Aspantaýdaǵy aýqymdy ister

Qysy qatal, jazy qońyr sal­qyn taýly óńirdiń tynys-tir­shiligi ejelden mal jáne egin sharýashylyǵymen teń órilip, órisi malǵa, qambasy dánge tolyp keledi. Kelisti tabıǵaty men qunarly topyraǵy bul baǵytty damytýǵa tolyq múmkindik beredi.

Forýmda túrli memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysý arqyly et, sút, balyq sharýashylyǵy ba­ǵytynda kásibin dóńgeletip otyrǵan kásipkerler jumysyn tanystyrdy. Solardyń biri – «Áshiraqyn Dıas» aýyl­sha­rýashylyq óndiristik koo­peratıvi der edik. Byltyr iske kirisken kásiporyn «Aýyl amanaty» baǵ­darlamasy arqyly 27 mln teńge nesıe alyp, osy qarajatqa qora-jaı salyp, 3 myń bas taýyq satyp alǵan. Qazir Raıymbek, Kegen aýdandaryn ekologııalyq taza taýyq etimen, sapasy joǵary jumyrtqamen qamtamasyz etýde eseli eńbek etip otyr.

Shóbi shúıgin óńirde «Raıym­bek omartashylary» óndiristik kooperatıvi tabıǵı, qantsyz bal ónimin óndirýmen júıeli túrde aınalysyp keledi. Qazirgi tańda onda 100-den astam omarta bar. Baldan bólek emdik qasıeti bar 15 túrli ónim alynady. Kooperatıv basshylyǵy bolashaqta omarta sanyn 500-ge deıin kóbeıtý arqyly jańa jumys oryndaryn ashýdy, paıdaly ári tabıǵı taza ónim kólemin arttyrýdy kózdep otyr.

Forým barysynda aýyl sharýashylyǵy zertteý ınstıtýttary bul saladaǵy topyraq degradasııasy, mal aýrýy jáne ózge de qaýip-qaterlerdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jobalary jaıly baıandady. Sharýalar ınstıtýttarmen kelisimge kelip, birigip jumys isteý baǵytynda birlesken memorandýmǵa qol qoıý rásimin jasady. Agrarly aýdanda ǵylym men agroóndiris baılanysy nyǵaıa túsken. Keıingi úsh jyldan beri kooperatıv Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtymen birlesip jumys istep keledi. Instıtýt mamandary jańa suryptardy synaqtan ótkizip qana qoımaı, jergilikti sharýalarǵa agrotehnologııalardy meńgerýge septigin tıgizip otyr.

«Biz «Altyn dán» sharýa qoja­lyǵymen ekinshi jyl jumys istep jatyrmyz. Alǵashqy jyly arpadan «Jan», «Golozernyı» jáne «Symbat» degen 3 suryp ektik. Birinshi jyly tuqymdy tegin berdik. Bıyldan bastap organıkalyq jańa tuqymdardy ózimizde óndirip jatyrmyz. Or­ga­nıkalyq tuqymdy óndirýdegi negizgi maqsatymyz – tuqymdy esh ýaqytta dárilemeý. Odan taza, tabıǵı ónim alynady. Sol maqsatta organıkalyq zaýyt qurǵanbyz. Bıyl sol zaýytty ashyp, tuqymdy óńdep, osy jerge 6 gektar ektik», dedi ınstıtýt ókili Seıitkárim Qaltaev.

Alqaly jıynda Raıymbek aýdanynyń ákimi Dastan Qudabaev búginde bul salany damytýǵa baǵyttalǵan tyń bastamalar baryn jipke tizgendeı baıandady.

«Aýdanymyzda «Altyn DAN» JShS 2024 jyldan bastap jań­byrlatyp sýarý júıesin engizýdi     aldy. Atalǵan joba aıasynda 500 gektar jerge jalpy quny 780 mıllıon teńge bolatyn zamanaýı sýarý qondyrǵylary ornatyldy. Búginde atalǵan sharýashylyq Ortalyq Azııaǵa tanymal «PepsiCo Central Asia» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigimen kartop ótkizý týraly jáne eldegi eń iri «Magnum» saýda jelilerimen 2000 tonna taýarlyq kartop jetkizý jóninde kelisim jasady. Sonymen qatar frı men chıpsi óndirisine arnalǵan «Ledı Kler» jáne «VR 808» kartop suryptaryn 250 gektar jerge otyrǵyzdy. Búgingi tańda aýdanymyzda 2552 gektar jerge sý únemdeý qondyrǵylary ornatylyp, paıdalanylyp jatyr. Atalǵan seriktestik Qazaqtyń jer jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtymen tyǵyz baılanys ornatyp, jańa suryptardy kóbeıtip, aýdan sharýashylyqtaryna 3 jyldan beri taratyp keledi. Bıyl 120 gektar jerge bıologııalyq bıdaı jáne arpa suryptaryn septi. Sonymen qatar «Altyn DAN» JShS oblystaǵy zákirlik kooperasııa baǵytyndaǵy biregeı sharýashylyq sanalady», dedi Dastan Sultanmuratuly.

