Soltústik jaıly jaı-aý, biraq...

Kóshi-qon komıtetiniń Pavlodar oblysy boıynsha departamentiniń dırektory Marat Jumabaevpen áńgime – Marat Jıensheuly, tústik jaq­qa keletin oralmandar kóshinde áli jónge kelmeı jatqan máseleler az emes sııaqty. Jalpy, 1991 jyl­darmen salystyryp qaraǵanda qazirgi kóshi-qon jaǵdaıy qalaı? – Árıne, kóshi-qon jaıy qatyp qalǵan ereje, tártipke baǵynbaıdy ǵoı, ýaqytyna saı ózgerister, to­lyqtyrýlar da bolady. Qazirgi kezde “Halyqtyń kóshi-qońy týraly” zań jobasy talqylanýda. Alystaǵy aǵaıyndy qabyldap alý kezinde kezdesetin siz aıtqandaı, jónge kel­meı júrgen jaılar osy jańa joba arqyly júıelenip qalyptasar degen oıymyz bar. Shetelderdegi baýyr­la­rymyzdy tarıhı otanyna, ata­me­kenine kóshirip ákelý bul Elba­sy­nyń elimiz táýelsizdikke qoly jet­ken kúnnen bastap júrgizip kele jat­qan eldik saıasaty ekeni bárimizge aıan. Ol kezde 1991-1992 jyldary aǵaı­yndar Mońǵolııadan eki úkimet­tiń kelisimimen eńbek sharty boı­yn­sha kóship kele bastady. Sóıtip, týǵan jerge taban tıse bolǵany dep alyp-ushyp jetken naǵyz pat­rıot­tar legi osylaı kelgen edi. Qazir sol kezde kelgen aǵaıyndarymyz ob­lys­tyń Baıanaýyl, Maı aýdanynyń Aqjar aýylynda, Ekibastuz, Aqsý qalasy aýmaǵyna qarasty aýyldarda turyp jatyr. Al 1993 jyldan bas­tap oralman otbasylaryn arnaıy kvota boıynsha kóshirip ala bas­ta­dyq. О́zgeris dep otyrǵanymyz da osy. Odan keıingi bir jyldary eli­miz ekonomıkasynda qalyptasqan kúrdeli jaǵdaıǵa baılanysty jalpy shette júrgen aǵaıyndardy kvota boıynsha kóshirip ákelý saıabyrsyp qaldy. Odan keıin bul úrdis qaıta jandanyp, 2001 jyldan bastap kvota sany jyl saıyn qosyla bas­ta­sa, 2005 jyldan bastap tipti, shet­ten kóship kelý kvotasy aldaǵy úsh jylǵa dep bekitildi. Osylaısha osy jyldar aralyǵynda elimizge 1 mıl­lıonǵa jýyq baýyrlarymyz qonys aýdaryp kelse, olardyń 6521 otbasy nemese 29445 adamy soltústikke, biz­diń óndiristi oblysqa kelip qonys­tan­dy. Málimetterge súıensek, 1991-2001 jyldar aralyǵynda 2142 otbasy nemese 9062 adam kóship kel­gen bolsa, qalǵan 4379 otbasy, ıaǵnı 20383 adam 2002-2010 jyldardyń enshisine tıip otyr. – Bul aǵaıyndardyń bári Moń­ǵo­lııadan kelgender me? – Joq, qazir olaı emes, al­ǵashynda negizinen Baıanólgeı, Qobda jaǵynda turatyn qandastarymyz kelgen bolsa, bul kúnderi olardyń qatarynda О́zbekstan jaqtan jetken 2248, Reseıden 1548, Tájikstan, Qyr­ǵyzstan, Qytaı, Aýǵanstan el­de­rinen 190 otbasy qonys aýdaryp keldi. О́tken jyly taǵy da 253 ot­ba­syn, bıylǵy jyldyń alǵashqy bes aıynda 77 otbasyn qabyldap aldyq. Qonystanýshylardy elimizde qabyldanǵan kóshi-qon erejelerine sáıkes kóship kelý kvotasyna en­gi­zip, olarǵa turaqty turatyn jer­le­rine múlikterimen qosa aparý jó­nin­degi shyǵystaryn óteý, kelgen jeri boıynsha turǵyn úı satyp alýǵa, bir jolǵy járdemaqy