Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Iesiz ıtter nege kóbeıip ketti?
Eske salaıyq, janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly zań jobasy 2021 jyly Májiliste qaralǵany málim. Sol kezdegi zań jobasynda janýarlardy aýlaý, tıisti ortada sterılızasııalaý, vaksınasııalaý, odan keıin tabıǵı ortaǵa jiberý ádisin qoldaný turǵysynda máseleler qozǵaldy. Tabıǵı ortaǵa jiberý arqyly janýarlardyń popýlıasııasy qysqartylady dep kútildi. Alaıda birtalaı ýaqyt ótkenimen, qańǵybas ıtterdiń sany azaımady.
Iesiz ıtterdiń kóbeıip ketýiniń bir sebebi adamnyń jeke jaýapkershiliginde jatsa kerek. Kóptegen adamdar bastapqyda áýestikpen nemese bala-shaǵasynyń qyzyǵýshylyǵymen ıtti asyrap alady da, kerek joq kezde jibere salady. Osy tusta aıta keteıik, adam áýeli ıti asyrap almas buryn «buǵan jaýapkershilikpen qaraı alamyn ba, ýaqytynda veterınarǵa bara alamyn ba, eńbek demalysy kezinde jol júrý kerek bolsa, ıtime kim qaraıdy?» degen sııaqty suraqtardy ózine qoıyp, oılanýy kerek.
Al, jańa zańnyń negizgi jaqsy mindetteriniń biri – árbir adamdy jaýapkershilikke ákeledi.
2021 jylǵy zań jobasynda janýarlarǵa qatygezdik jasamaý týraly máseleler kóterilse, al 2026 jyly qabyldanǵan zań jobasyna sáıkes basty baǵytqa – azamattardyń, ásirese, jas balalardyń qaýipsizdigi alǵa qoıylyp otyr. Eki zań jobasyn salystyrǵan kezde osyndaı nátıjeni aıtýǵa bolady.
Jergilikti atqarýshy organdardyń ókilettiligi keńeıtiledi
Astanada ıesiz ıt kóp emes, al qala mańyndaǵy aýyldardan kóp kezdestiresiz. Iesiz ıtter aýyldarda jetkilikti, al megapolıs, monoqalalarda úıirimen, top-tobymen júrgenin kóresiz.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine qarasty Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń Janýarlar dúnıesi jáne ańshylyq sharýashylyǵy basqarmasynyń bas sarapshysy Baqytjan Isahaevtyń aıtýynsha, úlken qalalar men megapolısterde 109 qyzmeti aýlaý qyzmetin atqarady. Osy jumystardy arnaıy atqaratyn uıym – jaýapkershiligi shekteýli seriktestik (JShS) bola ma, álde ákimdiktiń óziniń veterınarlyq stansııasy bola ma, ony ákimdikter memlekettik satyp alý arqyly aıqyndaıdy.
«Ákimdikterdiń saıttarynda atalǵan uıymdardyń nómirleri jarııalanady. Ne bolmasa biryńǵaı ortaq nómir 109 qyzmetine habarlasyp, «ıtti kólik qaǵyp ketti», ıakı «ıtter tobymen osy mańda júr» degen sııaqty túrli habarlamalar jiberýge bolady. Sáıkesinshe, habarlama aýlaý qyzmetterine jetkiziledi. Aýlaý qyzmetteri sol mańǵa baryp, ıtterdi aýlap, ony panajaılarǵa aparady», dedi B. Isahaev.
(Foto: sredneuralsk.info)
Baqytjan Isahaevtyń aıtýynsha, osy qabyldanyp jatqan zań boıynsha ákimdikter quramyna quqyq qorǵaý organdaryn jáne tabıǵat qorǵaýshylaryn, qoǵamdyq ınspektorlardy birge alyp, ıtterdiń qalaı kútilip-ustalýyn, esepke qoıylǵan-qoıylmaǵanyn tekserý boıynsha reıdter uıymdastyra alady. Endi zań kúshine engennen keıin is-sharalar ótkizilip, túsindiriledi.
