Áriptestik áreket etkende tereńdeıdi

Qazaqstan men AQSh arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynastar ornaǵaly 24 jylǵa jýyq ýaqyt ótti. AQSh Qazaqstanǵa qomaqty ınvestısııa salǵan elder qatarynda. Onyń ústine eki el arasynda ózara senim men túsinistikke qurylǵan únqatysý bar ekenin aıta ketken jón. Osyny qaperge ala otyryp, biz AQSh-tyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Djordj Krolmen áńgimelesken bolatynbyz. – Elshi myrza, eki el ara­syndaǵy strategııalyq árip­te­stikti nyǵaıtýda nendeı sharalar atqarylýda? – Kelesi jyly Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy dıp­lomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 25 jyl tolýyn atap ótpekpiz. Bul aıtýly data tek mereke retinde ǵana emes, ózindik taǵylymy bar úlken oqıǵa bolǵaly tur. Ýaqyt jaǵynan alǵanda da, tarıh bederinde de uzaq kezeń bolmaǵanymen, osy ýaqyttyń ishinde biraz nátıjelerge qol jetkizdik. Qazaqstannyń syrtqy saıasat­taǵy jáne ekonomıkadaǵy qa­damdary sátti bolyp, halyq­aralyq qoǵamdastyq aldyndaǵy bedeli artyp keledi. Mundaı nátıjelerge Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevtyń bar­lyq máselede kóregendik ta­nytqanyn atap ótkim keledi. Osyndaı ońdy sheshimderdiń arqasynda amerıkalyq kompanııalar Qazaqstanǵa óz se­nimderin arttyryp, ınvestısııa quıa bastady. Qazirgi kezde álemde saıası jáne ekonomıkalyq ózgerister oryn alýda. Áli de saıası jáne áskerı qaýip-qaterler seıile qoıǵan joq. Taǵy qaıtalap aı­taıyn, qazirdiń ózinde Qazaq­stan saıasat pen ekonomıkada aıtar­lyqtaı tabystarǵa ıe boldy. Bıyl Prezıdent N.Nazarbaev úzdik otyzdyqqa aparar «100 naqty qadam» jos­paryn jarııa etti. Mine, osy bes ınstıtýttyq reformanyń júzege asýyna biz senim bil­di­remiz. Árıne, mundaı asa aýqymdy isti júrgizý ońaı emes. Oǵan kóp ýaqyt qajet. Jal­­py, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy strategııalyq áriptestik tereńdeı beredi. Taraptar arasyndaǵy ózara únqatysý jandanyp kele jatqany osyny ańǵartady. – Birde professor Fre­derık Starr «AQSh óńirlik deńgeıinde sol eldermen ózara yqpaldastyq platformasyn quryp almaı, óz maqsatyna jete almaıdy» degen pikir aıtqan-dy. Siz osy pikirge qosylasyz ba? – Men AQSh-ta Keńes Odaǵy tarqamaı turyp, Ortalyq Azııa máselelerimen aınalysatyn saıasatkerlermen jaqsy tanys boldym. Sondaǵy baıqaǵanym – táýelsizdigin alǵan elder ózderiniń ishki máselelerin barynsha ońtaıly sheship alýǵa tyrysýy edi. Qazaqstandaǵy ońdy ózgeristerge ishki jaǵ­daılar ǵana emes, syrtqy fak­torlardyń da yqpal etetini belgili. Sondyqtan da elge kór­shiles memlekettermen jaqsy qarym-qatynastarda bolýy oryndy sanalsa, solardyń biri – alys ta bolsa AQSh degim  keledi. Bizdiń saıasatymyz sol baıaǵy 25 jyl burynǵysyndaı, óńirlik yntymaqtastyqty yntalandyrý jáne óńilik problemalardy yntymaqtasa sheshý. – 1994 jyly Demok­ratııalyq áriptestik týraly hartııaǵa qol qoıylǵany málim. Sodan beri kóp ýaqyt ótipti. Qazir bul baǵytta ne istelip jatyr deı alasyz? – Árıne bunyń barlyǵy ýaqytpen baılanysty. Onyń ústine jyldan jylǵa jaǵdaı ózgerip keledi. Qoǵamǵa qalaı­sha demokratııalaný kerektigi máse­lesinde ár el ózinshe áre­­ket etedi. Tipti, AQSh-tyń ózin alyp qaraǵanda mun­da qoǵam «jetilip boldy» dep túıindeýge bolmaıdy. Sondyqtan da bul qujat bizdiń aldymyzǵa mindetter júktep, is josparlaryn qurýǵa baǵyttaıdy. Olaı bolsa bes nemese jıyrma jylda osyny atqaryp tastaý