tóleý isi qabyl­danǵan talaptarǵa sáıkes júrgi­zile­di. Olardyń balalary túgeldeı mek­tepke qabyldanyp, zeınetkerler men múgedekterge turaqty tirkeýge tur­ǵan jerlerinen elimizdiń zań­namalaryna sáıkes zeınetaqy ta­ǵaıyndalady. Alaıda, jasyrary joq, sońǵy eki jylda kóshi-qon qar­qyny báseńsigeni ras. Bul eń áýeli álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń baýyrlarymyz turyp jatqan el­der­diń ekonomıkasyna keri áser etip, olardyń kóship kelýine qarajat tap­shy­lyǵy qolbaılaý bolyp otyr­ǵan­dyǵynan dep oılaımyz. Al bizdiń eli­miz kóshi-qon salasyna belgilen­gen qarjyny da, jaqsy nıet pen jyly kózqarasty da aıap otyrǵan joq. – Soltústikke oralman kelýin ke­le­di-aý, biraq... degenimizdiń de ózin­dik bir sebepteri bar. Turǵylyqty qa­zaqtar bola tursa da keıbir aýyl­dar­da oralmandardyń balalaryn oqy­ta­tyn qazaq tildi mektep tabylmady. My­saly, Ýspen aýdanynyń Pavlovka degen aýylyna barǵan О́zbekstannan kelgen oralman otbasynyń balasy jal­ǵyz ózi 10 synypta qazaqsha oqyǵany bar. Mektep bolmaǵan soń birazy qaıta kóship te ketti. Ras, qazir oblystaǵy qazaq mektepterin­degi oqýshylardyń sanyn aǵaıyn­dar­dyń balalary toltyra bastady. Ekin­shisi, aınala qaptaǵan óndiris oryndary bola tura jumyssyzdyqqa tap boldy, ortaǵa beıimdelip ketý, beıimdeý máselesi shet qala berdi. Osy rette “Nurly kósh“ baǵdar­la­masynan bizdiń oblysqa tıer paıda bar ma? – Qazir qazaq tilinde bilim be­re­tin synyptar da, mektepter de je­tedi. Alǵashqy kezderi shynyn aıtý kerek, buǵan daıyndyq bolmaǵan da shyǵar. Aýyldardyń ózinde kóbi orys tilindegi mektepter edi. Keıin­nen aralas synyptar ómirge keldi. Jalpy “Nurly kósh” baǵdarlamasy boıynsha bizdiń oblysta da óńirlik joba jasaldy. Elimizdiń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstrligimen kelisilip, bekitilgen de bolatyn. Jobany daıyndaý ba­ry­syn­da sońǵy on jylda obly­sy­myzǵa kóship kelgen oralmandardyń qonystaný úrdisine taldaý jasaldy. Olardy jumyspen qamtamasyz etýmen qatar, basqadaı áleýmettik jaǵdaılaryn tolyq sheshýge de basa nazar aýdaryldy. Oblystyń 2015 jylǵa deıingi damý strategııasyna sáıkes ekonomıkalyq damý múm­kindikteri zor Pavlodar, Ekibastuz, Aqsý qalalarynyń túıilisindegi oblys ortalyǵyna qaraıtyn qazirgi Lenın kenti atalatyn burynǵy Qazanǵap bı aýyly osy jobaǵa qatysýshylardy qonystandyrý aýmaǵy dep tańdap alyndy. – Árıne, bir-birine jaqyn turǵan óndiristi úsh qaladan jumys tabylyp, balalaryn da oqytyp aǵaıyndar bir arqa-jarqa qýanyshqa kenelgenine ne jetsin. Baý-baqsha, mal ósirýge de yńǵaıly jerler ekeni belgili. – Osy jerden jańa mektep, ba­la­baqsha, aýrýhana, basqa da áleý­mettik nysandar salynatyn bolady. Jańa joba jospar boıynsha 2012 jyly qolǵa alynbaq. – Keıbir aǵaıyndar kvotaǵa qol jetkizý qıyn, joq degende jarty jyl júremiz deıdi. Tolyp