Tarıhy tereń em-shara

Shyǵys-tıbet medısınasy – adamzattyń myńdaǵan jyldar boıy ǵylymı-tájirıbelik zertteýleriniń negizinde qalyptasqan emdeý salasy. Búginde onyń kóptegen qupııa syrlary bar. Alaıda, ol kádimgi klassıkalyq medısınaǵa qaıshy emes, ony kerisinshe tolyqtyrady. Shyǵys-tıbet medısınasynyń tásilderi, sonyń ishinde ıne terapııa­sy kádimgi medısınada keńinen qoldanysqa enýde. Deı turǵanmen, bul emdeýdiń tásiline elimizdegi ǵylymı-zertteý deńgeıi áli de jetkiliksiz. Biz áńgimelegeli otyrǵan Jasan ZEKEIULY 1967 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tarbaǵataı aýylynda dúnıege kelgen. 1989 jyly medısına ýnıversıtetin bitirip, Shyńjańnyń Kúıtin qalasynda eńbek jolyn bastaǵan. Keıinnen Beıjiń, Tıan-Jın qalalarynda bilimin jetildirip, «joǵary dárejeli aǵa zertteýshi-dáriger» mártebesin alǵan. О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldary edi. Keńshardyń qoıyn baǵyp júrgen ákem aıaq astynan jınalyp Atyraý qalasyna tartyp ketti. «Qytaı áıeline baram, sol kisiden altyn ıne alyp qaıtamyn» dedi. Arada 7-8 kún ótken soń ákemiz qaıta oralyp, jumysyna kirisedi. Artynan qytaı áıeline ájemiz de barǵysh bolyp aldy. Kóktemde jáne kúzde qytaı áıeline baram dep júretin. Osynyń áseri me, álde densaýlyqtary myqty ma, ákemiz 80, ájemiz 105 jasady. Shyǵys-tıbet medısınasy jóninde jazýǵa oqtalǵanda, meniń esime osy jaılar túsken-di. Sonaý 5 myń jyldyq tarıhy bar Shyǵys-tıbet medısınasy halyq arasynda qazir de keń qoldaý taýyp otyr. Biraq ýaqyt yrǵaǵyna qaraı, adamdardyń basym kópshiligi dástúrli medısınaǵa oıysyp ketti de, tarıhy áride jatqan medısına tasada qalyp qoıa jazdady. Biraq, aıta keteıik, eýropalyq medısınanyń jasy bar bolǵany 300 jyl. Burynǵy kezderi ata-babamyz antıbıotık degen uǵymdy bilmeıtin. Al, qol-aıaǵyn jaraqattap alsa, jarasyna japyraq tańyp, emdeletin. Búgingi kúnge deıin eń myqty medısına – Qytaıda degendi jıi estımiz. Bizdiń elde turmaq, Eýropada emdelýge kelmeıtin naýqastar Aspanasty eline baryp aıyǵyp ketip jatady. Eger sizde «shynymen de em bolady ma?» degen kúmándi suraqtar paıda bolsa, onda osy ortalyqqa kelýshiler nege kóp? Ne sebepten qarapaıym halyq túgili, tanymal tulǵalardyń ózderi Shyǵys-tıbet medısınasyna kelip emdelýde? Shyǵys-tıbet medısınasynyń ota­ny sanalatyn Qytaıda bizdiń dáýi­rimizge deıingi III ǵasyrda-aq júıeli medısınalyq eńbekter jaryq kóre bastaǵan.18 tomdyq «Hýańdy Nesýzın», 12 tomdyq «On Szın» eńbekteri – sonyń dáleli. Sondaı-aq, 1026 jyly jaryq kórgen «Qola adam núkteleriniń atlasy» deıtin kitaptyń orny aıryqsha. Atalmysh kitapta emdeýge baǵyttalǵan ıne qoıý núkteleri egjeı-tegjeıli sıpattalady. Sol dáýirdiń áıgili ǵalymy Van Ben-n adamnyń qoladan jasalǵan músinine 600 emdeý núktesin 12 syzyqqa (merıdıanǵa) ornalastyryp, hatqa túsirgen. Onyń oıynsha, ár syzyq adam denesiniń perıferııalyq bóligin ishki aǵzalarmen baılanystyrady. Sol zamandardan beri ıne emi óziniń erekshe dárýlik qasıetimen adamzattyń aman-saýlyǵyna qyzmet jasap, búgingi kúnge jetip otyr. Tipti, bertingi 200-300 jyl kóleminde ıne terapııasy erekshe damýǵa qol jetkizdi. Deıturǵanmen, ınemen emdeýdi tek qana Qytaı nemese Tıbet halyqtaryna menshiktep qoıýǵa bolmaıdy. Bul adamzattyń ortaq qazynasy. Oǵan ata-babalarymyz da orasan zor úles qosty. Qazaqtyń qarapaıym emshiliginde