О́ŃIR О́MIRI JÁNE SERPINDI JOBALAR

Pavlodar oblysynyń ákimi Baqytjan SAǴYNTAEVPEN áńgime – Baqytjan Ábdiruly, ózińizge jaqsy belgili bıyl­ǵy jyldan bastap “Qazaqstan-2030” Strategııasynyń aıa­synda elimiz ındýs­trııalyq-ınnovasııa­lyq jedel damý besjyldyǵyn bastap ketti. Elbasynyń Jarlyǵymen 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan osy baǵytqa saı memlekettik baǵdarlama da bekitildi. Sondyqtan taqyrybymyzdyń aty aıtyp turǵandaı, áńgimemizdi ındýstrııalyq damý baǵytynyń bizdiń óńirdegi áleýetti jobalarynan bastasaq. – Jalpy, óndiristi óńirdiń tynys-tir­shi­liginiń ósý deńgeıin elimizdiń damý kórset­kishterine qosqan úlesi arqyly da baǵam­daýǵa bolady. Bıylǵy jyldyń alty aıy ishinde oblystaǵy ónerkásip oryndary jalpy quny 401,6 mlrd. teńgeniń ónimderin óndirdi. Endigi basty maqsat – Elbasy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty bıylǵy Joldaýynan bastaý alǵan mańyzdy mindetterdiń biri – eldi Údemeli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damytýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama­syn laıyqty túrde júzege asyrý. Ekonomıkany jańǵyrtýdyń jarqyn jolyna túsýdiń kilti bolyp tabylatyn eldi damýǵa bastaıtyn osyndaı serpindi jobalar­dy iske asyrý nátıjesinde, árıne, álemniń básekege qabiletti degen elý eliniń qataryna ený múmkindigimiz bar. Keler onjyldyqtaǵy asqaraly asýlardyń kórigine aınalǵan ser­pindi jobalardyń aldy qazir iske qosylyp, halyq ıgiligi úshin jumys jasaı bastady. Úki­met qaýlysymen bekitilgen 144 joba eli­miz­diń ındýstrııalandyrý kartasyna engizildi. Olardyń qataryna bizdiń oblystan 2014 jylǵa deıin quny 722,2 mlrd. teńgeni quraıtyn 42 ınnovasııalyq joba kiredi. Bıylǵy jyly 26 joba iske qosylady, onyń 12-si osy ótken jartyjyldyqta óz jumystaryn bastap ketti. Atap ótetin bolsaq, Aqsý ferroqo­rytpa zaýytynda shıkizatty óńdeýge baǵyttalǵan aglomerasııalyq fabrıka men joǵary markaly bolat jáne munaı qubyrlaryn shyǵarýǵa múmkindik beretin “KSP Steel” JShS óndiristi óńirdiń ekonomıkasyna jańa serpin bereri sózsiz. Oblys ortalyǵynda “Kaýstık” aksıo­nerlik qoǵamyndaǵy hlor jáne kaýstıkalyq sodany membrandyq ádispen shyǵaratyn óndiris zaýyty aıaqtalýda. Sondaı-aq, “Ro­mat” farmasevtıkalyq kompanııasy baza­synda farmasevtıkalyq jáne medısınalyq dári-dármekterdi jasaıtyn zaýyttardy salý sııaqty jobalar kún tártibinde tur. Qaısysy bolmasyn halyq ıgiligi úshin, turaqty jumys oryndarynyń bolýyn qamtamasyz etetin jańa óndirister retinde ómirge keledi. Al bul jobalardyń kóshbas­shysy qatarynda “Qazaqmys” korporasııasy qolǵa alatyn Ekibastuz óńirine qarasty jerdegi “Bozshakól” taý-ken baıytý kombınatynyń qurylysyn salý. Osy arqyly óndiristi óńirdegi tústi metallýrgııa salasyn órkendetýge, ári oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úlken úles qosady dep otyrmyz. Bul jerdegi kenishten mys qospasymen qatar altyn da óndiredi. Al jalpy, bul kombınat jumys isteý úshin Ekibastuz GRES-1 stansasynyń qýaty men Shiderti sý qoımasynyń qory paıdalanylady. Korporasııa osy jerdegi ken kózin ashyp, ken-baıytý kombınatyn salýǵa 225 mlrd. teńge kóleminde qarjy jumsaıdy. Jospar boıynsha qurylys bıylǵy jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda bastalyp, 2014 jyly aıaqtalady. Qurylys jumystaryna Ekibastuz, Aqsý, Pavlodar qalalarynan jáne sol mańaıdaǵy aýdan ortalyqtary men aýyldardan 4 myńdaı jumys qoly tartylady. Qurylys bitken soń 1500 adam jumys jasaıdy. – Ekibastuz GRES-1 stansasyn keńeıtý jáne qaıta jańǵyrtý jumystary da osy kartaǵa endi. Al endi kópten beri joǵary deńgeıde sóz bolyp júrgen Ekibastuz GRES 2-niń №3 energııa blogynyń qurylysy qashan bastalady? – Bul qurylys jobasy boıynsha qazirgi kúnderi qarjylandyrý máselesi sheshildi deýge bolady. Al jalpy másele­niń mánisi bylaı: Ekibastuz GRES-2 elektr stansasy­nyń teńbe-teń aksıoner­leri – ózimizdiń otandyq “Samuryq-Qazyna” men reseılik “Inter RAO EES” kompanııasy bolyp tabylady. GRES-2 stansasynyń №3 energııa blogynyń qurylysyn qarjylandyrýǵa Reseıdiń “Vneshekonombanki” 800 mln. dollar qarjy bólýge kelisti. Bul jóninde jýyrda ǵana ótken Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy