Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Kórki kóz tartar záýlim ǵımarattar, zamanaýı ınfraqurylym Astananyń áleýmettik-ekonomıkalyq qýatyn ańǵartyp tur. Bas shahardyń oń jaǵalaýynyń kelbeti kóshe ataýlaryna berilgen tulǵalardyń esimderimen de mazmundy bola túsken. Sonyń ishinde jeńil relsti metro syrǵyp ótetin eki kósheniń orny bólek. Olar – táýelsizdiktiń basty rýhy, ulttyq bolmysymyzdyń rámizi Ánuran avtorlary – Shámshi Qaldaıaqov pen Jumeken Nájimedenov qurmetine berilgen dańǵyl.
Kóshege ataqty tulǵalardyń esimderi 2007 jyly berilgen. Sodan beri bul aýmaq elordanyń mańyzdy kólik jáne qoǵamdyq keńistikteriniń birine aınalyp otyr. Eki kóshe de Saraıshyq aýdany aýmaǵynda ornalasqan ári olardy boılaı zamanaýı turǵyn úı keshenderi, áleýmettik nysandar, bilim berý mekemeleri, saýda jáne qyzmet kórsetý oryndary shoǵyrlanǵan.
– Jumeken Nájimedenov kóshesiniń uzyndyǵy – 5 524,4, al Shámshi Qaldaıaqov kóshesiniń uzyndyǵy 6 690 metr. Keıingi jyldary kóshelerdiń ınjenerlik-kólik ınfraqurylymy jańartylyp, abattandyrý jumysy qarqyndy júrgizilip jatyr. Nátıjesinde, bul kósheler elordanyń zamanaýı kelbetin aıshyqtap qana qoımaı, Memlekettik Ánuran avtorlarynyń esimderin ulyqtaıtyn, ulttyq rýh pen mádenı muranyń sabaqtastyǵyn dáripteıtin mańyzdy qalalyq nysandarǵa aınaldy, – degen Astana qalasy ákimdigi Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń bas mamany Aıjan Qusaınova ulttyq qundylyqtarymyzdy dáripteıtin tulǵalar esimin keńinen qoıý jalǵasatynyn jetkizdi.
Basqarma qyzmetkeriniń aıtýynsha, bas shaharda kóshelerge ataý berý jáne olardy qaıta qaraý jumysy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly» Zańyna, sondaı-aq onomastıka salasyn retteıtin ádistemelik usynymdarǵa sáıkes júzege asyrylady.
– Táýelsizdik jyldarynda elorda onomastıkasy saıası-ıdeologııalyq sıpattaǵy ataýlardan birtindep arylyp, qala kóshelerine memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, ǵalymdardyń, aqyn-jazýshylardyń, batyrlardyń esimderi berilip, tarıhı jer-sý ataýlary men ulttyq qundylyqtardy dáripteıtin dástúrli ataýlar keńinen engizildi. Ataýlardyń qalanyń sáýlettik kelbetimen, tarıhı-mádenı ortasymen jáne ýrbanıstıkalyq damý erekshelikterimen úılesimdiligine erekshe nazar aýdarylady. Bul óz kezeginde ulttyq tarıhı sanany nyǵaıtýǵa, turǵyndar men qala qonaqtarynyń el tarıhy men mádenıeti týraly tanymyn keńeıtýge, sondaı-aq elordanyń biregeı kelbetin qalyptastyrýǵa yqpal etedi, – deıdi A.Qusaınova.
Ánuran avtorlary kóshesiniń ádemiligin odan saıyn asha túsetin «Shámshi álemi» atty mýzykalyq ınstallıasııa. Kompozıtordyń ǵumyr joly men ańyzǵa aınalǵan ánderiniń áýeni engizilgen kúısandyq Saraıshyq aýdany ákimdiginiń bastamasymen kósheniń kórikti jerine qoıylǵan.
Qos toraptyń kún sanap kórkeıgen sáýletine kóz tastaı júrip, áýeli Shámshi Qaldaıaqov, keıin Jumeken Nájimedenov aýmaǵyndaǵy turǵyndar men júrginshilerden «Bul kóshe kimniń qurmetine oraı atalǵanyn bilesiz be? Onyń ómiri men murasynan qanshalyqty habardarsyz? Kósheniń tynys-tirshiligi men damý qarqyny qalaı?» degen suraq tóńireginde shaǵyn saýalnama júrgizgen edik.
Talǵat Joldybek:
– Qala burynǵydan da áldeqaıda damyp keledi. Sol jaǵalaýdan oń jaǵalaýǵa ótetin tusta ornalasqan Shámshi Qaldaıaqov kóshesi sáýleti jaǵynan sol jaǵalaýdaǵy zamanaýı turǵyn úılerge uqsaıdy. Dańǵyl ádemi, atmosferasy erekshe. «Qazaq valsi koroliniń» esimi berilgennen keıin jańa jol jańa kelbetke ıe bolǵandaı.