Bıyl sharýashylyqtar sý únem­deý baǵyty boıynsha qosym­sha 1800 gaektar jerge zamanaýı sý únemdeý tehnologııasyn ornatýdy josparlap otyr. Aýdan­daǵy ırrıgasııa salasynda 6 sýqoımasy, 8 magıstraldyq kanal men 13 ishki sharýashylyq kanaldy qalpyna keltirý ju­mysy qolǵa alynǵan. Bul ba­ǵytta bıyl «Kazachıı», «Ábdihalyq», «Talas» kanaldaryna qarajat bólinip, qurylys jú­rip jatyr. Bul – aýdannyń aýyl sharýashylyǵy salasyn ár­taraptandyrý, eksporttyq ále­ýetti arttyrý jáne sý resýrs­taryn utymdy paıdalaný baǵytyndaǵy naqty qadamdardyń biri.

Malǵa jaıly óńirde 66 myń iri qara, 267 myń qoı-eshki, 42 myń jylqy ósiriledi. Osy ýaqytta aýdan kóleminde 2316 sharýa qojalyǵy tirkelip jumys istep jatyr. Aýdanda iri qara malyn asyldandyrý jáne mal sharýashylyǵy ónimderiniń sapasyn arttyrý baǵytynda ju­mys júıeli júrip jatyr. Búginde iri qara mal tuqymyn asyldandyrýmen 12 sharýa qoja­lyǵy, al asyl tuqymdy usaq múıizdi mal ósirýmen 6 sharýa qojalyǵy aınalysady. Bul sharýashylyqtarda «Angýs», «Gereford», «Qazaqtyń aq bas sıyry», «Qalmaq» tuqymdy iri qara maly, sondaı-aq «Arhar merınos» jáne «Il-de-Frans» tuqymdy qoılar ósiriledi. Bul asyl tuqymdy maldyń eti men sútiniń sapasy, kólemi boıynsha qarapaıym mal tuqymdary­nan eki ese joǵary. Al jemshóp shyǵynynyń deńgeıi shamalas ekenin eskergen mamandar aldaǵy ýaqytta mal tuqymyn asyldandyrý jumysyna basymdyq berýdi dittep otyr.

«Osy baǵyttaǵy jumysty júıeleý maqsatynda bıyl aýdan ákimdigi men Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti arasynda mal tuqymyn asyldan­dyrý jónindegi ózara ynty­maq­tastyq týraly memorandým jasaldy. Bul kelisimniń nátıjesinde ýnıversıtet ǵalym­dary sharýashylyqtarda mal tu­qy­myn jaqsartý isine ǵylymı jetekshilik jasap, ádistemelik qoldaý kórsetetin bolady», degen aýdan ákimi Dastan Quda­baev sharýashylyqtardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyna da toqtalyp ótti.

Keıingi jyldary aýdanda 200-ge jýyq traktor, 100-den asa agregat alynyp, jańartý kórsetkishi 60 paıyzdan asqan. Aldaǵy ýaqytta mal bordaqy­laý alańdaryn qurý, egin jáne mal sharýashylyǵyn jańǵyrtý jumysyn jandandyrý jos­parlanǵan.

Shekaraly aýdanda aýyl sha­rýashylyǵy ónimin shıki­zat retinde ótkizý tıimsiz bolǵan­dyqtan, óńdeý salasyn damytý qajettigine den qoıyldy. Nátı­jesinde «Qarasaz fýd» kásiporny zaman talabyna saı jumysyn júgizip, osy kúni 10-nan astam sút ónimin shyǵarýmen aınalysady. О́ndirilgen ónimderin ekijaqty kelisimge saı Almaty qalasynan belgilengen bazarlarda deldalsyz satýǵa múmkindik alǵanyn sha­rýashylyq jetekshileri qýana jetkizdi.

