ala jóneldi.
– Ákim, depýtat ataýly aýylymyzǵa attap baspaıdy. Balalarymyzdyń mynaý kók tútinniń arasynda ómir súrip jatqany eshkimdi oılandyrmaıdy. Kún tymyqta irgemizdegi eski kenishtiń tútini tunshyqtyrsa, jeldi kúnderi Maıkóbe kenishiniń shań-tozańyna kómilemiz. Máselemizdi aýdan basshylyǵy, oblys ekologteri jaqsy bilgenimen, sharasyz. Qaıdan ekenin bilmeımiz, ekolog mamanbyz dep áldebireýler salyp-uryp jetip keledi de, zertteýlerin júrgizip, «bári jaqsy» dep jazyp alyp ketedi. Aýyl ortalyqtandyrylǵan aýyzsý, mádenıet úıi, kitaphana, balalardyń oıyn alańy sııaqty qarapaıym ınfraqurylymnyń ózinen jurdaı. Osy ýaqytqa deıin taǵaıyndalǵan basshylar bul máselelermen múlde aınalyspady dese bolady. Túnde kóshelerimiz tas qarańǵy, ornatqan shamdary eski boldy ma, az ýaqytta isten shyqty. Elektr baǵandary da ábden eskirgen, jel soqsa symdary bir-birine tıip, jaryq óship qalady. Elektrık maman joq, aýdannan kelip jóndegenshe 3-4 táýlik boıy jaryqsyz otyramyz. Aıyna kemi 2-3 márte jaryqsyz qalamyz, – dep jetkizdi eldiń muńyn jergilikti turǵyn Aıtbaı Tólepbergenov.
Aýyl jurtyna aptasyna eki márte arnaıy kólikpen aýyzsý jetkiziledi. Shelegi – 15 teńge. Buǵan deıin aýyl shetinde skvajına jumys istep, túlikterin sýarýǵa múmkindik bolypty. Alaıda qystan beri onyń sorǵysy kezekti ret isten shyǵyp, búginde qoldaryndaǵy azyn-aýlaq maldaryna sý tabý muńǵa aınalǵan. Skvajınadan sý shyǵaratyn toǵan búginde keýip qalǵan. Amalsyzdan Maıqaıyń kentinen jetkiziletin aýyzsýdan jyryp beredi. Onyń ózi az aqsha emes. Sý tapshylyǵynan jurt baý-baqsha da ege almaıdy. Aınalanyń barlyǵy qý taqyr, shóleıt jerde tal-terek óspeıdi. «Skvajınanyń jańa sorǵysy 800 myń teńge turady. Oǵan aqshamyz joq», deıdi turǵyndar. Osy ýaqytqa deıin birneshe ret qaltalarynan qarajat shyǵaryp, satyp alypty.
Jaıylym máselesi de ózekti. Aınalanyń barlyǵy qaptaǵan kenish, avto, temirjol tarmaqtary. Maldary júk poıyzdarynyń astyna túsip óle beredi. Avtojol jaqqa jaıýǵa qorqady, jol polıseıleri syrǵalaryn sýretke túsirip alyp, ıelerine aıyppul arqalatyp qoıa beredi.
Kelesi bir másele – aýylda uıaly baılanys turmaq, qarapaıym telefon baılanysy joq. Keıbir úıler Wi-Fi ınternetine qosylǵan, biraq onyń sapasy da kóńilge qonymsyz. Jaryq sóngen kúnderi aýyl múlde baılanyssyz qalady.
