– Ábýtálip myrza, elimiz keıingi jyldary ozyq aqparattyq tehnologııalardy, ásirese JI-diń artyqshylyqtaryn túrli salaǵa engizip, sıfrlyq damýdy jetildirýge shyndap kiristi. Bul bir jaǵynan jaqsy úderis, ekinshi jaǵynan qaýipsizdik máselesi taǵy bar. Jalpy, elimizdiń kıberqalqany sıfrlyq qaýip-qaterlerge qanshalyqty qaýqarly?
– Memleketimiz qazir sıfrlandyrý máselesine erekshe basymdyq berip otyr. Iаǵnı Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy úsh jylda tolyq sıfrlyq memleket qurý mindetin qoıdy. Osyǵan baılanysty kıberqaýipsizdik te alańdatatyn negizgi máseleniń biri bolyp otyr. Sıfrlyq tehnologııalar damyǵan saıyn olardy buzýǵa baǵyttalǵan tásilder de jetile túsedi.
Jalpy, elimiz keıingi jyldary sıfrlyq transformasııa baǵytynda aıtarlyqtaı ilgeriledi. Elektrondyq úkimet, qarjylyq tehnologııalar, memlekettik qyzmetterdiń sıfrlandyrylýy jáne jasandy ıntellektini engizý boıynsha óńirdegi kóshbasshy elderdiń biri sanalady. Alaıda sıfrlandyrý deńgeıi artqan saıyn kıberqaýipter de kúrdelenip keledi. Elimizdiń kıberqaýipsizdik júıesi búginde birneshe negizgi tirekke súıenedi. Birinshiden, memlekettik deńgeıde kıberqaýipsizdik salasyndaǵy zańnamalyq baza qalyptastyryldy. Ekinshiden, ulttyq deńgeıdegi monıtorıng pen ınsıdentterge áreket etý tetikteri jumys isteıdi. Úshinshiden, memlekettik organdar men asa mańyzdy sıfrlyq obektilerge qoıylatyn qaýipsizdik talaptary kezeń-kezeńimen kúsheıtilip jatyr. Keıingi jyldary memlekettik organdardyń aqparattyq júıelerine turaqty túrde qaýipsizdik aýdıtteri júrgizilip, kıbershabýyldardy anyqtaý jáne aldyn alý quraldary engizildi. Sondaı-aq kıberqaýipter týraly aqparat almasý júıeleri men salalyq jedel áreket etý ortalyqtary damyp keledi.
Jasandy ıntellektiniń keń taralýy jańa múmkindiktermen qatar jańa táýekelderdi de kóbeıtti. Búginde alaıaqtar JI kómegimen jalǵan daýys, beıne jáne mátinder jasap, azamattardy aldaý áreketterin jıiletip otyr. Sondyqtan kıberqaýipsizdik endi tek tehnıkalyq másele emes, ulttyq qaýipsizdiktiń mańyzdy elementine aınalyp otyr. Jalpy alǵanda, memleketimizdiń kıberqaýipsizdik qalqany jyl saıyn kúsheıip keledi jáne óńirdegi eń damyǵan júıelerdiń biri bolyp sanalady.
– Keıingi kezderi AQSh, Ulybrıtanııa, Italııa syndy damyǵan elderdiń ózinde azamattarǵa tıesili jeke derekter qoldy bolyp jatyr. Osy qaýiptiń aldyn alý úshin elimiz qanshalyqty qamdanyp jatyr? Máselen, IMEI-kodtardy baqylaýdy memleketke berý bastamasy qanshalyqty tıimdi tetik sanalady? Jeke derekterdi osy qadam arqyly qorǵaı alamyz ba?