Memleket tarapynan qa­­byldanyp jatqan baǵdarlama­lardyń tıimdiligin paıdalana oty­ryp, aýdan kóleminde mal bor­daqylaý alańdaryn qurý, egin jáne mal sharýashylyǵyn jań­ǵyrtý jumysyn jandandyrý qajet.

Forým aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ózekti máselelerdi tal­qylap, ǵylym men óndiris ara­syndaǵy baılanysty nyǵaı­týǵa yqpal etti. Sondaı-aq sharýa­lar­­dyń tájirıbe almasýyna, jańa jobalarmen tanysýyna jaǵ­daı jasady. Sondyqtan bul fo­rým al­daǵy ýaqytta dástúrli túr­de jal­ǵasyn tappaq. Sondaı-aq kásip­kerlerge lızıngke aýyl sha­rýa­shylyǵy tehnıkalary berildi.

Tabıǵaty tańdaı qaqtyrǵan aýdanda qolǵa alynǵan jańa baǵyttardyń biri – týrızm salasyn damytý. Ol úshin sapaly ınfraqurylym qajet. Osy baǵytta tabıǵaty erekshe Shálkóde, Kókkemer, Baıynqol jáne Shubartal jaılaýlaryna aparatyn jalpy uzyndyǵy 95 shaqyrym jolǵa ortasha jóndeý jumysy bastalǵany da tilge tıek boldy. Bul – bolashaqta týrızmdi damytyp, aýdan ekono­mıkasyn ártaraptandyrýǵa jol ashatyn mańyzdy qadam. Týrızm salasyn damytý maqsatynda ob­lystyq Týrızm basqarmasy jáne «Avalon» tarıhı-geogra­fııalyq qoǵamnyń mamandarymen birlese otyryp, Kegen aýdanyndaǵy Saty aýylynyń modeline qanatqaqty joba retinde Qarasaz, Jambyl jáne Qaqpaq, Saryjaz aýyldarynan jeke turǵyndar esebi­nen qonaqúıler men jol boıynda qyzmet kórsetý alańdaryn jasap, jaqyn mańdaǵy kórikti jerlerge týr uıymdastyrý kózdelip otyr.

О́ndirisi órken jaıyp kele jatqan Raıymbek aýdanynda alǵash ret kendir (len) daqylyn ósirý isi qolǵa alyndy. Jobany jergilikti sharýalar Qytaı ınves­torlarymen birlesip iske asyrýdy bastaǵan. Byltyr jeri jyrtylsa, bıyl kóktemde 250 gektar aýmaqqa atalǵan daqyldyń tuqymy egildi. Eger jaqsy ónim alynsa, jer aýmaǵyn 3000 gektarǵa deıin keńeıtip, tereń óńdeıtin zaýyt salýdy josparlap otyr.

Oblys ákimi Marat Sultan­ǵazıev egistik alqabyna arnaıy baryp, kásip ıelerimen kezdesip, jumys barysymen tanysty.

«Kendir kóbine elimizdiń soltústik óńirlerinde egiledi. Al Almaty oblysynda birinshi ret tájirıbeden ótýde. Bul – óte jaqsy bastama. Sebebi tuqym aýdannyń tabıǵı ereksheligine beıim ekenin baıqap otyrmyz. Kúzde jaqsy ónim alynady degen oıdamyz. Onyń ústine alqapta zamanaýı tehnologııalar jumys istep tur. Bul bastamasy ǵana. Aldaǵy ýaqytta aýqymy birneshe ese kóbeıýi múmkin. Jobaǵa jalpy quny 4 mlrd teńge ınvestısııa salynady. Al ákimdik tarapynan tıisti qoldaý kórsetiletin bolady», dedi óńir basshysy.

Mamandardyń aıtýynsha, kendir – ekologııalyq taza, qaıta óńdeýge beıim, adam densaýlyǵyna paıdaly tabıǵı ónim. Onyń tuqymynan maı, kosmetıkalyq ónimder men mal azyǵy alynady. Al sabaǵynan kıim-keshek, toqyma buıymdary, qap jáne oraý materıaldary daıyndalady. Eger joba tolyq iske qosylsa, jańa jumys oryndarynyń ashylýy­na múmkindik beredi. Qazirdiń ózinde alqapta 10 adam eńbek etedi. Sondaı-aq bastama ýrbanıza­sııany azaıtyp, halyqtyń týǵan jerinde turaqtap qalýyna sep­tigin tıgizedi degen úmit bar.

Almaty oblysy,

Raıymbek aýdany