«Jedel járdem kelse, benzın suraıdy»
– Osy kúni aýyryp qalýdan qorqatyn boldyq. Bizdiń aýylǵa jedel járdem kóligi kelmeıdi, kelse de «benzın quıyp beresińder» degen talap qoıady. «103» operatory keıde kólik jibermeımiz dep kádimgideı bas tartady. Aýyldaǵy medpýnkt qańtarylyp tur. Ýly tútinniń áseri bolar, aýyl turǵyndary jıi syrqattanady. Qan qysymy kóterilip, únemi samaılary aýyrady. Úlken adamdar aýyra qalsa, ekpe salatyn adam tappaı qınalamyz. Joldama alýǵa aýdan ortalyǵyna sabylamyz. Dárihana, dúken degen atymen joq. Azyq-túlikti Maıqaıyń men Baıanaýyl kentterinen 8-9 myń teńgege taksı jaldap tasýǵa májbúrmiz. Aýylda adam tasıtyn avtobýs ta joq. Tútinniń arasynda ómir súrýge shydasaq ta, qarapaıym ǵana áleýmettik mekemelerdiń qoljetimsizdigi shymbaıymyzǵa batady. Irgemizdegi SES, Sulýjon sııaqty aýyldarda barlyǵy bar, ortalyqtandyrylǵan aýyzsý da tartylyp berildi. Bárinen buryn balalarymyzdyń bolashaǵyna alańdaımyz. Aýylda mektep joq, jaqyn jerdegi SES mektebine eski avtobýspen qatynap oqıdy. Ol avtobýstyń júrýinen turýy kóp. Endi bir bes-alty jylda munda jas otbasylar múlde qalmaıtyny anyq, – dep qynjyldy turǵyn Anar Omarova.
Qanat Sársembaev esimdi aýyl turǵyny medısınalyq kómek úlken máselege aınalyp turǵanyn rastady. 76 jastaǵy anasy búırek jetkiliksizdigine shaldyqqan, múgedek jan. Aptasyna úsh márte Ekibastuz qalasyna dıalızge aparady. Alaıda qysta jol jabylyp qalǵanda qınalyp qalady. Aýylda jol arshıtyn traktor joq, tıip turǵan Maıkóbe kenishi tehnıka bermeıdi. Byltyr aýyl tarıhynda tuńǵysh ret Sulýjon baǵytyndaǵy úlken avtojolǵa jalǵaıtyn kirme jolǵa asfalt tóselgen eken. Jumys sapasyz boldy ma, kúz ben qysta kómir tasıtyn júk kólikteriniń aýyrlyǵyna shydamady ma, búginde onyń ózi ár jerinen tesilip, búline bastapty.
– Kúzde kenishten kómir tasıtyn júk kólikteri aýyldyń janymen júredi. Jel teriskeıden soqsa, barlyq shańdy aýyl turǵyndary jutady. Áıelderimiz dalaǵa kir jaıa almaıdy, balalarymyz dalaǵa shyǵyp oınaýdan qaldy. Taǵy bir másele, aýyl turǵyndarynyń turǵylyqty jerine qatysty másele týyndap otyr. Elektrondyq málimetter qorynda barlyǵymyz aýdannyń ózge eldi mekenderinde tirkeýde turmyz. Máselen, bizdiń úıdegi bes adam bes túrli aýylda tirkelgenbiz. Nege olaı dep shý shyǵaryp kórdik, eshkim bilmeıdi. Saılaý kezinde daýys berý kádimgideı mashaqat. О́z úıimizge qaıta tirkele almaımyz, sebebi kóshelerimiz týraly málimetter bazadan ushyp ketipti. Shyn máninde, bizdiń aýyl kartada bar da, málimetter qorynda joq, – dep taǵy bir mańyzdy máseleniń ushyn shyǵardy Q.Sársembaev.
Maıkóbeniń «qara tizimi»
Maıkóbe kómir kenishi – aýdandaǵy eń iri ári turaqty jumys istep turǵan kásiporynnyń biri. Alaıda shóptikóldikter irgedegi kómir kenishiniń qaıyrymy joqtyǵyna qapaly. Odan bosatylatyn tas kómirdiń ıgiligin jergilikti halyq múlde sezinbeıdi.
– Alash kósemi Álıhan Bókeıhan: «Týǵan jerdiń árbir túıir tasy qazaqtyń óńirine túıme bolyp qadalýy kerek», degen. Olaı bolsa tabanymyzdyń astynan shyǵyp jatqan qazyna ne sebepti jergilikti halyqqa qymbat baǵaǵa satylady? Tonnasyn 8 myń teńgeden satyp alamyz. Anaý Birlik aýyldyq okrýginiń aýmaǵynda ornalasqan Sarykól kenishi jergilikti halyqqa kómirdiń tonnasyn 4 myń teńgege túsirip berse, zeınetkerlerge tipti tegin úlestiredi. Bizdiń Maıkóbe de turǵyndarǵa qaraılasyp, qaıyrymyn tanytýǵa tıis dep sanaımyz. Kómirdiń tym qymbat ekenin aıtyp, onyń baǵasyn túsirýdi talap etip kórdik. Alaıda ázirge esh ózgeris joq, – dep muńyn shaqty zeınetker Tólegen Sádýaqasov.