eki jaqty kezdesýde – Nursultan Ábishuly Nazarbaev pen Dmıtrıı Anatolevıch Medvedevtiń qatysýlarymen kompanııalar arasynda kredıttik kelisim-shartqa qol qoıyldy. Qurylysy aıaqtalyp, jańa energoblok iske qosylǵan kúni, stansanyń qýaty 500 MVt-qa eselep artady. Sóıtip, barlyǵy 1500 MVt bolatyn Ekibastuzdan taraıtyn elektr qýaty óz elimizge jáne Reseıdiń biraz óńirlerine tasymaldanady. Ekibastuzdaǵy GRES-1 stansasyndaǵy №2 jáne №8 energııa bloktardyń qaıta qalpyna keltirý jumystaryna quıylatyn ınvestısııa kólemi 53,4 mlrd. teńge bolady. Jobany iske asyrý merzimi 2014 jyl. Joǵaryda atalǵan 12 jobanyń 3-i Ekibastuzda iske qosyldy. Olardyń biri – “Eýrazııalyq energetıkalyq korpora­sııasy” aksıonerlik qoǵamynyń “Vostoch­nyı” razreziniń jańa tehnologııalar arqyly kómir óndiretin kesheni. Bul teh­nologııa kómir óndirý qarqynyn jylyna on mıllıon tekshe metrge arttyrady. Ekinshisi – “Energııa Kapıtal-1” kásiporny. Iаǵnı, óndiris táýligine 30 myń tonna nan-toqash ónimderin pisiretin jáne osy jerdegi azyq-túlik beldeýine saı qalany jáne onyń aýmaǵyna qarasty aýyldyq aımaqtardy birdeı qamtamasyz ete alady. Sondaı-aq, jýyrda ǵana Elbasymen bolǵan telekópir aıasynda kenshiler qalasynda “Qazaqstan temir joly” ulttyq kompanııasymen birlese otyra, Qazaqstan Damý bankiniń qarjylandyrýymen, “Qazaq­stan vagon qurastyrý kompanııasy” JShS negizindegi júk tasymaldaıtyn vagon shyǵaratyn zaýyt iske qosyldy. Bıylǵy jyldyń sońyna deıin 100 vagon shyǵarylsa, 2012 jylǵa qaraı kásiporyn jylyna jobalyq qýattylyǵy 2500 júk vagondaryn jasaıtyn bolady. Qazirgi ýaqytta 80 kisi jumysqa tartylsa, keleshekte 200 adam jumys isteıtin bolady. Jalpy, atalmysh jobalardyń barlyǵy iske qosylǵanda ýaqytsha 12 myń jumys orny ashylyp, sonyń 8 myń jumys orny turaqty kúıinde saqtalatyn bolady. Bizge bilimdi, jańa tehnologııalarmen jumys jasaı alatyn mamandar qajet. – Maýsym aıynda Elbasynyń qatysýy­men eń iri joba – “Qazaqstan elektrolız zaýyty” aksıonerlik qoǵamy­nyń ekinshi kezegi iske qosyldy... – Árıne, bul zaýyttyń bizdiń óńir, jalpy elimiz úshin orny bólek. Memleket basshysy ózi qazyǵyn qaǵyp, budan keıin, 2007 jyly jeltoqsan aıynda oblysqa arnaıy saparmen kelip, zaýyttyń alǵashqy kezegin iske qosty. Kúni keshe ǵana tikeleı Elbasynyń qaty­sýymen osy zaýyttyń ekinshi kezegi de iske qosyldy. Nursultan Ábishuly zaýyttyń sal­tanatty ashylý rásiminde: “Mundaı metal­lýrgııa zaýytyn burynǵy keńestik kezeńde de, Eýropanyń keńis­tiginde de eshkim salǵan joq. Tek qana bizdiń elimizde saly­nyp otyr” dep atap ótti. Bul degenimiz – el ekonomıkasynyń qarqyndy damýy­nyń jemisi. Elbasynyń tapsyrmasyna oraı, bas­tapqy alıýmınııdi shyǵaryp qana qoımaı, ony ári qaraı óńdeýge, odan ónim shyǵarý jóninde jumystar júrgizilýde. Oblys ortalyǵyndaǵy orama symdar jasaıtyn “Kazenergokabel” seriktestigi endi 15 myń tonna bastapqy alıýmınııdi óńdep, jańadan qosymsha ónim – katankalar jasaıdy. Bul da qolǵa alyp otyrǵan jańa jobalardyń biri. Seriktestik shyǵarǵan ónimderin elimiz­diń ózge óńirlerine, Reseıge ótkize alady. Áleýmettik salalardy damytýǵa da Qazaq­stan alıýmınıı zaýyty zor úles qosyp keledi. Atap aıtqanda, bizdiń metallýrgter 240 kishkentaı búldirshinge úlken syılyq jasady. Aksıonerlik qoǵamnyń bastamasy­men oblys ortaly­ǵyn­da jańadan jarqyrǵan balabaq­sha boı kóterdi. Sol kúni balabaqsha bóbekterimen qatar olardyń ata-analary, zaýyt jumysshylary men qyzmet­kerleri de qýandy. Elbasy Nursultan Na­zar­baev óńirimizge kelgen jumys sapary ba­rysyn­da osy balabaqshaǵa arnaıy atba­syn buryp, balabaqsha ahýalymen tanysty. – О́ńirlik jobalarǵa sáttilik bolsyn. Al endi “Jol kartasy” baǵdarlamasy bıyl da jalǵasyn tabady dep jatyrmyz. Byltyrǵy jylǵy nátıjeleri qandaı boldy? – Bıylǵy Joldaýda “alda turǵan onjyldyqtyń asa mańyzdy mindeti – Qazaqstannyń barlyq azamattarynyń ómir sapasy men deńgeıin jaqsartý, áleýmettik turaqtylyq pen qorǵalýdy nyǵaıtý” – dep, eldiń aldaǵy onjyldyq­qa damý Strategııa­syn aıqyndap berdi. Qazir endi “Jol kartasy” degendi bilmeıtin adam joq. Daǵdarys ýaqytynda der kezinde ol kómekke keldi. Osy baǵdar­lamanyń maqsaty – jumys oryndaryn joǵaltpaý, qaıtadan jańa jumys oryndaryn ashý boldy. О́tken jyly oblysqa “Jol kartasy” sheńberinde 8,9 mlrd. teńge buryn qarajat jetpeı júr­gen salalarǵa bólindi. Sonyń nátıjesinde byltyr jalpy 522 nysanǵa jóndeý jumys­tary júrgizildi. Oblys boıynsha 256 mektep pen balabaqsha, 76 aýrýhana men emhana, 116 shaqyrym jol jóndeldi, kóptegen skverler men baqtar kórkeıtildi. Budan basqa turǵyn úı sharýashylyǵyna qarasty oblys ortalyǵynda qalaǵa sý beretin negizgi qubyr júıesiniń kanalıza­sııalyq kollektorynyń paıdalaný merzimi 50 jylǵa deıin uzartyl­dy, olardyń sý jiberý múmkindigi ulǵaı­tyldy, qalanyń sýmen jabdyqtaý júıesiniń turaqty jumysy qamtamasyz etildi. “Jol kartasyn” iske asyrý barysynda oblys boıynsha 24 myńnan astam adam jumyspen qamtyldy. Osynyń bári daǵdarys kezinde adamdardyń moraldyq-psıhologııalyq kóńiline oń áser etti. Bıylǵy jyly oblysta “Jol karta­sy” baǵdarlamasyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan qarajat esebinen 167 nysanǵa jóndeý júrgizý josparlandy. Onyń ishinde: turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn damytý men jańǵyrtýǵa – 31, jol jóndeý jumys­tary boıynsha – 55, mektepter, aýrýhanalar men basqa da áleýmettik nysandardy jóndeýge – 72 jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý boıynsha 9 nysan qalpyna keltiriledi. Búgingi kúni 7 nysannyń jóndeý jumystary aıaqtaldy. Jalpy, bıylǵy jylǵa Jol kartasy boıynsha 6137 jumys ornyn ashý jospar­lansa, qazirgi kúni 6154 jumys orny quryldy. Bul kórsetkish josparlanǵan mejeden asyp otyr. – О́zińiz oblysqa ákim bolyp kelgen kezde toqtap turǵan qurylystardy aıaqtaýǵa barynsha úles qostyńyz. Qurylys demekshi, Ertis aýdany, Isa Baızaqov aýylyndaǵy jańa mektep bıyl paıdalanýǵa berile me? – Beriledi. Qazir ol aýylda mektep qurylysy qyzý júrgizilýde. Ataqty Isa aqyn atamyz týǵan aýyl. Aýdan ortaly­ǵynan da onsha alys emes. Bul jerde 150 oqýshyǵa arnap mektep salynýda. Bıýdjet qarajaty­nan 316 mıllıon teńge aqsha bólindi. Oqý­shylar kútip turmaıdy ǵoı, sondyqtan bıylǵy jyldan qaldyrmaı qurylysty bitiremiz degen oıymyz bar. Sol sııaqty aýyl­daǵy jaǵdaıǵa uqsas oblys ortalyǵyn­daǵy №16 jalpy bilim beretin orta mektep byltyr apatty jaǵdaıda dep tanylyp, bıyl jańadan mektep qurylysyn bastaımyz. Shynynda da, osydan eki jyl buryn oblysqa basshylyq qyzmetke kelgenimde, aldymnan shyqqan másele – qurylysy turalap qalǵan nysandar edi. Oblys pen aýdan ortalyqtarynda jartylaı bitken qurylystar qarsy aldy. Jaýapsyz merdigerler Kachır aýdany­nyń ortalyǵy Tereńkól aýylyndaǵy 420 oryndyq mekteptiń, Aqsý qalasyndaǵy 1200 balaǵa arnalǵan mekteptiń qurylys­taryn, oblys ortalyǵyndaǵy úsh turǵyn úıdiń qabyrǵasyn kótere salysymen aıaqtamaı jatyp, orta jolda qaldyryp ketkenderi anyqtaldy. Dereý bul jaǵdaı­dy retteýdi qolǵa aldyq. Nátıjesinde, mektepter esikterin aıqara ashyp, balalar qýanyshqa bólendi. Bul kúnderi oblys ortalyǵyndaǵy Ýsolka shaǵyn aýdanynda Tkachev kóshesi №5/1, Maıra kóshesi, 47/1, Bekhojın kóshesi, 11/1 sııaqty qury­lys­tary toqtap qalǵan kóp qabatty turǵyn úıler paıdalanýǵa berilip, 1410 páter óz ıelerin tapty. Jaýapsyz merdigerler tıisinshe zań oryndary aldynda jazalaryn aldy. Oblystaǵy qurylystyń basynda otyrǵan basshylar qyzmetterinen alyndy. Bulaı jasaý keıin qurylysqa qatysatyn basqa da merdiger­lerge sabaq bolsyn degen oı. Árkim bir qymqyryp, jónine kete beretindeı bassyzdyqtyń kúni joq. Bári de qatań talap-tártipke baǵynady. Al búgingi kúni oblys nemese aýdan ortalyqtarynda aıaqtalmaı turǵan birde-bir qurylys joq. – Qala mektepterin aıtpaı-aq qoıaıyq, aýdan ortalyqtarynda, aýyldarda aralas tilde bilim beretin mektepter az emes. Qazaq tilinde emes, orys tilinde bilim alatyn oqýshylardyń 70-80 paıyzy qazaq balalary bolyp otyr. Bul jaǵdaıdy qalaı qalypqa keltirýge bolady? Budan biz qazaq tiliniń damýyn, bolashaǵyn kóre alamyz ba?.. – Kóp til bilgenniń nesi jaman?.. Búgingi kúni bul máseleniń ózektiligi sózsiz. Bul baǵytta Elbasynyń bastamasymen “Tilder­diń úshtuǵyrlyǵy” mádenı jobasynyń júzege asyrylýy – osynyń aıǵaǵy. Máselen, aýyl balasy da ana tilimen qosa, orys, aǵylshyn