kerek degendeı naqty meje qoıylmaıdy. Biraq bul baǵyttaǵy jumys tolastamaǵany jón. – Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdanýda kóptegen bastamalar kóterip, onyń birazy halyqaralyq qaýym­dastyq tarapynan qoldaý tapty da. Elimizdiń bundaı ıgi áreketterin qalaı baǵa­laısyz? – Bul jerde Prezıdent N.Nazarbaevtyń sol kezdegi kóregendik ustanymy bol­ǵan­dyǵyn aıtpaı ketpeske bolmas. Prezıdentterińiz bul qa­rýlardy ustap otyrýdyń ózi qymbatqa soǵatynyn jaqsy túısindi. AQSh, Reseı jáne Qytaı ıadrolyq qarýǵa ıe el­der retinde qomaqty qar­jy jumsaıtynyn eskersek, táýelsizdigin jańadan alǵan elder úshin ony saqtaý, kúzetý óte qymbatqa túsetin edi. N.Nazarbaev úshin eldiń qaýipsizdigi mańyzdy boldy. Árıne, qaýipsizdikti ıadrolyq qarý arqyly emes, ekonomıka­ny aıaǵynan nyq turǵyzý joly­men jáne eldegi saıası bir­tutas­tyqty saqtaı otyryp she­shý durys uıǵaryldy. Sondyqtan bul oń­dy sheshim boldy dep oılaımyn. – Sizdiń qazaq ti­lin úı­renýge degen talpy­ny­sy­ńyzdy estidik. Onyń ústine elshilik aýlasyna qazaqtyń kıiz úıin tigip qoıǵan ekensiz. Buny sizdiń qazaq halqyna qurmetińiz dep qabyldaýǵa bola ma, joq álde mádenıetke qyzyǵýshylyǵyńyz bar ma? – Men qazaq tilin meńgerýge tyrysyp júrmin, áli de til syndyrýǵa biraz ýaqyt kerek. Al kıiz úı tigýge keler bolsaq, onyń ártúrli sebepteri bar. Birinshiden, ol ádemilik. Qazaqstannyń nyshany bolyp ta tabylady. Kelgen qonaqtarym kıiz úıdi kórip tamsanyp jatady, óıtkeni qazaq mádenıetindegi onyń ár­bir bólsheginiń ózindik máni bar. Sizderdiń syrtqy ister mınıstrlerińiz kelgende de tańdanysyn jasyrmady. О́zge elder elshileri  qonaqqa kelgende qyzyǵa qaraı otyryp: «Qazaqstanda sen ǵana osyndaı kıiz úı tigip otyrsyń», dep aıtyp jatady. Negizi kıiz úıdiń janyma jaqqany sonshalyq, men basymdy suqqannan  onyń ádemi bezendirilgenine tánti bolyp kelemin. Osyndaı ádemi úıdi AQSh elshiligi rezıdensııasynyń janynda tigý jóninde sheshim qabyldaýym sondyqtan. Bir jaǵynan alǵanda bul qazaqstandyqtarǵa kórsetken qurmetim bolsa, ekinshiden, rezıdensııamnyń aýmaǵyn osyndaı jolmen keńeıtkim keldi (kúldi). Al shynyn aıtqanda, ártúrli sharalardy ótkizip turatyn bul kıiz úı men úshin mańyzdy oryn sanalady. Árıne, bunyń barlyǵy pragmatıkalyq, adamdyq, tipti saıası oıdan týyndaǵan she­shim. Eń bastysy, AQSh-tyń Qazaqstandaǵy ókili retinde meniń qazaqstandyqtarǵa degen tereń qurmetim ekendigin kórsetkim keldi. – Qazaqstan týrızm salasyn damytýǵa erekshe mańyz berip otyr. Onyń ústine 2017 jyly halyqaralyq kór­­meniń elimizde ótetinin bilesiz. Osy turǵydan kelgende AQSh tarapynan belgili bir qadamdar men jobalar bar ma? – Týrızmdi alar bolsaq, ol bızneske qatysty. Sondyqtan da Qazaqstanda týrızm salasyn damytatyndaı aýan qalyptasýy tıis. Bul oraıda sizderdiń elderińizdiń úl­ken áleýeti bar ekendigin reti kelgende aıta ketý kerek. AQSh Qazaqstannan alys ornalasqandyqtan da turǵyndar mundaǵy jaǵdaıdy, onyń ádemi tabıǵaty bar ekendigin bile bermeıdi. Me­niń oıymsha, oǵan da biraz ýa­qyt kerek. EKSPO-2017 Qazaqstan damýynyń kór­setkishi bolýy tıis. Jáne de Qazaq elin álemge pash etedi dep oılaımyn. Atalǵan sharaǵa qatysqysy keletin kóptegen amerıkalyq kompanııalardy jaqsy bile­min. «Bolashaq energııasy» bar­shaǵa ortaq, sondyqtan da amerıkalyq kompanııalardyń qatyspaı qoımaıtynyna sen­dirgim keledi. – Áńgimeńiz úshin rahmet.  Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».