Aýyl jurtynyń momyndyǵyn paıdalanǵan Maıqaıyń kenishiniń basshylyǵy tipti jumysqa yńǵaıly adamdardy ǵana qabyldaıtyn júıe jasap qoıǵan. Turǵyndardyń aıtýynsha, kásiporynda «qara tizim» bar. Bas kóterip, eldiń muń-muqtajyn jetkizýge talpynatyn azamattardy álgi tizimge engizip, túrli syltaýmen jumystan shyǵaryp jiberedi. Bir shyqqan adam ekinshi márte jumysqa qabyldanbaıdy. Joǵaryda aty atalǵan turǵyn Q.Sársembaev álgi tizimde óziniń de bar ekenin jýyqta bilipti. Tájirıbeli maman bola tura ony jumysqa qaıtadan qabyldamaı otyr. Bes balasy bar otaǵasy búginde jumyssyz, qınalyp júrgenin jabyrqaı jetkizdi. О́kinishke qaraı jekemenshik uıym bolǵan soń aýyl, aýdan basshylary bul máselege aralasa almaıdy. Sony paıdalanǵan kenish qojaıyndary tarapynan «ózim bı, ózim qoja» degen sóz kóp aıtylyp, zańǵa qaıshy is-áreketteri baıqalyp qalady.
Eń soraqysy, «Maıkóben-Vest» AQ kompanııasy bıyldan bastap zańdy mekenjaıyn ózgertip, Almaty oblysynyń Qonaev qalasyna qonys aýdarǵan. Buǵan deıin Pavlodar oblysynyń bıýdjetine jyl saıyn 240 mln teńgeden astam salyq quıyp kelgen kompanııanyń alym-salyǵy endi basqa óńirge buıyrady. Bul jerdegi másele kómir kenishiniń aýdan ekologııasyna tıgizip otyrǵan zardaby men Shóptikól sııaqty eldi mekenderdiń halqyna túsiretin aýyrtpalyǵyna qatysty ekeni aıdan anyq. Endeshe, oblys basshylyǵy, óńirlik ekologııa, bıýdjettik josparlaý basqarmalary, ózge de quzyrly organdar ózekti jaıtpen aınalysýy kerek. Áıtpegende, qazba baılyqtyń ústinde ornalassa da jergilikti halyq onyń paıdasyn kóre almaı otyrǵanyn aıtýdyń ózi uıat.
Aýyl turǵyndary Maıkóbe kenishindegi jumysshylar jataqhanasynyń dárethana qaldyqtary men sarqyndy sýlary aýyl mańaıyna tógiletinin, ol jerde úı maldary jaıylatynyn da ashyna jetkizdi. Talapqa sáıkes Maıqaıyńǵa aparylyp, arnaıy jerge tógilýi kerek. Alaıda halyqtyń eskertýine qulaq aspaıdy. Ony baqylaıtyn mamandar joqtyń qasy. Osylaısha, jeke kásiporyn oıyna kelgenin jasap, tabıǵatqa orasan zor shyǵyn keltirip otyrǵan jaıy bar. Onyń ústine jurt arasynda kenish janynan jańa zaýyt ashylady degen áńgime de jeldeı esip tur. Jańa óndiris onsyz da qıyn ekologııalyq jaǵdaıdy odan ári kúrdelendirip jibere me dep qaýiptenedi.
«Úıindiniń astynda qalamyz dep úreılenemiz»
Shóptikóldegi úılerdiń barlyǵy búginde ábden tozǵan. Kóbi ótken ǵasyrdyń 30-40 jyldary saman kirpishten turǵyzylǵan, búginde qabyrǵalary mújile bastaǵan. Kenishte jarylys jumystary júrgizilgende onsyz da qaýsap turǵan úılerdiń qabyrǵa sylaqtary jarylyp, úgile beredi. Tóbelerinen topyraq saýlaǵan jurt úıindiniń astynda qalamyz ba dep qorqady.