jatqan qujat toltyrý qaǵaz­bas­ty­lyq­tan, tekserýlerden, kezek kútýden, sharýalaryn ana ti­linde túsindire almaı, ma­man­dardyń jaýapsyzdyǵynan sharshaǵan­daryn aıtady. – Qonys aýdaryp kelgen baıyrǵy ult ókilderi oralman mártebesin alyp, turaqty tirkeýge turyp, kvotaǵa enip, qujattaryn eli­mizdiń azamattyǵyn alýǵa tapsyryp, bankide ashylǵan esep-shotynan aqshasyn alǵanǵa deıin birsypyra ýaqyt ótetini ras. “Oralman már­te­besin berý erejesine sáıkes oralman mártebesin berý jónindegi ótinish jáne qajetti qujattardy qabyldaý, “Oralman” elektrondyq derekqor ba­zasy arqyly ótinish berýshiniń árbir otbasy músheleriniń máli­met­terin basqa aýmaqtyq organda tir­kel­gendigi týraly tekserý júrgizý, oralman mártebesin berý jónindegi sheshim qabyldap, kýáligin berý jumystaryn oryndaý erejede on jumys kún ishinde atqarylýǵa tıis bolsa, bizdiń qyzmetkerler jeńil­de­tip eki kún ishinde daıyndap berip otyr. Alaıda oralman mártebesin alǵannan keıin turaqty tirkeýge tu­rýǵa oblystyq ishki ister departa­mentiniń jergilikti jerlerdegi kóshi-qon polısııasy bólimsheleri oral­man otbasylaryn eki aıǵa jýyq tek­seredi. Turaqty tirkeýge turǵannan keıin ǵana oralmandar erejege sáıkes kóship kelý kvotasyna engi­zile­di. Al turaqty turatyn jerine barý jáne múlkin aparý jónindegi shyǵystaryn óteý, kelgen jeri boıynsha turǵyn úı satyp alýǵa, bir jolǵy járdemaqy tóleý isi olar qujattaryn azamattyqqa tapsyr­ǵan­dyǵy týraly IID-niń kóshi-qon polısııasy basqarmasynan qoldaý hatyn ákelgennen keıin ǵana iske asyrylady. Jergilikti kóshi-qon polısııasy mekemeleri oralmandar­dan azamattyqqa qujat qabyldap alý, tekserý, basqa organdardyń ke­li­simin alýǵa joq degende 15-20 kún ketetindigin tájirıbe kórsetip otyr. Sóıtip, oralman aǵaıynnyń mem­le­ket tarapynan alatyn járdem­aqysyna qol jetkizgenge deıin kem degende úsh aı boıy terlep-tepship júretini sol. Qazir bul merzimdi qysqartý jóninde kóshi-qon polı­sııasy basqarmasymen jumys jasap jatyrmyz. Ol jerlerde qazaq tilin jaqsy biletin, oralmandardy túsine alatyn mamandardyń bolýyn qolǵa aldyq. Túbi bul máseleler sheshimin tabady. – Aýyl, aýdandarda turatyn oral­man otbasylaryna baryp turasyz ba? Ara­synda bilimdi aǵaıyndar az emes bolar? – Árıne, bizdiń jumysymyz oralmandardy qabyldap alyp, olar­­ǵa tıesili qarajatyn tóleýmen shek­telmeıdi. Máselen, ótken jyly biz jergilikti jerlerde aǵaıyndarmen 36 ret kezdesý uıymdastyryp, 2 ret dóńgelek ústel ótkizdik. Bıylǵy jyly da oralman otbasylary tyǵyz qonystanǵan Aqsý qalasynyń Pa­ra­manovka, Pogranıchnık, M.Omarov, Eńbek jáne Úshterek, sondaı-aq Pavlodar aýdanynyń Keńes, Zarıa, Maksımovka aýyldarynda bolyp kezdesý ótkizdik. Atalmysh eldi mekenderde jalpy 850-ge jýyq oralman otbasylary turady. Ár kezdesýden keıin oralmandarǵa jeke qabyldaý