tilderin bilsin. Bárimiz de aýyldan ósip-ónip shyqtyq. Kóp til bilgenniń kemshiligi joq. Qaı til bolmasyn dál osy ýaqytta bizdiń ósip-ónýimizge, ortaǵa beıimdelýi­mizge asa qajet. Al qazaq tili máńgilik jasaı beredi, ata-babalarymyz talaı ǵasyr saqtap kelgen til eshqashan ólmeıdi. Aldymen ózimiz sóıleıik, sonda ózgege ónege kórsete alamyz. Sizdiń osy mektep jaıyndaǵy qoıǵan suraǵyńyzǵa oraı áýeli myna tómendegi málimetterge kóz júgirtip qaraıyqshy: jalpy, oblysta barlyq mektep sany 418 bolsa, ondaǵy oqýshylar sany 92593. Munyń ishinde qazaq tilinde bilim beretin mektepter sany – 145, bul mektepterde oqıtyn oqý­shylar sany – 21725. Al oblys boıynsha aralas mektepter sany 154, ondaǵy oqýshy­lar sany 38722, qazaq synyptarynda 15132, orys synypta­rynda 23590 oqýshy bilim alyp júr. Qazaq tilinde bilim alyp jatqan balalar sany – 36857. Bul qazaq jáne ara­las mekteptiń qazaq synyptaryn­daǵy bala­lar sanyn kórsetedi. Barlyq qazaq ultynyń balasy 55365. Onyń aýyldaǵysy – 24049, qaladaǵysy – 31316. Qazaq tilinde barlyq qazaq ultynyń 36401 balasy oqıdy, bul jalpy 66 paıyz kórsetkishti quraıdy, ótken jylmen salystyrǵanda 2,5 paıyzǵa artqan. Meniń túıindep aıtaıyn degenim mynaý – oblys boıynsha memlekettik tilde oqy­tatyn qazaq tilinde bilim beretin mektepterge tıisti kóńil bólinip otyr. Sońǵy jyldary oblys boıynsha onǵa jýyq qazaq tilinde bilim beretin mektepter ashyldy. Sonymen qatar, orys mektepterin birden qazaq mekte­bine aýystyrý qıyndyq týdyrýy sózsiz. Sol sebepti de oblysta aralas mektepterdi qazaq mektepterine, orys mektepterin aralas mek­tep­terge aýystyrý úrdisi oblys bilim basqar­masy tarapynan júıeli túrde júrgizilýde. Memlekettik tilde oqytatyn mektep­ter­degi balalar sanynyń jyldan jylǵa artýy – qýanarlyq jáıt. Demek, ilgeri­leýshilik bar. Bul baǵyttaǵy jumystar al­daǵy ýaqytta da tıisti deńgeıde júrgizile­tin bolsa, birte-birte bári de qalypqa keledi. – Eldegi aǵaıyndar, aýyl mektebi aman bolsyn deısiz ǵoı. Qazir aýyl sharýashylyǵy salasynda da qyzý jumystar júrgizilýde. Oblys turǵyndaryn jemis-jıdek, kókónis ónimderimen qamtamasyz etýde qoımalar­dyń, jylyjaılardyń talapqa saı bolmaýy da ózińizdi alańdatqanyn bilemiz... – Bıylǵy jyly dıqandarymyz egis­tik kólemin arttyrdy, 1 mıllıon gektar­dan asa alqapqa dándi-daqyldar septi. Byltyr rekordtyq kórsetkishke qol jetkizgen aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler sol qarqyndy údete túsýdi bıyl da qolǵa alyp otyr. Naýqandy abyroımen atqarýǵa tehnıkalyq park jáne janar-jaǵarmaı máseleleri sheshilgen. Aýylsharýashylyq salasyndaǵy kórset­kishterdi jyl saıyn arttyrý tıisti nátıje­sin berýde. Mysaly, ótken jyly 19 qaıta óńdeý kásipornynyń tusaýy kesildi. Jalpy, bul salada 48 ınvestı­sııalyq joba jumys jasaýda. Sonyń arqasynda 500-ge jýyq jańa jumys orny ashyldy. Aýyldyqtar únemi óz ónimderin oblys ortalyǵyna ákelip, áleýmettik jármeń­kelerde saýdalaı alady. Bul eki jaqqa da tıimdi. Sharýalar taýaryn deldalsyz ótkizý múmkindigine ıe bolsa, qalalyqtar qaltasy­na salmaq túsirmeıtin azyq-túlik alýǵa qol jetkizedi. Buǵan qosa oblys ortalyǵynda qazir 13 áleýmettik dúken qyzmet jasaıdy. Mańdaı termen jınalǵan ónimdi saq­taýymyz kerek. Bul kúnderi “Qazagro­qarjy” ókilderi qarjylandyratyn “Jasyl shaǵyn orman” seriktestigi negizinde, jylyjaıdyń qurylys jobasy jasalýda. Sheteldik tehnologııa boıynsha turǵyzylatyn jyly­jaı bolashaqta oblys ortalyǵynyń jáne sol mańaıdaǵy aýyl turǵyndaryn qystygúni baǵasy tómen kókónis ónimderimen turaqty qamtamasyz ete alady. Mysaly, “Eldar” sharýa qojalyǵy – 3 myń, “Aqtoǵaı-Agro” seriktestigi 8,5 myń, “Andas” sharýa qoja­lyǵy – 3 myń tonnalyq kókónis qoıma­laryn salýdy josparlap otyr. Sonymen qatar, “Gelıos” seriktestigi óz ıelikterindegi kókónis qoımalaryn talaptarǵa saı jańadan jaraqtandyrý júıesinen ótkizedi. Bulardyń barlyǵyna óńirlik ındýstrııa­lyq kartaǵa engen jobalar qatarynda shamamen 1 mlrd. teńgege jýyq qarjy jumsalady dep otyrmyz. Bizdiń oblystaǵy Sharbaqty aýdanyn­da “Pobeda” seriktestigi, Pavlodar aýdanynda “Jańa qala” sharýa qojalyǵy, Ýspen aýdanynda ataqty, órkenıetti aýyl ataǵy bar “Galıskoe” seriktestigi