«Bul zańnyń jańalyǵynyń biri – jergilikti atqarýshy organdardyń ókilettiligin keńeıtip otyr. Jalpy qaǵıdany da solar bekitedi. О́z óńiriniń ereksheligine baılanysty janýarlardy baǵyp-ustaý erejesi, ıesiz qalǵan janýarlardyń sanyn retteý, jalpy olardy esepke qoıý, t. b. sharalardyń barlyǵy jergilikti ákimdikterge mindettelip otyr. Buǵan deıin ondaı ókilettikter bolmaǵan», deıdi Baqytjan Isahaev.
Aıyppuldar artty
Májilis depýtaty Natalıa Dementeva atap ótkendeı, burynǵy zań boıynsha ıtter chıptelmeıtin bolsa aıyppul salynatyn. Endi osy zańda taǵy qosymsha aıyppuldar sany artty. О́ıtkeni qańǵybas ıtter aspannan túsip jatqan joq. Árıne, olardyń bastapqyda ıesi bolǵan. Májilis aıyppuldardy, odan keıin Qylmystyq kodekske birneshe túzetýlerdi engizip, Úkimettiń qorytyndysyna jibergen.
«Janýarlarǵa qatygezdik jasap, ony mert qylǵany úshin aıyppul – 120 aılyq eseptik kórsetkishten 150-ge deıin ulǵaıtylsa, qoǵamdyq jumystarǵa jegilý 120 saǵattan 150 saǵatqa deıin kóbeıtildi, al qamaý merzimi 30 táýlikten 40 táýlikke deıin uzartyldy», dedi depýtat.
N. Dementevanyń aıtýynsha, eger qatygezdik saldarynan janýar ólse, onda kináli tulǵaǵa qarsy qosymsha shekteýler kúsheıtiledi.
«Quqyq buzýshylyq birneshe janýarǵa qatysty jasalsa, adamdar toby bolyp jasalsa, eger qaıtalansa, kámeletke tolmaǵandardyń kózinshe nemese áleýmettik jelilerde jarııalaý arqyly jasalsa, onda aıyppul 1000 aılyq eseptik kórsetkishten 2000-ǵa deıin ulǵaıtylady (7 000 000 teńgege deıin). Qoǵamdyq jumystar 400 saǵattan 800 saǵatqa deıin kóbeıtiledi. Osylaı ákimshilik jaýapkershilikti kúsheıtpesek, onda janýarlar ıesiz bolyp qala beredi. Olardyń sanyn da azaıta almaımyz. О́ıtkeni janýarlardyń ıeleri ózderiniń jaýapkershiligin sezinbeı qalady», deıdi Natalıa Dementeva.
Úı janýarlaryn ustaý, serýendetý, tasymaldaý talaptary buzylsa, aıyppul – 10 aılyq eseptik kórsetkishten 30 aılyqqa deıin arttyrylady. Bir jyl ishinde qaıtalansa bul jaǵdaı eki eselenedi. Sondyqtan ıeleri endi úı janýarlaryna óte uqypty qaraýyna týra keledi.
Janýarlardy qorǵaý jáne qoǵam qaýipsizdigi: Qańǵybas ıtterdiń shabýylyna qalaı tosqaýyl qoıamyz?
Itterdi chıpteý
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine qarasty Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń Janýarlar dúnıesi jáne ańshylyq sharýashylyǵy basqarmasynyń bas sarapshysy Baqytjan Isahaevtyń aıtýynsha, sońǵy bekitilgen normaǵa sáıkes, ıttiń chıpi bolmasa, endi ol ıesiz bolyp eseptelinedi.
«Negizgi mindetteletini – chıp. Eger burynǵy tásilmen qulaǵyna syrǵa salyp, bazaǵa tirkegen bolsa, onda baza arqyly ıesi anyqtalyp, sáıkesinshe ıesine qaıtarý solaı júrgiziledi. Eger belgili merzimge deıin osy ıtti ákimdik ustaǵan bolsa, sol merzim aralyǵyndaǵy keltirilgen shyǵyndar janýar ıesinen óndirilip alynady», dedi Baqytjan Isahaev.
