Bilim salasy

Ony tájirıbe alańyna aınaldyra bermeıik Elbasymyz jyl saıyn Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýlarynda orta jáne joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim sapasyn arttyrýǵa barynsha kóńil bólýdi aıtyp keledi. Saladaǵy búgingi qordalanǵan kemshilikterge qarap, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Elbasynyń tapsyrmasyna qulyqsyzdyq tanytyp otyr ma degen oıǵa qalasyń. Sebebi, orta mektepte negizgi pánderden dáris beretin muǵalimderdiń kóbisi JOO-larda syrttaı oqyǵandar, onyń ózinde de qashyqtyqtan oqytý ádisimen nemese ekinshi maman ıeleri retinde, ıaǵnı joǵary nemese orta arnaıy bilimi bolyp, eki jylda pedagogtik mamandyqty meńgergender. Jyl saıynǵy muǵalimderdiń tamyz konferensııalarynda óndiristik tájirıbesi bar dep, qyzmetten qysqarǵan aýyl mamandarynan (zootehnık, ekonomıst jáne t.b.) mektep dırektorlary men oqý isiniń meńgerýshilerin taǵaıyndaý dástúrge aınalǵany da aıtylyp keledi. Menińshe, osy jaǵdaılar mektep basshylaryn taǵaıyndaý jaýapkershiligi aýdan men qala ákimderiniń quzyrynda bolýynan dep esepteımin. Búginde oqý tájirıbesi azdaý, tórt jyl oqyp «bakalavr» deńgeıinde bilim alǵan jastardy «aýylǵa» degen uranmen aýyl mektepterine jiberip jatyrmyz. Al is júzinde onyń naqty bilimi men tájirıbesi qandaı? Joǵary synyp jastaryna tyńǵylyqty bilim berip, oqý prosesin alyp ke­týge múmkinshiligi bar ma? Jo­ǵa­ryda aıtqanymyzdaı, aýyl mektebi muǵalimderiniń ba­sym kópshiligi syrttaı nemese qashyqtan bilim alǵan ekinshi mamandyq ıeleri. Ásirese, mundaı jaǵdaılar jekemenshik ýnıversıtetterde keńinen oryn alǵan, olardyń sany memlekettik JOO-lar sanynan áldeqaıda kóp ekendigi belgili. Qashyqtan oqytý júıesi soń­ǵy jyldary jekemenshik ýnıversıtetterde keń qanat jaıdy. Osy júıe arqyly oqyǵan maman­dardyń bilim sapasy eshbir syn kótermeıdi. Máselen, olar ınternet arqyly úı tapsyrmasyn alady da, ol tapsyrmany bilimdi kórshilerine nemese tanys mektep muǵalimderine oryndatady, daıyn jumysty ýnıversıtet metodısi tekserip, tıisti baǵasyn qoıady. Sóıtip, qashyqtan oqıtyndardyń «janyn qınamaı» kýrstan kýrsqa kóshirip otyrady. Mundaı kóz aldaý, ıaǵnı bili­mi tómen mamandar kimge kerek?­ О́kinishke qaraı, «kópirgen kóke­lerine» kópshik qoıǵan osyndaılar qyzmette joǵarylap, jaqsy jumystarǵa ornalasyp, tipti elge aqyl aıtyp júrgenin kórip te, estip te júrmiz. Syrttan oqytý, onyń ishinde qashyqtan bilim alý júıesin kóptegen ýnıversıtetter qoldanyp nemese qoldanýǵa daıyndalyp júrgenin bilemiz. Bul ádis eki jaqqa da ekonomıkalyq jaǵynan paıdaly eken, ýnıversıtette muǵalimder sany men oqý júktemesi tómendeıdi jáne oqý qarjysy turaqty tólenedi, al bilimger bolsa basyn aýyrtpaı emtıhan tapsyrmaı dıplom alady. Sonda shala saýatty mamandar daıarlaıtyn bul júıeden qoǵamǵa jáne respýblıkamyzǵa keletin paıda qandaı demekpiz? Qaltasynda dıplomy bola tura jańa tehnıka men tehnologııany ıgere almaıtyn maman óskeleń ómir suranymyna jaýap bere almaıtyny, tipti