jumys jasaıdy. Jaqsy órkendep, tabysty jol bastap keledi. Sút-taýarly fermalary jańartyldy. Sol sııaqty Lebıaji aýdany “Rassvet” sharýashylyǵy mal soıý pýnktin turǵyzady. Ertis aýdanynda “Ertismol­prom” seriktestigi shaǵyn sút zaýytynyń qurylysyn aıaqtap ta qaldy. Bul sońǵy eki jobany sharýashylyq­tardyń ózderi qarjylandyryp otyr. – Taǵy bir másele, mysaly, bizdiń oblys kúnbaǵysty kóp egedi... – Biraq, sonyń dáninen maı shyǵarýdy áli qolǵa ala almaı otyrmyz. Taspen soqqy­lap, baıaǵydan qalǵan ádispen maıyn shyǵa­ryp jatady. Zaýytymyz joq. Bizdiń dıqan­dar ósirgen kúnbaǵystyń dáni О́skemendegi zaýyttarǵa ketip jatyr. Sondyqtan, bul da bir sheti kórinip turǵan bastaý alǵan jańa joba deýge bolady. О́zimizde ósiriletin kúnbaǵystan maı ónimin óndire alatyn halge jetkenimiz durys dep oılaımyn. – Oblysta orta jáne shaǵyn bıznes júıesi qandaı deńgeıde damýda? – Joǵaryda atap ótkenimdeı, bıylǵy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda iske qosylǵan 12 jobanyń ekeýi orta jáne shaǵyn bıznes salasyna qatysty. Olar oblys ortalyǵynda jáne Aqsý qalasynda polıetılendi qubyrlar shyǵaratyn shaǵyn zaýyt jáne osy qubyrlardy aldyn-ala ızolıasııalaý óndirisi iske qosyldy. Bular­dyń barlyǵy da bizdiń óńirdiń ekonomı­kasyn orta jáne shaǵyn kásipkerlik nysandarynyń osylaı ómirge kelýiniń arqasynda alǵa jeteleıtin nysandar bolyp tabylady. Kún saıyn ártúrli osyndaı shaǵyn jáne orta kásipkerlik oryndarynyń ashylýy óndirisi shoǵyrlanǵan óńir úshin tańsyq ta emes shyǵar. Jańaǵy óndiristi Aqsý qalasynda qosylǵan qubyr zaýyty kádimgi aýyz sýdy úılerge jetkizetin ınjenerlik jelilerge arnalǵan. Jylyna 300 myń metr qubyr shyǵarady. Sol kúni 62 adam jumysqa ornalasty. Ekinshisi de sondaı mańyzdylyǵy asa joǵary ystyq jáne sýyq sý qubyrlaryn tasymaldaýǵa arnalǵan jańa zaman tehnologııasy arqasynda ómirge keldi. Endi burynǵydaı qubyrlardyń syrtyn maqtamen jaýyp áýrege túspeıdi. Elbasy iri óndiris oryndarymen qatar shaǵyn kásiporyndardyń da ashylýyna mán berip otyr. Sondyqtan, qubyr jasaýǵa atsalysqan kásipkerler sııaqty belsendi, jigerli adamdar asa qajet. Búgingi tańda oblysymyzda 100 myń­daı adam shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda qyzmet etedi. Bıylǵy jyldyń bes aıy ishinde 38,9 mlrd. teńge kóleminde ónim óndirildi. Igi baǵdarlamanyń jemisin úsh myńnan asa kásiporyn kórdi. Ekinshi másele – “qazaqstandyq úlesti” arttyrý boıynsha Elbasynyń tapsyrma­laryn oryndaý maqsatynda úlken kásiporyndardy jumysqa tartý. Mysaly, shaǵyn kásiporyndarymyz byltyr 174 mlrd. teńgege óz ónimderin ulttyq kompanııalarǵa ótkizdi. Bul shaǵyn kásipkerlikti qulatpaı, ustap qalýǵa múmkindik berdi. – Keden odaǵynan bizdiń óńir ne kútedi? Ol qanshalyqty tıimdi dep esepteısiz? – Birinshiden, geografııalyq turǵydan alyp qaraǵanda, Reseı bizdiń oblyspen shekaralas. Bul degenińiz – eki el arasyn­daǵy ekonomıkalyq jáne iskerlik qarym-qatynastardyń únemi bolyp turýynda. Bul úlken naryq keńistigi. Jáne qarym-qatynas burynnan da qalyptasqan. Ekinshiden, bul odaq júıesi arqyly elimizdiń saýda salasynda Reseımen jáne basqa da TMD elderimen erkin saýda rejimi iske qosylyp, bizdiń memleket­terimizdiń arasyndaǵy taýarlar salyqsyz-aq óte beredi degen sóz. Osy oraıda, ózara saý­dadan kórsetkishterdiń ósimi men ın­ves­tısııalardyń quıylýyn kútýge bolady. Jýyrda Túrkııaǵa issapar­men barǵanda da osy máseleni aıttyq. Bizge myna jaǵynan Qytaı da jaqyn. О́nimde­rimiz keńistikke taraı alady. Atap aıtqanda, oblys orta­lyǵyndaǵy “Sút” aksıonerlik qoǵamynda búgingi kúni sút ónimderiniń 26 túri shyǵyp, táýligine 250 tonna sút óndiriledi. Eger kásiporyn jańa tehnolo­gııalardyń arqasynda Reseıge byltyr 200 tonna qurǵaq sút eksporttaǵan bolsa, bıyl onyń kólemin taǵy da 30 paıyzǵa arttyr­maq. Sonymen qatar, “Romat” farmasev­tıkalyq kompanııasy óz bólimshelerin bizdiń elimizde ǵana emes, Máskeý qalasynda da ashpaqshy. Bul kompanııa Reseı rynogyna shyǵyp, tutynýshylar kólemi 150 mıllıon adamdy qamtıtyn úlken keńis­tikke aralasyp, myqty naryq qalyptasady. Sondyqtan Keden odaǵynyń qurylýy – óńirlik rynokty keńeıtip, joǵarydaǵy atalǵan kásiporyndar