Shyǵys-tıbet medısınasymen uqsastyqtar óte kóp. Máselen, joǵary qan qysymy barlardyń basynan qan aldyrý, adamnyń synǵan súıekterin otashylyq sheberlikpen qııýlastyryp, emdep jazýy, ókpe aýrýy­na shaldyqqandardy qymyz, shubatpen qýattandyrý, qatty tumaýratqandardy sút qosylǵan sýyq sýmen ushyqtap emdeýi, t.b. erekshe emdeý túrleri ǵylymı negizdermen astasyp jatyr. Ataqty Ibn-Sınanyń ózi emdeýde núktelik massajdy kóp paıdalanǵan eken. ...Mamyr aıynyń ishi edi. Aınala balaýsa kókke oranǵan, kerilgen keń dala. Taý etegindegi san alýan maısa kóktiń hosh ıisi! Jazǵy eńbek demalysyn alǵan jas dáriger Jasan aǵaıyndardyń jasyl jaılaý tórindegi kelin túsirgen toıyna barady. Aýyldastarymen, týǵan-týystarymen saǵynysyp kórisken Jákeń at báıgesi men kókpar tartýdyń, qyz qýý men teńge ilýdiń qyzyǵyn tamashalaıdy. Toıdyń dúrkirep ótip jatqan dál sol sátinde bir kelinshek kermedegi óz atynyń shylbyryn sheship, shiderin alýǵa eńkeıe bergende, qatarlas turǵan tarpań minez bir jylqy álgi kelinshekti tup-týra bastan tebedi. Búkil denesin qan jaýyp ketken áıeldi kórgen jurttyń záresi ushyp alasapyran bolady da ketedi. Mundaı jaısyz habardy estigen Jasan da jetedi jaraly áıel jatqan jerge. Ne isteý kerek? Daıyn dári-dármek joq. Oılanýǵa ýaqyt tyǵyz. Ári-sári bolmaı kez kelgen sátte adam ómirin qutqarý –  dárigerdiń bultarmas boryshy. Ol emdeý sharasyna shuǵyl kirisedi. Maqta men dákeniń tabylǵanyn medet tutqan dáriger kádimgi keste tigetin qarapaıym ıne-jippen jaraly áıeldiń bas terisin tige bastaıdy. Tup-týra 23 sabaq jippen bir saǵattan astam ýaqytta kúrdeli otany sátti aıaqtaıdy. ...Jasan Zekeıulynyń aǵa dáriger atanyp, Kúıtindegi úlken emhananyń 80 oryndy palatasynyń kókirek-keýde-bas bólimine jaýapty bolǵan kezi. Birde emhananyń jedel járdem qyzmeti túngi kezekshilik atqaryp otyrǵan Jákeńe bir aýyr jaraly adamdy alyp keldi. Bul oqıǵa bylaı bolǵan eken. Bir top ury kúzetshi bolyp qyzmet atqaratyn álgi adamdy pyshaqtap, óz pıǵyldaryn kókseıdi. Jandármen saqshy bólimshesine habarlap úlgergenshe ol qansyrap jyǵylady. Tekserý barysynda pyshaqtyń júrek qabynan ótip, júrek bulshyq etine 0,3 mm. tereńdikte zaqym kelgeni anyqtaldy. Ol jyldary hırýrgııalyq jolmen júrek qabyn ashý, uıyǵan qandy tazartý búkil Shyńjań boıynsha biren-saran ǵana emhananyń enshisindegi tájirıbe edi. Bul aýyr jaralyny ortalyqqa jiberse, kózdegen jerge jetkenshe jol ústi kóz jumýy múmkin. Osyndaı sátte Jákeń kómekshi dárigerlermen táýekelge baryp, otaǵa kirisedi. Uıyǵan qan tazarady. Ota sátti aıaqtalady. Nebary 10 shaqty kún ǵana dárigerlerdiń baqylaýynda bolǵan kúzetshi kóńilin surap kelgen basshylar men tilshilerge: – Maǵan ekinshi ómir syılaǵan Jasan syndy bilikti dárigerge máńgi qaryzdarmyn, – degen júrekjardy sózin aıtady. Atamekenge orala salysymen Jasan «Jas-Aı» Shyǵys-tıbet medısınalyq ortalyǵyn ashady. – Qytaıdaǵy oqý júıesi múldem bólek, – deıdi bizdiń keıipker. – Biz ýnıversıtette oqyp júrgenimizde ıne salý, shóppen emdeý tásilderin de qosa úırendik. Qytaıda 7 atasynan beri ıne salý ádisin qoldanyp júrgen, osy ilimdi túbine deıin zerttep, tom-tom kitap jazǵan Qun Sun degen ǵalym-dáriger bar. Inemen emdeý tásili qoldanyla bastaǵaly bergi tarıhty dáýir-dáýirge bólip, jiliktep beretin, altyn ıneniń qudiretin álemge tanytqan ǵalymnyń Qytaıda