– Rasynda, jeke derekterdiń taralýy men kıbershabýyldar búginde búkil álemdi áýrelegen ózekti máselege aınaldy. Bizdiń el de bul qaterdiń aldyn alý baǵytynda aqparattyq qaýipsizdik júıesin damytyp keledi. Máselen, buǵan deıin jeke kompanııanyń qolynda bolyp kelgen IMEI-kodtardy basqarý tetigin memleketke berý arqyly mańyzdy ózgeris engizilip otyr. Abonenttik qurylǵylardy verıfıkasııalaý júıesi byltyrǵy 25 maýsymnan bastap jumys isteıdi. Paıdalaný kezeńinde aqparattyq júıede 9 mln-nan asa IMEI-kod tirkeldi. Naryq qatysýshylarynyń málimetinshe, resmı ımport kólemi 30–50 paıyzǵa artqan, al jekelegen brendterde ósim budan da joǵary deńgeıde baıqalady. Jobany iske qosý kezeńinde zańdy naryqtyń úlesi 36 paıyzdy qurasa, qazirgi ýaqytta bul kórsetkish 60–70 paıyzǵa deıin ósti.
Degenmen IMEI-verıfıkasııany derbes derekterdi qorǵaýdyń quraly retinde qarastyrýǵa bolmaıdy. Birinshiden, bul bıýdjetke qosymsha túsim ákeledi. Elimizge jyl saıyn shamamen 5 mln telefon keledi eken. Olardyń árqaısysy verıfıkasııadan ótedi. Nátıjesinde, bıýdjetke qomaqty qarajat túsedi. Ekinshiden, IMEI verıfıkasııasynyń basty maqsaty – urlanǵan, zańsyz ákelinetin telefondardyń aınalymyn azaıtyp, jalǵan sáıkestendirý kodtary bar qurylǵylardy anyqtaý. Bul alaıaqtyqpen kúresýge de kómektesedi. Mysaly, keıbir alaıaqtar zańsyz ákelingen telefondardy paıdalanyp, túrli SIM-kartalardy tirkeıdi de, jappaı qońyraý shalýmen aınalysady. Osyndaı shemalardyń saldarynan myńdaǵan adam zardap shegip jatyr. Qazir ınternet-alaıaqtyqtan azamattardyń jyl saıynǵy shyǵyny shamamen 6 mlrd teńgege jetip otyr.
Osyǵan baılanysty zań aıasynda birneshe mańyzdy norma engizilip otyr. Birinshisi – verıfıkasııa júıesin kúsheıtý. Ekinshisi – jappaı qońyraý shalýdy baqylaý. Eger bir nómirden kúmándi kólemde qońyraý shalynsa, baılanys operatorlary ony baqylap, qajetti shara qabyldaýǵa mindetti bolady. Úshinshisi – nómirlerdi tańbalaý júıesi. Mysaly, sizge bankten nemese memlekettik uıymnan habarlassa, telefonyńyzdyń ekranynda qaı uıymnan qońyraý kelip turǵany birden kórinedi. Bul alaıaqtardyń ózin bank qyzmetkeri retinde tanystyrýyn qıyndatady.
– «Sur ımportpen» kúresý maqsatynda jylyna satyp alatyn telefon sanyn shekteý týraly norma azamattardyń quqyǵyn shekteý emes pe? Buǵan deıingi suhbattaryńyzdyń birinde mundaı sheshim shyǵarý biz oılaǵannan da kúrdelirek ekenin aıtypsyz. Jýyrda ǵana Astanada ótken Eýrazııalyq ekonomıkalyq forým aıasynda osy másele talqylanyp, tıisti sheshimin tapty ma?
– Bul jerde azamattardyń quqyqtaryn shekteý emes, zańsyz kásipkerlik qyzmet pen «sur ımporttyń» jolyn kesý máselesi qarastyrylyp otyr. Qazir bir adamǵa aıyna on uıaly telefon ákelýge múmkindik berilgen. Biraq munda «sur ımport» máselesi bar. Mundaı telefondar kóbine salyq tólenbeı kiredi jáne tıisti baqylaýdan ótpeıdi. Keıbir satýshylar osyndaı jolmen ákelingen telefondardy azamattarǵa satyp jiberedi. Keıin satyp alýshy qurylǵyny paıdalanǵanda onyń verıfıkasııadan ótpegenin nemese zańdy rásimdelmegenin biledi. Saldarynan barlyq másele tutynýshynyń moınyna júkteledi, al satýshylar jaýapkershilikten shet qalyp qoıady. Sondyqtan sur naryqty azaıtý úshin belgili bir shekteýler engizý usynylyp otyr. Iаǵnı bir adamǵa jylyna eki telefon ákelýge ruqsat berilmek. Degenmen elimiz bul sheshimdi óz betinshe qabyldaı almaıdy. О́ıtkeni Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń múshesi bolǵandyqtan, mundaı usynystar odaq deńgeıinde qaralady. Al jýyrdaǵy forým aıasynda bul másele arnaıy talqylanǵan joq. Sebebi onyń kún tártibinde negizinen byltyrǵy jınalǵan máseleler qaraldy. Al jańa usynystar bıyl 1 maýsymǵa deıin qabyldandy. Sol usynystardyń ishinde osy verıfıkasııa máselesi de bar. Qazir bul baǵytta jumys júrgizilip jatyr, jaqyn ýaqytta retteledi dep úmittenemiz.