sııaqty basqa da taýar óndirýshilerge erkin jol ashyp, ony tartymdy rynoktardyń birine aınaldyra alatynyna senimim mol. – Elimizdiń densaýlyq saqtaý sala­synda bıylǵy jyly engizilgen biryńǵaı densaýlyq saqtaý júıesi oblys boıynsha qalaı júzege asyrylýda? – Bul júıeniń maqsaty – halyqqa biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi ne ekenin, emdelýshilerdiń quqyqtary men naýqastanǵan kezde ne isteý kerektigin naqty jáne jetkilikti dárejede túsindi­rip, ony nátıjeli túrde júzege asyrý mindeti tur. Osy oraıda, árbir memleket­tik medısına­lyq mekemelerde “Nur Otan” HDP basta­masymen “Baqylaý posttary” ornatyldy. Bizdiń oblysymyzda turǵylyqty meken-jaıy boıynsha emes, basqa aımaq­tarda emdelýdi qalaǵan azamattardyń úlesi 1,7%-dy quraıdy. Bul pavlodarlyq­tardyń jergilikti densaýlyq saqtaý júıesine degen senimi joǵary ekenin ańǵartyp otyr. Alǵashynda alańdaýshylyq boldy. Basynda oılaǵanbyz, bizdiń turǵyndar jaqsy aýrýhanany izdep ketip qalar dep. Bıylǵy jyldyń alty aıy ishinde densaýlyq saqtaý basqarmasy jospardan joǵary 662 mıllıon teńge paıda taýyp otyr. Basqarma bul qarjyny dáriger­lerdiń jalaqysyn kóterýge, naýqastarǵa dári-dármek alýǵa jáne medısınalyq quraldar satyp alýǵa jumsaı alady. – Baqytjan Ábdiruly, Baıanaýyldaǵy Máshhúr Júsip kesenesine adamdar kóptep kelýde. Kesenege alyp baratyn jol nashar. Jalpy, jolsaparlarǵa barǵanda baıqap júremiz, aýyl, aýdanaralyq joldar máselesi syn kótermeıdi. – Máshhúr Júsip babamyzdyń murasy – óskeleń urpaq úshin úlgi-ónege. Sondyq­tan, ǵulamanyń atyn dáriptep, qurmet kórsetý urpaqtaryna paryz dep bilemin. О́zińiz aıtqandaı, kesenege jan-jaqtan adamdar kelip, táý etýde. Al endi kópten beri sóz bolyp kele jatqan áýlıe atamyzdyń kesenesine aparatyn joldy biz bıyl qolǵa aldyq. Osy 15 shaqyrymdyq joldy jóndeýge oblystyq bıýdjetten jalpy 204 mln. teńge qarastyrylyp, bıylǵy jylǵa 25 mln. teńge bólindi. Tıisti jóndeý jumystary júrgizilýde. Bul kúnderi jalpy oblys boıynsha avtomobıl joldary jelisi 4148,3 shaqyrymdy quraıdy. Jyl saıyn joldaryn qaıta jańartý, kúrdeli, ortasha jáne aǵymdaǵy jóndeýler júrgiziledi. Sońǵy úsh jylda jergilikti mańyzy bar joldarǵa barlyq bıýdjetterden 7166,3 mln. teńge bólinip, sonyń arqasynda 522,7 myń sharshy metr oıly-shuńqyrlar jóndeldi. Bıylǵy jylǵy mindetterge keler bolsaq, avtomobıl joldaryn jóndeýge 1515,8 mln. teńge bólinip otyr. Osy jyly “Jol kartasyn” júzege asyrý aıasynda 74,3 shaqyrymǵa ortasha jóndeýge jáne 28 myń sharshy metrge aǵymdaǵy jóndeý jumysta­ryn júrgizýge 1224,8 mln. teńge bólý josparlandy. – Oblystyń mádenı muralaryn qaıta qalpyna keltirý jáne jańǵyrtý jumystary óńirimizge jaqsy jańalyqtar ákelgen sııaqty... – Aıtqanyńyzdaı, bıyl bizder ǵulama ǵalym, Baıanaýylda týǵan aǵamyz Qanysh Sátbaevqa eskertkish ornattyq. Alys-jaqynnan kelgen qonaqtar, Kákimbek Salyqov, Qýanysh Sultanov, Myrzataı Joldasbekov, Kenjeǵalı Saǵadıev, Medeý Sárseke sııaqty joly úlken aǵalarymyz, bul qýanyshtyń sońy ári qaraı da jalǵasa bersin degen shynaıy nıetterin bildirdi. Oblys ortalyǵynda taǵy da ulty úshin qyzmet etken jandarǵa arnap belgi qoıǵandaryń talaptan, rýhanı baılyqty túsingennen týǵan jaqsy is dep bata tilekterin aıtyp ketti. Estaı aqynnyń qurmetine oblys ortalyǵyndaǵy qalalyq mádenıet saraıyna atyn berdik. Aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń qalqada kórinbeı turǵan eskertkishin ákelip ashyq alańǵa qaıta ornalastyrdyq. Oblys ortalyǵyn ulttyq, ózimizdiń tól týyndylarymyz arqyly beıimdeýge, kóshe-kóshelerde, patrıotttyq sezimdi oıatatyn eldik, egemendik rýhy basym qazaq tilindegi jarnamalardyń bolýyna qazir biraz jumystar jasalýda. Byltyr Aqsý qalasynda Astana kúni qurmetine Astana kóshesi berilip, Qanysh aǵamyzdyń bıýsti ornatyldy. Bıyl Ekibastuzda Máshhúr Júsip babamyzǵa ortalyq kóshe ataýy berildi. Joǵaryda atalǵan ıgi sharalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taýyp, mádenı muralarymyzdy keler urpaqqa amanat etý – bizdiń azamattyq paryzymyz. – Baqytjan Ábdiruly, Baıanaýyl demekshi, osy jerdegi týrızmdi damytý jóninde ózińiz jańa bir joba, jaqsy is bastap edińiz. Búgingi tańda