Sybaılas jemqorlyq – dárimen emdeıtin dert emes. Qoǵamdyq ortanyń qalypty damýyna kedergi keltirip, tynys-tirshiligin taryltatyn, zańsyz árekettermen qoǵamdyq ortanyń jáne memlekettik organdardyń, uıymdardyń, kásipkerlerdiń, azamattardyń qyzmet etýine qater tóndiretin qaýipke tótep berýdiń tetigi – halyqtyń ózinde. Olaı bolsa, derttiń aldyn alyp, onyń qoǵamǵa taralý joldaryn kesip, ulǵaıýyna jol bermeý – ortaq mindet. Bul baǵytta jemqorlyqpen kúreske qoǵam belsendilerin keńinen tartyp, el bolyp atsalysyp, judyryqtaı jumylýymyz qajet. Sonda ǵana el múddesin qorǵaýǵa zor úles qosyp, keleshek urpaq tárbıesinde jańylmaıtynymyz anyq.
Adaldyq, zańdylyq jáne pragmatızm árbir azamattyń ishki qundylyǵy men myzǵymas senimine aınalýǵa tıis. Qoǵam sybaılas jemqorlyqty túıtkildi máselelerdi jeńildetilgen jolmen sheshýdiń kepili retinde qabyldaýdan arylyp, laýazymdy qyzmetti jeke bastyń dostyq qarym-qatynasy men proteksıonızm (tanys-tamyrlyq) múddesimen ushtastyrmaýy shart. Osy rette jemqorlyqqa boı aldyrǵandar qatań qoǵamdyq aıyptaýǵa ushyraýy kerek. Parasattylyq ekojúıesin qalyptastyrýda sybaılas jemqorlyq kórinisterine múldem jol bermeıtin, jańa kózqarasy men syndarly ómirlik prınsıpteri bar óskeleń urpaqty tárbıeleý aıryqsha ról atqarady. Sondyqtan da Sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasat tujyrymdamasynda quqyqtyq mádenıetti arttyrý, tárbıe men bilim berý sharalaryn júıeleý, sol arqyly jańa býyn ókilderiniń sanasynda jemqorlyqtan absolıýtti bas tartý psıhologııasyn ornyqtyrý basty mindet retinde aıqyndalǵan.
Jemqorlyqtyń kez kelgen kórinisine «múldem tózbeýshilik» tanytý – zaman talaby. Búginde bilim berý uıymdary óz qyzmetin júzege asyrý kezeńinde sybaılas jemqorlyqtyń kez kelgen nysany men sıpatynan tolyq bas tartý qaǵıdatyn berik ustanady. Osy oraıda oqý oryndarynda jemqorlyqtyń aldyn alý jáne oǵan tosqaýyl qoıý sharalary mynadaı negizgi baǵyttar arqyly iske asyrylady:
Tárbıelik jáne aqparattyq qoldaý: Ujym ishinde túsindirý jumystary turaqty negizde júrgizilip, bilim berý úderisine qatysýshylardyń boıynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý maqsatynda arnaıy tárbıe saǵattary men tanymdyq kezdesýler uıymdastyrylady.
Quqyqtyq habardarlyq jáne belsendilik: Bilim berý uıymynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnama erejeleri keńinen nasıhattalady. Mekeme tarapynan qyzmetkerler men bilim alýshylardyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy standarttar men rásimderdi qalyptastyrýǵa belsendi qatysýy barynsha quptalady.
Saraptama jáne monıtorıng: Ishki sybaılas jemqorlyq táýekelderine turaqty túrde saraptama júrgizilip, bilim alýshylar, oqýshylar men qyzmetkerler arasynda jasyryn áleýmettik saýalnamalar uıymdastyrylady.
Azamattyq qoǵamdy tartý: Bilim berý uıymdarynda ártúrli ınstıtýsıonaldyq nysandar arqyly azamattyq belsendilikti damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasalady.
Basshylyqtyń esep berýi (Qoǵamdyq baqylaý): Bilim berý uıymy basshylarynyń esep berý qaǵıdaty zańdy túrde iske asyrylady. Osy arqyly qoǵam belsendileriniń (jastar uıymdary, mekteptegi ózin-ózi basqarý organdary, qamqorshylyq keńester) róli artyp, olardyń mańyzdy sheshimder qabyldaýǵa jáne mekemedegi ózekti máselelerdi basqarý isine tıgizer yqpaly kúsheıtiledi.
Osylaısha, elimizdiń bilim berý mekemelerinde, mektepter men kolledjderde sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń keshendi júıesi qalyptasyp keledi. Ol oqý oryndary qyzmetiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý jáne yqtımal jemqorlyq táýekelderiniń aldyn alý tetikteri arqyly ýaqyt talabyna saı únemi jetildirilip otyrady. Eń bastysy, árbir azamattyń óz is-áreketine quqyqtyq ári moraldyq turǵydan esep bere alýy jáne zańsyzdyqtarǵa eshqandaı ymyrasyzdyq tanytýy sybaılas jemqorlyqty qoǵam ómirinen birjola alastatýdyń birden-bir kepili bolmaq.
Nurbol DÚISEBEK,
T.Bıgeldınov atyndaǵy jalpy bilim beretin mektep dırektory
Túrkistan oblysy