ortaq iske kedergi keltiretini belgili bolyp otyr. Jaqynda el Parlamentiniń sheshimine saı, jaqyn bolashaqta 12 jyldyq oqý úrdisine ótpeıtin boldyq. Bul óte durys boldy. Búgingideı jaǵdaıda, ıaǵnı mektep ǵımarattary jetpeı úsh aýy­symmen oqytyp jatqanda, oǵan muǵalimderdiń jetispeýshiligi qosylyp, 12 jyldyq oqý júıesi bilim sapasyn taza tuqyrtatyn edi. Sońǵy jyldary 10-11sy­nyp- tarda qalyptasqan oqý úrdisiniń barysy bizdi alańdatyp otyr, oǵan mektep pen aýdan (qala) oqý isiniń kórsetkishterin kóterý máselesi sebep bolýda. Sol úshin negizgi test suraqtaryna daıyndalyp, basqa pánderdi oqytýdy biraz shegerýde. О́ıtkeni, mekteptiń negizgi kórsetkishi oqýshylardyń qanshasy ýnıversıtetke túskeni jáne «Altyn belgi» alǵany arqyly baǵalanbaq. Sonymen qosa, muǵalimder jaǵynan ýnıversıtetke túsýge ońaılaý tarıh, ádebıet, bıologııa sııaqty pánder tańdap alynyp, al negizgi pánder bolyp tabylatyn fızıka men hımııa shettetilip qalýda. Oqýshylar arasynda «eń negizgisi ýnıversıtetke túsý, al unaǵan mamandyqtaryńa birinshi semestr nemese birinshi kýrstan keıin aýysyp alasyńdar», degen aqyl-keńes keń oryn alǵan. Bul ádis qaıdan keldi desek, buryndary Qazaqstanda ashylǵan Qazaq-túrik lıseıleri arqyly taraǵan eken. Olar basynda qala men aýyldan bilimge qumar jastardy iriktep jınasa, keıingi synyptarda bir pánge tereńdeı den qoıyp, shákirtterdi ýnıversıtetke testileý arqyly ázirleý ádisin qoldanǵan. Búginde barlyq mektepterimiz osy ádispenen qarý­lanyp, ıaǵnı test suraqtaryn jattaýmen shuǵyldanýda, maǵy­na­syn túsinbeı jattaǵan materıaldar negizgi bilim kózi bola almaıdy ári tez umytylady. Sóı­tip, biz elimizde jyldar boıy qalyptasqan oqý úrdisin qurdymǵa jiberdik. Sany kóp jáne sapasy joq je­kemenshik ýnıversıtetter­ is júzinde dıplom satatyn oryn­darǵa aınalǵan. Leksııaǵa qatys­paı jáne laboratorııalyq jumys­tardy oryndamaı, tapsyrmany qashyqtan oryndap jáne tanys-tamyrlarynyń qoldaýymen attestasııadan ótip «bakalavr» degen ataqqa ıe bolady. О́ki­nishke qaraı, olar sol alǵan mamandyǵymen jumys ornyna turýdan da qor­qady. Bilimi de biliktiligi de joq osyndaı kadrlar barlyq salany jaılap barady. Endi tórt jyldyq oqý jos­paryna keleıik. Men ózim ıstıtýtty bitirgennen keıin 10 jyl óndiriste, tehnıkýmda muǵalim bolyp eńbek ettim. Sodan keıin ǵana JOO-ǵa kelip, mine, 40 jyldan astam dáris beremin. Tehnıkýmda stýdentter óz mamandyǵyn ekinshi semestrden bastap oqı bastaıdy, sonda tórt jyl arasynda úsh ret óndiristik praktıkadan ótetin, al sońǵysy dıplom aldyndaǵy praktıka bolatyn. Osy praktıka kezinde stýdentter jumys oryndarynda istep óz mamandyǵy bo­ı­yn­sha kóptegen tájirıbe jı­naı­tyn. Ol kezderi syrttaı oqı­tyndar negizinen óndiriste jumys isteıtin, naqty eńbek tájirıbesi bar aýylsharýashylyq mamandary edi. Men sonaý 1970-80 jyldary Jambyl sý sharýashylyǵy ıns­tıtýtynda qyzmet atqaryp, aǵa oqytýshydan professor dáre­jesine jetken edim. Sol jyldary JGMSI odaq boıynsha tórtinshi sý sharýashylyǵy ınstıtýty bolyp, kóptegen