ol qanshalyqty júzege asýda? – Shynynda da, aıtsa aıtqandaı-aq, Baıa­n­aýyl týrızm klasterin damytýǵa sura­nyp turǵan-aq jer. Bul másele jóninde Tý­rızm jáne sport mınıstri Temirhan Dosmuham­betovpen de sóılestim. Bizdiń óńir týraly kimnen surasańyz da aldymen aýyzdaryna Baıanaýyl túsedi. Sondyqtan, sol Jasybaı, Sabyn­dykól, Toraıǵyrdaı kólderimizdi naǵyz demalys ornyna aınaldyrýǵa bolmaı ma? Bul jerde bir ǵana másele bar. Jal­py, Jasybaı kóli jaǵasynda týrızmdi damytýǵa jeri az. Negizgi demalys úıleri alyp óndiris oryndarynyń ıeliginde bolǵandyqtan, zaýyt jumysshylaryna arnalǵan. Al basqa jurt kishkentaı alańǵa baryp qana demalyp qaıtady. Ekinshiden, jol boıyndaǵy aýyldaǵy halyqty týrızmniń kórinbes bir zańdy­lyqtaryna úıretý kerek. Ár úı demalýǵa kelgen jurttyń aqshasyn ózderine alyp qalýy kerek. Jaz mezgilinde tynyǵý­shylar kóp, 150 myńǵa jýyq týrıster kelip demalady eken. Baıanaýylda tarıhı jerler kóp. Sol jerlerge aparyp tanystyratyn jan joq degenge senesiz be?.. Ulttyq parktegi kásipkerler káýap pen sýsyn satýdan ǵana tabys izdeıdi. Jańaǵy aıtqanymyzdaı, sapar barysynda ulttyq qundylyqtarmen jaqyn tanystyrý, tereń tarıhyn túsin­dirý jaǵy az. Tipti, kıiz úı tigip qoıyp, salqyn qymyz, qurt-irimshik saýdasyn qyzdyrsań, syı káde retinde ulttyq naqyshta jasalǵan sývenırler satylsa demalýshylar rýhanı demalady emes pe?! Bıylǵy jyldyń 1 shildesinen bastap, Baıanaýyl aýylynda zaman talabyna saı “Jas dáýren” atty oqý-saýyqtyrý orta­ly­ǵyn ashtyq. Onda qysy-jazy qyzmet kórsetilip, balalardyń oqýdan qol úzbeı-aq demalýy jáne saýyqtyrylýy úshin barlyq jaǵdaılar jasalýda. Sonymen qatar, munda kelýshiler tylsym tabıǵatty tamashalap, taý-tasty aralap, kólderge saıahat jasaıdy. Bul da týrızmge baǵyt­tal­ǵan alǵy sharttardyń biri bolyp tabylady. – Orman – el baılyǵy. Bizdiń óńirdiń bas aýyrtar máselesi bolyp otyrǵan or­mandy saqtaý, qorǵaý qazir qandaı kúıde? Sońǵy jyldary ormanǵa bas-kóz bolyp otyrǵan basshylar da jıi aýysa berdi. – О́ńirdegi ormannyń otalyp, órtke oranǵan jaǵdaıy ábden shegine jetti. Eger biz der kezinde naqty sharalar qoldanyp, másele kóterip, Elbasyna deıin habarlap jetkizbegende, óńirimizdegi Shaldaı men Besqaraǵaıdaǵy tabıǵı orman baılyqta­ryna zańsyz qol suǵýshylyq toqtatylmas edi. Shaldaı jáne Besqaraǵaı fılıalda­rynda sol kezderi 800-den astam zańsyz aǵash kesý oqıǵalary tirkeldi. Biraq, 300-ge jýyǵy­nyń materıaly arnaıy organdarǵa jónel­tilgen, onyń 40 paıyzyna ǵana qylmystyq is qozǵalǵan. Orman órtte­riniń shyǵýyna jol bergen azamattarǵa qarsy jaza qoldanýda da sol úrdis qalyptasyp kelgen. Eldi mekenderdegi turǵyndar qolynda tehnıka men aǵash kesetin quraldarynyń kóp bolýy ormandy qorǵaý sharalaryna kedergi keltirip turǵanyn bildik. Bildik te, oblys aýmaǵyndaǵy temir jol boıymen tasymal­danatyn aǵash ónimderin tolyq baqylaýǵa alýǵa qol jetkizildi. Qazir aǵash óńdeıtin quraldardyń 50 paıyzy joıyldy, ekeýi kelisim-shart boıyn­sha ǵana jumys istep tur. Oblysta “Jaı­laý” sekildi mal sharýashylyǵyn damy­týǵa arnalǵan keshendi baǵdarlamalar jasa­lyp, qoldaryna qoı berdik, “aǵashty otaǵan­sha mal baǵyńdar” dep kópshiliktiń kúnkóris baǵytyn ózgertýge osylaısha jol ashtyq. Odan keıin, orman sharýashylyq­taryn­daǵy jańaǵy siz aıtqandaı basshy­lar­dyń jıi aýysýy, orta býyn kadrlardy jıi aýystyrý óz kezeginde qyrsyǵyn tıgizýde. Rezervattaǵy 70 paıyz jumyskerlerdiń kásibı bilimi joqtyǵyn úshinshi másele retinde aıtqym keledi. Rezervat aýmaǵynda 80-nen astam pılo­ra­manyń bolýy da qylmysqa jol ashýda. Buryn úıiniń, aýlasynyń ishine ornatyp alǵan quraldaryn rezervattan 100 shaqyrym qashyqtyqqa alyp ketýge usynys jasadyq. Bul máseleni tipti ob­lys­tyq máslıhat sheshi­mi­men bekitip tasta­dyq. Qos orman fılıalyndaǵy aǵashty zańsyz kesýge qatysy bar degen turǵyndardyń tizimi jasalyp, ol Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkerlerine tapsyryldy. Ol adamdar turaqty baqylaýda. Ormandy saqtap qalý úshin bizge birikken is-qımyl qajet. Sonymen qatar, rezervat­taǵy 84 jeke kásipkerliktiń zańdy jumys istep otyrǵandyǵyna kóz jetkizý qajettigine nazar aýdardyq. Jumys komıssııasyn qurdyq. Onyń