– Qazir azamattardyń bir bóligi Qytaıdan sapasy jaqsy ári baǵasy naǵyz iPhone smartfonynan eki ese arzan dál sondaı qurylǵyny onlaın tapsyryspen-aq aldyrtyp otyr. Syrtyna qarasańyz, sońǵy úlgidegi smartfon sııaqty, biraq ishki júıesine kirseńiz, basqa model bolyp shyǵady. Telefondar elimizge esh qıyndyqsyz jetkizilip jatyr. Keıin ony 60–70 myń teńgege verıfıkasııa jasatyp alady. Verıfıkasııa rásiminen alynatyn tólemderdiń ashyqtyǵy qalaı qamtamasyz etiledi?
– Iá, ondaı jaǵdaılar kezdesedi. Bul – «sur ımporttyń» naqty kórinisi. Sizdiń aıtyp otyrǵan telefonyńyzdyń ózi kúmán týdyratyn qurylǵy bolýy múmkin. Mysaly, syrtqy korpýsy bir modelge uqsaıdy, al ishindegi baǵdarlamalyq bóligi basqa bolýy múmkin. Mundaı qurylǵylardyń IMEI-kodtaryna qatysty da másele týyndaıdy. Alaıaqtar qandaı tásil qoldanatynyn naqty aıtý qıyn. Biraq tirkelmegen nemese zańsyz ákelingen telefondar alaıaqtardyń qolyna tússe, olardy zańsyz áreketterge paıdalaný qaýpi joǵary.
– Sonda elimizdegi ınternet-alaıaqtyqtyń qaýpi áli de seıilmeı tur ǵoı?
– Internet-alaıaqtyq buǵan deıin de bolǵan, áli de bola bermek. Biraq onyń jolyn kesý úshin birinshi kezekte zańnamalyq tosqaýyldardy qoıý kerek. Túsindirý jumystarymen nemese ıdeologııalyq sharalarmen ǵana máseleni tolyq sheshý múmkin emes. Sondyqtan verıfıkasııa júıesi qajet. Onyń kómegimen qurylǵynyń kimniń atyna tirkelgenin, qaıdan kelgenin tekserýge múmkindik týady.
– Jalpy, memleket telefondy IMEI verıfıkasııasynan ótkizýge qatysty taǵy qandaı talap qoıǵaly otyr? Iаǵnı qoldan-qolǵa ótip júrgen smartfondardy 100 paıyzdyq baqylaýǵa alý múmkin be?