Aısulý Kereı:
– Bul kóshe kóńil kúıimdi kóteredi. Ataýy da óte oryndy qoıylǵan. Shámshi aǵamyzdyń ánderi bala kezdi eske salady. Onyń áýezdi yrǵaǵy beıqam sátterge jeteleıdi. Júrekke jylýlyq syılaıdy, – deıdi.
Sholpan Serikbaı:
– Ánderin bala kúnimnen tyńdap óstim. Kósheniń osyndaı tulǵanyń esimimen atalǵany oryndy. Ol kisi – Ánurannyń avtory, uly kompozıtor. Áleýmettik jelide Shámshi atamyz týraly jazylǵan estelikterden onyń meıirimdi, tipti ústindegi kıimin muqtaj janǵa bere salatyn «qoly ashyq», keń peıildi ańyz adam bolǵanyn oqyǵanmyn.
Darhan Qarabalın:
– Ol kisiniń qazaq eline sińirgen eńbegi kóp. Ánderin qatarlastarym da tyńdaıdy, otyrystarda jıi shyrqalady. Kóshedegi mýzykalyq ınstallıasııa kompozıtordyń atyna saı romantıkalyq reńk berip tur. Astanalyqtar bul kósheni Eýropanyń bir bólshegine uqsatady.
Aıtolqyn Maqsotqyzy:
– Jumeken Nájimedenov – Ánuran mátininiń avtory. Qatelespesem, aqyn 21 jasynda sózin jazǵan «Meniń Qazaqstanym» áni keıin Memlekettik Ánuranǵa aınaldy. Jalpy, bul aýdan óte unaıdy, kósheleri keń, qalaǵa tán qarbalas pen úlken keptelis munda kóp baıqalmaıdy. Dál irgede «Myńjyldyq» alleıasy boı kóterip jatyr. Aýdandaǵy ınfraqurylymynyń yńǵaılylyǵy men jaılylyǵy kóńilimizden shyǵady.
Rahat Amanbek:
– Negizi, kóshege kez kelgen adamnyń esimi berile bermeıtini belgili. Ol elge qyzmet etken ne álemde oıyp turyp oryn alǵan tulǵalarǵa berilip jatady. Jumeken Nájimedenov – tegin kisi emes, Ánuran avtorlarynyń biri. Sózderin jatqa bilmeıtin azamat kemde-kem. О́ıtkeni mektepke barmaı-aq qazir balabaqshalarda jattaıdy. Jalpy, osyndaı tulǵalar eńbekteriniń keńinen nasıhattalýy úshin kóshege esimin berýi durys. Aýmaqta jaqsy damyp jatyr. О́zime, unaıdy.
Ajargúl Joldasbaı:
– Bul Jumeken Nájimedenov kóshesi ǵoı. Ulttyq rámizderimizdiń biri Ánurannyń mátinin jazǵan, eline ólsheýsiz eńbegi sińgen ataqty tulǵany qalaı bilmeıik? Bul kóshede ulym turady. Sondyqtan munda jıi kelemin. О́tken jyly kelgenimmen salystyrǵanda, bıyl aýdan tanymastaı ózgeripti: LRT joly boı kóterip, aınalaǵa túrli aǵashtar men qulpyrǵan gúlder egilgen, jańa toraptar salynǵan. Kún saıyn bir jańalyq, toqtaýsyz jumys júrip jatyr. Qalamyz jyldan-jylǵa gúldenip, kórkeıip keledi.
P.S. Saýalnama kezinde 30-dan asa adamnyń birazy suraqqa tosylyp, jaýap berýden jaltardy. Alaıda qala qonaqtary men turǵyndarynyń keıbiri qazaqtyń birtýar tulǵalary týraly tereńinen boılaı bilmese de, Ánuran avtorlarynyń eńbekterinen, elge qosqan úlesinen habardar ekenin ańǵartty. Bul qoǵamda memlekettik rámizder men olardy dúnıege ákelgen tulǵalardyń murasyn keńinen nasıhattaý qajettigin kórsetedi. О́ıtkeni Kók baıraǵymyzdyń kókte jelbireýi, Eltańbamyzdyń eńseli bolýy, Ánuranymyzdyń ár kez shyrqalýy – táýelsizdigimizdiń baıandylyǵy men memlekettigimizdiń beriktiginiń belgisi. Eldigimizdi aıǵaqtaıtyn osy rámizderdiń ásirese Astanada erekshe ulyqtalýy bas qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq qýatymen qatar, rýhanı kelbeti men ulttyq bolmysyn da aıshyqtaı túsedi.