myńdaǵan shákirtteri bar. Uly ustazdyń qazaqtan shyqqan tálimgeri men ǵanamyn. Ýnıversıtet bitirgennen keıin eńbek jolymdy hırýrg bolyp bastadym. Túske deıin bir adamǵa ota jasasaq, tústen keıin shyǵystyń medısına tásilimen júzdegen adamǵa septigimiz tıetin. Sonyń myńnan biri ǵana qazaq, qalǵany qytaı. Elge oralyp, osy ádisti taratý týraly kóp oılana bastadym. Biraq elge qaıtý úshin bir sebep tabý kerek. Qytaılyqtardyń teginnen-tegin jibermesi anyq. Sóıtip, mamandyǵyma qatysty tustardy alǵa tartyp, Qazaqstanǵa ǵylymı jumysymdy jalǵastyrý úshin barsam degen usynys jasadym. Sonyń aldynda adamdardyń qyltamaq aýrýyna shaldyǵý sebepteri jaıly ǵylymı jumysym úshin, Memlekettik syılyqpen maraptattalǵanmyn. Rasyn aıtý kerek, osy dertpen aýyratyndar, negizinen, qazaqtar. О́zge ult ókilderi bul aýrýǵa kóp shaǵymdanbaıdy. Osy aýrýdyń shyǵý tegin osy elde zerttep keleıin degen sebeppen Qazaqstanǵa kelýge surandym. Atamekenge osylaı jettim. Árıne, munda bárin jańadan bastaýǵa týra keldi. Áýeli aspırantýraǵa tústim. О́zgeler 3 jyl oqysa, men 4 jyl oqydym. Birinshi jylym orys tilin úırenýge ketti. A.Syzganov atyndaǵy hırýrgııalyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynda Qazaqstanda tuńǵysh ret «Hırýrgııalyq aýrýlardyń jáne operasııadan soń bolatyn asqynýlardy Qytaı metodıkasyn qoldaný arqyly aldyn alý jáne emdeý» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵadym. Maǵan Almatydaǵy №12 ortalyq aýrýhanada otadan keıingi asqynýlardy Shyǵys-tıbet tásilimen emdeýge ruqsat etildi. Endi meni Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen jurt izdep kele bastady. Ortalyq aýrýhanada olardyń barlyǵyn qabyldaýǵa múmkindigim joq edi. Tártip boıynsha men Bostandyq aýdanynyń turǵyndaryn ǵana qaraýym kerek. Sondyqtan, men jeke klınıka ashqandy jón kórdim. Nesıe alyp, 2004 jyly osy ortalyqty ashtym. Bári aıaq astynan bastaldy. Erteńgilik jumysqa kelgenimde telefonym shyryldap jatyr eken. Kótersem Parlament Senatynyń depýtaty Sársenbaı Eń­segenov inimiz bolyp shyqty. Az-kem amandyq surasqannan keıin ol sharýa­syna kóshti. «Almatyda «Jas-Aı» Shyǵys-tıbet ortalyǵy ashylyp jumys isteýde. Siz osy ortalyqqa kelip nege emdelmeısiz. Jáne ortalyqtyń bas dırektory qazir sizben sóılesedi» dep, telefon trýbkasyn Jasan Zekeıulyna ustatty. Ol da Sársenbaıdyń sózin qaıtalap, ortalyqqa kelińiz dep aıtty. Kóp keshikpeı, kezekti eńbek demalysymdy alyp, zaıybymdy ertip Almatyǵa jol tarttym. Ortalyq Almatynyń ádemi jerleriniń biri Ál-Farabı dańǵyly men A.Rozybaqıev kóshesiniń qıylysyna oryn teýipti. Túske jaqyn «Jas-Aı» ortalyǵyna keldik. Tómende otyrǵan kezekshi jýrnalyn qarady da, bizdiń № 27-shi palataǵa ornalasatynymyzdy aıtty. Ortalyq qyzmetkerleri bas dırektordyń 1-2 kún bolmaıtynyn, saparlap Qytaıǵa ketkenin habardar etti. Men «Jas-Aı» ortalyǵynda 15 kún em aldym. Shyǵys-tıbet ádisi jaqsy áser etti. Shıpagerler bir aıdan keıin emdi jalǵastyratynyn da aıtýdy umytqan joq. Ortalyqtan ketip bara jatyp «Kelgen jannyń bárine kishipeıildilikpen, meıirimmen qarańdar! Janyna demeý bolyńdar! Bul – senderdiń mindetteriń!» degen jazýǵa kózimiz tústi. Shirkin, osyndaı jazý barlyq emhanalarda bolsa adamdardyń kóńilin eshqashan da kirbeń shalmas edi-aý. Quttygereı SMADIIаR, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.