– Qoldan-qolǵa ótip júrgen smartfondardy júz paıyz baqylaýǵa alý óte qıyn. Biraq qazir osy baǵytta bir mańyzdy norma engizilip jatyr. Eger telefonyńyzdy basqa adamǵa uzaq merzimge berseńiz nemese satsańyz, ony mindetti túrde qaıta tirkeý qajet. Iаǵnı qurylǵynyń jańa ıesi resmı túrde kórsetilýge tıis. Buryn adamdar eski telefonyn týysyna nemese tanysyna bere salatyn. Ol adam sol telefondy birneshe jyl paıdalana beretin. Mundaı jaǵdaı bárimizdiń ómirimizde kezdesken shyǵar. Endi otbasy múshelerinen bólek, bir-birine beıtanys adamdar arasynda telefon berilse nemese satylsa, qaıta tirkeý rásimin jasaý qajet bolady. Al eger telefon qaıta tirkelmese, másele týyndaıdy. Aıtalyq, siz qurylǵyńyzdy satyp jiberdińiz, biraq óz atyńyzdan shyǵarmadyńyz. Keıin sol telefon arqyly alaıaqtyq jasalsa nemese qandaı da bir quqyq buzýshylyq bolsa, birinshi kezekte jaýapkershilik sizge artylýy múmkin. Sondyqtan biz osy normany engizip otyrmyz. Azamattar telefon satqan kezde ony tolyqtaı jańa ıesiniń atyna ótkizip berýge daǵdylanýy kerek. Bul jaǵynan qaraǵanda kólik satý tártibine uqsaıdy. Kólikti basqa adamǵa ótkizgen soń jaýapkershilik te soǵan ótedi ǵoı. Telefondarda da dál osyndaı quqyqtyq mádenıet, júıe qalyptasýy qajet.
– SIM-kartalardy bıometrııa arqyly tirkeý jáne telefon ıesine jeke jaýapkershilik júkteý máselesi qoǵamda alańdaýshylyq týdyryp otyr. Bul bastama azamattardyń jeke keńistigine kirip, erkindigine qaýip tóndirmeı me?
– Biz qazir sıfrlyq qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Memlekettik qyzmetterdi paıdalaný úshin búginde azamattar túrli sıfrlyq servısterde tirkeledi. Sol kezde bıometrııalyq sáıkestendirý de qoldanylady. Budan azamattardyń quqyqtarynyń buzylýy jóninde júıeli máseleler tirkelgen joq. Sol sııaqty SIM-kartalardy tirkeýde de eń qaýipsiz ári tıimdi tásil – bıometrııa. Bul jerde azamattardyń alańdaýyna negiz joq dep sanaımyn. О́ıtkeni jınalatyn derekterdiń qaýipsizdigine memleket jaýap beredi. Aqparat shıfrlandyrylýy kerek, barlyq qorǵanys sharalary saqtalady. Sondyqtan SIM-kartalardy bıometrııa arqyly tirkeý máselesinen qaýip kórip turǵan joqpyn. Qaıta bul – qaýipsizdikti kúsheıtetin qadam.
– Osy salaǵa qatysty, jalpy osy kıberqaýipsizdik máselesinde alańdatyp otyrǵan ózge de jaıttarǵa toqtalsańyz.
– Bul zańnama aıasynda azamattardyń kúndelikti ómirine tikeleı áser etetin birneshe mańyzdy norma bar. Sonyń biri – halyq úshin asa qajetti memlekettik servısterge qoljetimdilikti qamtamasyz etý. Mysaly, eGov, salyq servısteri, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý platformalary sııaqty negizgi qyzmetterge azamattardyń uıaly baılanys balansynda qarajat bolmasa da kirý múmkindigi qarastyrylyp jatyr. Memleket baılanys operatorlaryna osyndaı talap qoıyp otyr. Iаǵnı adamdar ınternetsiz qalyp, mańyzdy memlekettik qyzmetterden ajyramaýy kerek.
– Oǵan ketetin qosymsha qarajatty memleket bóle me?
– Joq, memleket tarapynan qosymsha shyǵyn qarastyrylmaǵan. Bul – baılanys operatorlaryna qoıylatyn talap. Olar azamattarǵa qajetti memlekettik servısterdiń táýlik boıy qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etýge tıis. Ekinshi mańyzdy másele – tótenshe jaǵdaı kezinde azamattardyń geolokasııasyn anyqtaý. Qazir 112 qyzmetine habarlasqan adamnyń naqty ornalasqan jerin anyqtaý ár kez múmkin bola bermeıdi. Buǵan deıin telekom operatorlary mundaı aqparatty aqyly servıs retinde usynatyn. Endi jańa zańnama aıasynda 112 qyzmetine qońyraý túsken jaǵdaıda azamattyń geolokasııasy týraly aqparat memleketke tegin beriledi. Bul óte mańyzdy sheshim boldy. Sebebi tótenshe jaǵdaı kezinde adamnyń naqty ornyn anyqtap, jedel kómek jiberýge múmkindik týady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»