mamandardy jospar boıynsha daıarladyq. Oblys pen sý sharýashylyǵy basqarmasynyń tapsyrmasy boıynsha dıplom jobasy oryndalyp, keıin ol óndiriste qorǵalyp jáne sol óndiriske engiziletin edi. Tehnıkýmdy bitirip, óz maman­dyǵymen jumys isteıtin jas­tar syrttaı oqıtyn, kóbinese sharýashylyq joldamasy boıynsha oqıtyn jastar basym bolatyn. Sol jyldary (1970-80) odaqtyq sý sharýashylyǵy mınıstrliginiń qamqorlyǵymen jańa oqý korpýsy men laboratorııalyq zerthanalar salynyp, stýdentterdi Máskeý, Lenıngrad ýnıversıtetteriniń aspırantýra men doktorantýrasynda oqytyp, olardyń biliktilik dárejesin 17 paıyzdan 60 paıyzǵa jetkizgen edik. Búginde sol JGMSI Taraz memlekettik ýnıversıtetine qosylyp, sý sharýashylyq maman­dyǵyn daıyndaýǵa tapsyrys­tar bolmaýyna baılanysty bir-eki-aq kafedra ǵana jumysyn jalǵastyrýda. Instıtýttyń bi­lik­­ti mamandary Qazaqstannyń ýnıversıtetterine tarap ketti. Osyǵan baılanysty oqý korpýsynda basqa mamandar daıyndalyp, óte úlken jáne jabdyqtalǵan laboratorııalyq-zerthanalar bos qaldy. Mamandyqty jaýyp, oqý ornyn talan-tarajǵa túsirý ońaı, al ony saqtap jáne jetildirý kóp ýaqytty, qarjyny talap etetini belgili. Sońǵy jyldary qajetti ma­man­dardy daıarlaý úshin mem­le­ket­tik granttar beriledi. Grant­tardyń kópshiligi tehnıkalyq ma­man­dyqtarǵa bólinýde. Son­da da zańger, ekonomıst, halyq­aralyq qatynastar jáne keden­ ma­mandyǵyn alatyndar óte kóp. Bizdiń ýnıversıtettegi stýdent­terdiń 60-70 paıyzy da osy mamandyqtar boıynsha dáris alady. Olar ýnıversıtetti bitirgennen keıin mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasa almaıdy. Jyl saıyn osy mamandyqtar boıynsha abıtýrıentter legi kóbeıip keledi, ásirese syrttaı oqyp, ekinshi mamandyq alatyndar arasynan da olardyń sany basym. Osy jóninde bir oqyrman «Egemen Qazaqstan» gazetinde óz oıymen bólisken eken.­ Ol zańger mamandyǵyn alyp, eki jyl mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasa almaı, keıin kólik júrgizýshisi kýrsyn bitirip, Astanada avtobýs shopyry bolyp otbasyn asyrap júrgenin jazǵan edi. Gazet kótergen másele de ózekti, aǵynan jarylǵan azamattyń aıtqandary da kópshilikke sabaq. Osyǵan baılanysty respýblıkaǵa kerekti mamandardy aldyn ala josparlap, tıesili ýnıversıtetterge bó­lip, óńirlerdegi ýnıversıtetter 2-3-4 mamandyqtardy tereńdete daıar­laıtyn etip beıimdeý durys bolar edi. Menińshe, qaptaǵan jekemenshik ýnıversıtetterdiń ornyna bir-eki mamandyq boıynsha daıarlaıtyn ınstıtýttar men akademııalar qurylyp, tipti sol óńirlerdegi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen biriktirip, sapaly mamandardy jáne ǵylymı qyzmetkerlerdi daıarlaǵan óte tıimdi bolmaq. Qazirgi jańa tehnologııa za­ma­nynda jańa tehnıka men teh­nologııany ıgergen jumysshy mamandyǵy óte kerek. Olardy osy tehnıka men tehnologııa jumys istep turǵan óndiristerde daıarlasa, jańa qondyrǵylardy paıdalana otyryp, sońynda jumysqa ornalasýǵa jaǵdaı týar edi. Mysaly, iri avtobýs parki men avtobazalarda júrgizýshilerdi, jóndeý