júrgizip, olardyń jeke máselelerin sheshýge yqpal jasap otyramyz. Aıtalyq, Aqsý qalasynda ótken kezdesýde jáne jeke qabyl­daýda bolǵan azamattardyń jumys­pen qamtý, baspana, basqadaı máse­le­ler jóninde óz ótinishterin bil­dir­di. Eńbek jasyndaǵy aǵaıyn­dar­dyń jumys izdeýde kóptegen qıyn­shy­lyqtardy bastan keshirip otyr­ǵandyqtaryn eskerip, aýyldyq jer­lerde turatyn jumyssyzdardy esep­ke alý, olardy múmkindiginshe daıar­laý, qaıta daıarlaý kýrstaryna jiberý jóninde Aqsý qalasynyń ákimine, oblystyq jumyspen qamtýdy úı­lestirý jáne áleýmettik baǵdar­la­ma­lar basqarmasyna arnaıy tapsyrma berýin surap, oblys ákiminiń áleýmettik máseleler jónindegi orynbasarynyń atyna jáne Aqsý qalasy ákimine hat joldadyq. Alda­ǵy aılarda oralmandar shoǵyrlanyp ornalasqan Ekibastuz qalasynyń eldi mekenderinde kezdesý ótkizýdi jos­parlap otyrmyz. Al bilimdi oral­mandar jóninde aıtar bolsaq, oblysymyzdaǵy eńbek jasyndaǵy oralmandardyń 1593-i joǵary bilimdi, 1810-y kásibı orta bilimdi, 6584-i orta bilimdi, 4277-i bastaýysh bilimdi bolsa, bilim salasynyń qyz­met­kerleri 877, medısına sala­sy­nyń mamandary 412, mádenıet sala­synyń mamandary 116, aýyl sha­rýashylyǵy mamandary 3563 adamdy quraıdy. Al 9165 adam basqadaı mamandyq ıeleri. Oblys boıynsha úsh joǵary mektepte sabaq beretin 12 oralman ustazdyń 2-eýi ǵylym doktory, 4-eýi ǵylym kandıdaty. Memlekettik qyzmette 11 oralman jumys istese, olardyń ekeýi aýyl ákimderi. Meniń orynbasarym Muhıt Jaqsylyquly 1991 jyly Mońǵolııadan qonys aýdaryp kelgen azamat. Al oblystyq jáne respýb­lıkalyq aqparat quraldarynda biz­diń oblystan 9 oralman jýrnalıst qyzmet atqarady, ár túrli joǵary oqý oryndarynda oqıtyn 570 stý­denttiń 63-i oblys ákiminiń gran­ty­men oqyp jatyr, kolledjderde 660, kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshelerde 174 oralman bala bilim alýda. – Aýylǵa barǵan oralman qalaı kún kóredi? – Oralmandardy jumyspen qamtý máselesi bizdiń departamenttiń jáne jergilikti ákimdikterdiń aldynda turǵan basty másele. Má­selen, búgingi kúni 14264 adamnyń 6612-si turaqty jumyspen qamtyl­ǵan, 6794 adam óz betinshe jumys istep júr. Jumyssyzdardy aýdan, qala ákimderimen kelisip, “Jol kar­tasy” baǵdarlamasyna saı ju­mysqa tartpaqshymyz. Oblystyq ju­myspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqar­masynyń bergen málimeti boıynsha, 2010 jyldyń qańtar-mamyr aıla­rynda jergilikti eńbekpen qamtý mekemelerine ótinish jasaǵan 49 oralman jumyssyz retinde tirkelip, 14 adam turaqty jumysqa, 21 adam qoǵamdyq jumysqa, 10 adam qaıta daıar­laý kýrstaryna jiberilgen. Osy­dan kelip jumyssyz bolsa oral­man­dar nege eńbekpen qamtý mekeme­le­rine kelmeıdi degen suraq týyn­daı­tyny anyq. Bizdińshe, oralman­dar­dyń jumyspen qamtý mekemelerine az kelýleriniń sebebi bar. Olarǵa eńbekpen qamtý mekemeleri