quramyna aýdan ákimderi men aýyl jáne orman sharýashylyqtarynyń mamandary endi. Ulttyq qaýipsizdik, prokýratýra, ishki ister jáne ádilet organda­ry da ormandy qorǵaýǵa belsene atsalysýda. Osyndaı jumyla atqarǵan isterdiń nátıjesinde, rezervatta qalyptasqan aýyr ahýaldy tolyqtaı ózgertýge múmkindik týdy. О́tken jyly 41 adam jazaǵa tartyldy. Bıylǵy tórt aıdyń ishinde 14 adam jaýapqa tartyldy. Nátıje bar ma? Bar. Aǵash otaýshylarǵa úlken sabaq bolady. – Soltústik óńirlerge oralmandardy jıi qonystandyrý degen másele bar. Aqsý men Ekibastuz qalalary mańynan oralmandar aýylyn salýdy qalaı júzege asyra alamyz? – Biz endi “Nurly kósh” baǵdarlama­synyń aýmaqtyq jobasyn daıyndaý barysynda aldymen sońǵy on jylda oblysymyzǵa kóship kelgen oralmandar­dyń qonystaný úrdisine taldaý jasap kórdik. 1998 jyly oblysymyzǵa qonys aýdaryp kelgen oralman otbasylarynyń deni, 75 paıyzǵa jýyǵy aýyldy jerlerge qonys­tandy. Al on jyldan soń, ıaǵnı 2009 jyldyń esebi boıynsha, jańaǵy 75 paıyz oralman otbasylary óndiristi úsh qala – Pavlodar, Aqsý, Ekibastuzǵa jáne osy qalalarǵa jaqyn aýyldarǵa kóship kelip, ornalasqan eken. Bul sońǵy jyldary qalaly jerlerdegi óndiris oryndarynyń qarqyndy damýyna oraı aýyldan qalaǵa kelýshiler sanynyń óskenin kórsetedi. Jasalǵan taldaý boıynsha oralmanǵa baspana, jumys orny qajet ekendigin baıqatady. Sondyqtan, oblys ákimdigi atalmysh “Nurly kósh” jobasyn ázirlegende, oralmandardyń osy máselelerine nazar aýdardy. Ázirge siz aıtyp otyrǵan soltústikte de oralmandar aýylyn salý máselesin osylaı oı túıip josparlap otyrmyz. Maýsym aıynda Mońǵolııadan oblysqa kóshin artyp taǵy da 73 otbasy keldi. – Kósh kólikti bolsyn! О́zge ult ókilderi aralas turatyn óńirdiń birligi men dostyǵy qalaı kórinis tabýda? – Qazirgi tańda qazaqstandyq etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim men dostyq úlgisi halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan oń baǵaǵa ıe bolyp otyr. Oǵan bıylǵy jyly elimizdiń Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaq­tas­tyq uıymyna tóraǵalyq etýi kýá. Bizdiń oblysymyz túrli etnos ókilderi shoǵyrlanǵan kópultty aımaq bolyp tabylady. Aımaqtaǵy barlyq etnos­tar memleketke qatysty bir maqsatty, ortaq múddeni júzege asyrýda, aıanbaı eńbek etýde. Oblysymyzda beıbitshilik pen kelisimniń darhan uıasyna aınalǵan “Dostyq úıiniń” iske qosylyp, qoldanys­qa berilýi, etno-mádenı birlestikterdiń jumysyn odan ári jandandyra túserine senimdimin. Búgingi kúni atalmysh ǵıma­ratta 19 etno-mádenı birles­tik qyzmet etýde. Aýdandarda da bul baǵyt­taǵy jumystar júıeli túrde júzege asýda. Al ulttyq til, rýh syndy uǵymǵa keler bolsaq, búkil túrki áleminiń asyl perzent­teriniń biri Mustafa Shoqaıdyń: “Ulttyq rýhsyz ult táýelsizdigi bolýy múmkin be? Tarıh ondaıdy kórgen joq ta, bilmeıdi de. Al ulttyq rýhtyń ózi táýelsizdik aıasyn­da ósip damıdy, jemisin beredi”, degen naqy­lyn elim dep tebirengen árbir jan jadynda ustar. Dostyq pen birlik ajyramas uǵym dep bilemin. Halqymyzdyń dostyǵy men birligi – elimizdiń órkendep, alǵa basýy­nyń basty sharty. Osy baılyǵymyzdy qadirleı bilý, ony jas urpaqtyń júregine uıalatý – Otanymyzdyń jarqyn bolashaǵynyń kepili. – О́zińiz basqaryp otyrǵan óndiristi óńirdiń erteńin qalaı boljaısyz? – О́ńirimiz óndiris salasy baǵytynda bolǵan soń, eń bastysy – óndiristi óńirdiń ónimdiligin arttyryp, el ıgiligine jaratý qajet. Elbasy “Qazaqstan-2020” Strategııa­lyq josparynda el damýynyń jańa onjyldyǵyn baǵamdap berdi. Onyń negizgi bóliginiń biregeıi – jańa óńirlik saıasat bolyp tabylady. Endeshe, 2020 jylǵa deıin biz de qabyldanǵan baǵdarlamalar deńgeıine jetip, órkenıetti elder qatarynan oryn alýymyz kerek. Jaqsy ómirge degen qulshynysy­myzdy oıatsaq, gúldengen eldiń aýyly alys emes dep bilemin. Elimizdi óndiristi Pavlodar óńirinsiz elestetý múmkin emes. Aldaǵy ýaqytta bizdiń óńirimiz tek qarqyndy damı túserine senimdimin. Qazirgi ýaqytta biz osy baǵytta tıisti jumystar atqarýdamyz. – Sizge altyn ýaqytyńyzdy bólip, tushymdy suhbatyńyz úshin kópten-kóp rahmet. Qyzmetińiz jemisti bolsyn! Áńgimelesken Farıda BYQAI,  Sýretti túsirgen Valerıı Býgaev.