zaýyty men iri STO-larda dıagnostıka slesarlaryn daıarlaý kerek. Eýropanyń damyǵan elderinde bul ádis (Germanııa, Gollandııa jáne t.b.) kópten beri qoldanylady. Al bizdiń kolledjderimizde oqý bazasy degen joqtyń qasy. Munda bilim alǵan mamandardy óndiriste qaıta oqytý qajet bolady. Sebebi, muǵalimderiniń kópshiligi keshegi bakalavr bilimdi jas qyzdar. Orta mektepten esh aıyrmasy joq dese de bolady. Sonymen qatar, kolledj­der men lıseıler aýdan men qalanyń oqý basqarmalaryna qaraıdy, solar basqarady jáne qarjylandyrady. Sondyqtan olardyń óndirispen, ıaǵnı zaýyt, fabrıkamen jáne kólik kásiporyndarymen eshbir baılanysy joq. Shyndyǵyna kelsek, keıbir aýdan ortalyqtary men kishigirim qalalardaǵy kolledj­der men lıseıler formaldy jumys isteıdi, materıaldyq jaǵdaıy óte nashar, jastardyń sabaqqa qatysýy oıdaǵydaı emes. Tájirıbeden ótetin óndirisi shektelgen, tipti, joq deýge de bolady. Mine, osydan baryp kolledj bitirýshilerdiń jumysqa ornalasý máselesi sheshilmegen problema bolyp qalýda. Meniń oıymsha, qazirgi naryq zamanynyń suranysyna saı mektep bitirý­shilerdiń 20-30 paıyzy ǵana JOO-ǵa túsýge, al qalǵan 70-80 paıyzy jumysshy mamandyǵyn alyp ata-anasyn jáne óziniń otbasyn asyraýy tıis. Iаǵnı, jekemenshik ýnıversıtetterge 5-10 myń dollar qarjy tólep, keıin ata-anasynyń jáne memlekettiń masyly bolmaýy kerek. Sońǵy jyldary Mınsk men Tash­kenttegi ınstıtýttarda­ táji­rıbe almasýdan ótip, ondaǵy oqý úrdisimen tanysý múmkinshiligine ıe boldym. Mınsk qalasyndaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýttarda mamandardy tıisti mınıstrliktiń tapsyrysy boıynsha oqytady, oqý úrdisi óndirispen tyǵyz baı­la­nysqa qoıylǵan. Traktor men avtokólik fakýltetteri úshinshi kýrstan bastap oqý úrdisin zaýyt­tarda ótkizedi eken. Traktor men­ avto­kólik zaýyttarynda­ labo­ratorııalyq korpýstar turǵyz­ylǵan jáne praktıkalyq, zert­hanalyq sabaqtardy zaýyttyń konstrýktorlary, tehnologtary men ınjenerleri zaýyttyń sehtarynda júrgizedi. Al Belarýs memlekettik aýyl sha­rýa­shylyq ınstıtýtynda mamandar aýylsharýashylyǵy mınıstrliginiń josparyna saı­ daıyndalyp, stýdentter aýyl­shar­ýashylyq uıymdarymen keli­simshartqa otyryp, táji­rı­beden ótýine jaǵdaılar jasal­ǵan. Burynǵy kolhozdar men sov­hozdardyń aty ǵana ózgergen, zaty sol kúıinde saqtalyp qal­ǵan. Bizdiń elimizdegi sııaqty aýyl­sharýashylyq qurylymdary zorlap jekeshelendirilmegen. Ins­tıtýtty bitirgennen keıin jas mamandar túgeldeı derlik jospar boıynsha jumysqa ornalasady. О́ıtkeni, oqý úrdisi tolyq memleket esebinen júzege asyrylady. Olar «Balon» oqý júıesin qabyldamaǵan jáne «bakalavr» deńgeıin kolledj deńgeıi dep esepteıdi. Keńestik oqý júıesiniń artyqshylyqtaryn berik saqtap qalǵan Belarýste mamandar daıar­laý sapasy bizden joǵary. Osy oraıda, elimizdiń bilim salasyn tájirıbe alańyna aınaldyra berýdi doǵaryp, oqytý men mamandar daıarlaý sapasyn ómir talabymen ushtastyrý maqsatynda naqty da tıimdi sharalardy is júzine asyratyn ýaqyt jetti. TARAZ.