– Otbasymyzda tórt balamyz bar. Baspanamyzdyń ábden eskirgeni sol, qabyrǵasyna sylaq turmaıdy. Jańbyrly kúnderi tóbemizden sý aǵyp, esimizdi alady. Bılik ókilderine muńymyzdy aıtsaq, «ózge eldi mekennen úı satyp alyp, kóshińder, bizdiń beretin kómegimiz joq» dep úzildi-kesildi bas tartady. Úılerimiz shyn máninde apattyq jaǵdaıda tur. Jańadan salatyn nemese ózge jerden satyp alatyn qarajatym joq, onsyz da bankterden alǵan nesıemiz bar. Jaǵdaıymyz bolsa, aýyldan baıaǵyda kóship keter edik, – deıdi otaǵasy Qanat Sársembaev.
Osy aýylda týyp-ósip, búginde qarttyq shaǵyn ótkizip jatqan Vasılıı Sınnıkov ózi sııaqty zeınetkerlerdiń kúnkórisi mal ósirý ekenin atap ótti. Alatyn 100 myń teńge zeınetaqysy túkke de jetpeıdi. Mal azyǵy qymbat, 250 kılolyq shóp oramasy 12-15 myń teńgeden satylady. Aýyl mańaıynda shóp orýǵa jaraıtyn shabyndyq joq. Qarııa únemi tútin arasynda ómir súrý densaýlyǵyna adam aıtqysyz zııan keltirip otyrǵanyn ashyna jetkizdi. Jer qoınaýyn paıdalanatyn kásipkerler tym bolmaǵanda ekologııalyq tólem júrgizip, azyn-aýlaq materıaldyq kómek kórsetse, jurttyń biraz jyrtyǵy jamalar edi. О́kinishke qaraı, ne bılikten, ne kenishten qaıyr joq.
Aýdan bıligi ne aıtady?
Máseleniń izimen Baıanaýyl aýdanynyń ákimdigine habarlastyq. Aýdan basshysynyń orynbasary Erkin Arystanbekov «aýyl aýmaǵynda qolaısyz ekologııalyq aýhal tirkelmegen» dep jaýap qaıtardy.
– Búgingi kúnge deıin aýyldy kóshirý máselesi kóterilgen joq. Sebebi aýyl turǵyndarynan bul jóninde aryz-shaǵymdar men usynystar túspegen. Maıkóbe kenishi 2024 jyly aýyl turǵyndarymen qoǵamdyq tyńdaý ótkizip, óz qyzmetine, qorshaǵan ortaǵa yqtımal áseri jónindegi jobaǵa ruqsat alǵan. Densaýlyq saqtaý máselesine qatysty aıtar bolsam, Shóptikól turǵyndary Maıqaıyń kenti aýrýhanasyna tirkelgen. Dárigerler aıyna eki ret medısınalyq pýnktke baryp, naýqastardy qabyldaıdy, – deıdi ákimdik ókili.
Qazirde ortalyqtandyrylǵan sý qubyryn tartý jobasy (modýldik stansa ornatý) qarastyrylyp jatqan kórinedi. Byltyr eldi mekende 25 jaryqtandyrý baǵanasy ornatylyp, aýyldyń kireberis 5,2 km jolyna 234,1 mln teńgege jóndeý jumystary júrgizilgen. Aıtýynsha, aýyl ishindegi joldardy jóndeýge jospar da ázirlenip qoıypty. Bul turǵyda eń aldymen jobalyq-smetalyq qujattamalar ázirlenýi kerek. Sodan soń uıaly baılanys ornatý, ınternet jumysyn kúsheıtý jumystaryna nazar aýdarylmaqshy.
Alaıda aýyl halqy bıliktiń ýádesine toıyp boldyq dep otyr. Máseleniń túıini otbasylardy tolyǵymen ózge jerge kóshirý arqyly ǵana sheshiledi dep esepteıdi. О́z betterimen baspana satyp alarlyq jaǵdaılary joq, úıleri qunsyz, ótkize almaıdy. Sondyqtan bul ózekti máselege oblys basshylyǵy men Úkimet deńgeıinde kóńil bólinýin suraıdy.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany,
Shóptikól aýyly