Chıptiń ishinde mindetti túrde osy ıttiń ıesi jáne mekenjaıy jazylady, vaksınasııalanǵan ba, joq pa degen sııaqty ártúrli aqparat jazylady. Iesiz júrgen ıtterdi ustaǵan kezde keıbir chıpterde múlde eshqandaı aqparat bolmaıtyn jaǵdaılar bolyp jatady. B. Isahaevtyń aıtýynsha, onyń sebebi ıt ıesi chıp engizý kerek kezinde baza arqyly ótinim beredi. Biraq kóp azamattar chıpterdi rezervke qoıady (ony kim rezervke qoıǵanyn, qaı veterınar qoıǵanyn naqtylaýǵa bolady). Biraq veterınarǵa baryp chıpti ornatyp, verıfıkasııadan ótkizbegendikten, sol nómirlerde eshqandaı aqparat bolmaı turady.
Úı janýarlaryn chıpteý: Janýarlar týraly jańa zań boıynsha ıelerdiń jaýapkershiligi kúsheıtiledi
Baqytjan Isahaev baza týraly da toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha «Tańba» men «Taban» eki bólek nárse.
«Máselen «Tańba» degen – ákimdikter aıqyndaıtyn baza. Al «Taban» degen – bizdiń Qarjy mınıstrligimen birlese otyryp jasaǵan bazamyz. Búgingi naryqta «Tańba» jáne «Aıtıkor» degen 2 kompanııa bar. Ol «Tańbanyń» ózin jetkizetin 2 kompanııa jumys isteıdi. Bul jerde ártúrli kompanııa jetkizedi. Al «Taban» bul jınaqtalǵan aqparattar. Mysaly, Almaty oblysy men Almaty qalasynyń ekeýinde eki túrli baza bolýy múmkin. Almatyda «Tańba» bolsa, Almaty oblysynda «Aıtıkor» nemese basqa baza bolady. Ekeýindegi aqparat kelip, bizdiń «Taban» degen bazamyzǵa jınaqtalady. Itterdi izdeý-naqtylaý turǵysynda jergilikti utyp alǵan baza arqyly taba almaǵan jaǵdaıda, respýblıkalyq bazadan («Taban») qaraýǵa bolady, odan barlyq óńirler shyǵady. Kez kelgen utqan kompanııanyń barlyǵy bizge aqparat berip otyrady», deıdi B. Isahaev.
Qazaqstanda ıesiz janýarlardy tegin vaksınasııalaý toqtatylady
Túıin
Qoǵamda «Shetelderde olaı emes, al bizdiń ıtter nege agressıvti?» degen másele aıtylyp jatady. Itter agressıvti bolyp týmaıdy. Agressııa kóbine ashtyqtan nemese qorqynyshtan, ıaǵnı adamdardyń qatigez qarym-qatynasynan bolady.
Qutyrǵan ıtterdiń qabýynyń densaýlyqqa zııany zor, tipti qaıǵyly jaǵdaımen aıaqtalýy da múmkin.
Itten zardap shekken tulǵa ıttiń ıesinen barlyq shyǵyndaryn – óziniń densaýlyǵyna keltirilgen shyǵyndardyń somasyn, eminiń, emge ketken jáne materıaldyq shyǵyndarynyń barlyǵyn óndire alady. Bul zańmen kózdelgen. Biraq muny kóp adam áli de bilmeıdi.
Túıindeı aıtqanda, árbir zań qabyldanǵan kezde, sol zań týraly túsindirýler telearnalar jáne áleýmettik jeliler arqyly halyqqa tarala berse, el sony kórip, mádenıeti oıanady. Mysaly, qazir ekologııalyq mádenıet barlyq jerde aıtylyp jatqandyqtan, halyq birtindep osy ekologııalyq mádenıetke úırenip jatyr. Eger janýarlardy qorǵaý týraly barlyq jerde aıtylatyn bolsa, halyq kórip: «Biz ıt asyrap alý úshin áýeli ózimiz jaýapty ekenimizdi bilýimiz kerek eken ǵoı», dep túsine bastaıtyny anyq.