usynǵan jumystarynyń jalaqysy tómendigi, sonymen qatar kóbiniń tirkelgen jerlerinde jumys taýyp, turaqty tura almaýlarynda bolyp otyr. Jumys bar qalaly jerlerge oral­man­dar tirkeýge tura almaıdy, son­dyqtan aýyldy jerlerge tirkeledi. Tirkeýge turǵan aýyldy jerlerden jumys taba almaǵandyqtan, olar qala jáne qalaǵa jaqyn eldi me­ken­derge, óndirisi bar kentterge qonys aýdaryp, sonda tirkeýsiz turýǵa máj­búr. Tirkeýleri joq bolǵandyqtan, jumys bar jerdiń eńbekpen qamtý mekemelerine jumyssyz retinde kezekke tura almaýda. – Sondyqtan óndiristi óńirde oralmandar aýylyn salýdy tezdetý kerek deısiz ǵoı. Oblystaǵy Jele­zın­ka, Ýspenka aýdandaryna О́zbek­stannan kelgen oralman otbasylary qonystandy. Sol kezdegi oblys ákimi Qaırat Nurpeıisov ózge ult ókilderi turatyn aýdandarǵa osy oralman­dar­dy ornalastyrýdy qolǵa alyp ketip edi. Sol jerlerde jańa qazaq mek­tep­terin ashty, meshitter salyndy. Elge el qosylyp, bala sany kóbeıdi. Bul ary qaraı jalǵasyn tabýy kerek sııaqty. – Búgingi kúnge deıin oralman­dar­dy jumyspen qamtý maqsatynda oblystyq eńbekpen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqar­ma­symen birlesip, oblysymyzda tu­ra­tyn eńbek jasyndaǵy oralman­dar­dyń derek qory jasaldy. Derek qoryna eńbek jasyndaǵy oralman­dardyń týǵan jyly, turǵan jeri, mamandyǵy, jumyspen qamtylǵan nemese qamtylmaǵandyǵy jónindegi málimetter engizildi. Atalmysh derekter qoryna aı saıyn jańadan qonys aýdaryp kelgen oralmandar engizilip, tolyqtyrylyp otyrady. Sonymen qatar oblys ákimdigi kvota boıynsha kóship kelgen oralman otbasynyń bir adamyn jumyspen qamtý jóninde sheshim qabyldap, “Jol kartasyna” oralmandardy kóptep tartýdy turaqty baqylaýǵa alyp otyr. – Qazir “Halyqtyń kóshi-qony týraly” zań jobasy talqylanýda. Sizdiń buǵan alyp-qosaryńyz bar ma? – Alǵash kósh bastalǵan 1991 jyly elimiz kóshi-qondy retteıtin birneshe qaýly qabyldady. Keıinnen kósh aýqymy keńeıe halyqaralyq mańyzy zor kóshi-qon úrdisi tek Úkimettiń birneshe qaýlylarymen ret­tele qoımaıtyn kúrdeli is eken­di­gin túsindik. 1997 jyly “Halyq­tyń kóshi-qon týraly” Zańy qa­byl­danyp, kóshi-qon máselesimen aına­ly­satyn memlekettik mekeme quryl­ǵan edi. Elimizdiń halyqaralyq deń­geıdegi bet-bedeli ósip, ekonomı­ka­myz qarqyndap damyp, kóshi-qon­nyń arnasy keńeıe túskendikten bul salada sheshimin tabýǵa tıis má­se­le­niń kóbeıip, kúrdelene túsken­digi­nen, burynǵy jyldary atalmysh zańǵa birneshe ret jańartýlar men ózgerister engizilgen bolatyn. Jańa­dan jasalyp jatqan zań jobasyna ótken jyly pikir-usynysta­ry­myz­dy jibergenbiz. Halyqtyń kóshi-qony týraly daıyndalyp jatqan jańa Zań jobasy kóshi-qon tóńire­gin­de búgingi kúni qordalanyp qalǵan kóptegen máselelerdiń túıinin tar­qatýǵa oń yqpal etedi dep senemiz. Áńgimelesken  Farıda BYQAI. Pavlodar oblysy.