Ata Zań – Máńgilik El qurýdyń kepili

«Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp, ózimizdi erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beıbitshil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy tileı otyryp, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezine otyryp, ózimizdiń egemendik quqyǵymyzdy negizge ala otyryp osy Konstıtýsııany qabyldaımyz» degen maqsatpen 1995 jyldyń 30 tamyzynda elimizdiń negizgi zańy – Konstıtýsııa qabyldandy. Konstıtýsııany qa­byl­­daı otyryp, Qa­zaq­­­stan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep bekitti. Árıne, barlyq memlekettik organdar men quqyq qorǵaý organdarynyń basty maqsaty halyqqa qyzmet ete otyryp, onyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý bolyp tabylady. О́ıtkeni, Kons­tıtýsııanyń 13-baby 2-tarmaǵyna sáıkes, árkimniń óz qu­qyqtary men bostandyqtarynyń sot ar­qyly qorǵalýyna quqyǵy bar. Bul aza­mattardyń quqyqtaryn qalpyna kelti­rýdiń taǵy bir tásili retinde sotqa júginý múmkindigi bar ekendiginiń belgisi. Sot-quqyqtyq reforma­lardyń júrgi­zilýi memlekette táýelsiz ári joǵary sot bıli­giniń ornyǵýyna ákeldi. Sotqa azamat­tardyń seniminiń artqandyǵyn jyl saıyn sotqa júgingen azamattar aryzdarynyń artýynan kórýge bolady. Alaıda, tájirıbe kórsetkendeı, sotpen azamattardyń talap-aryzynyń qanaǵattan­dyrylýy onyń quqyqtarynyń qalpyna keltirilýiniń kepili bolyp tabylmaıdy. Osy jerde azamattyq is júrgizýdiń negizgi satylarynyń biri – sot aktisin oryndaý barysyna tolyǵyraq toqtaýdy jón kórip otyrmyz. Máselen, azamattyq jáne qylmystyq (soma óndirip alýǵa qatysty) quqyqtyq qatynastardaǵy sońǵy saty retinde zańdy kúshine engen sot aktisiniń merziminde ári tolyq oryndalýy joǵaryda atalǵan Konstıtýsııa normasyn shynaıy júzege asyrý bolyp tabylady. О́kinishke qaraı, sot aktisiniń merziminde ári tolyq oryndalýy búgingi tańda kókeıkesti másele ekendigi eshkimge de qupııa emes. Osyǵan oraı, bul máseleni sheshý maqsatynda sot oryndaýshylar ınstıtýtyn jetildirý úshin atalǵan qatynastardy retteýge baǵyttalǵan elimizdiń zań shyǵarýshy organy zańnamaǵa tolyqtyrýlar men ózgertýler engizý jumystaryn júrgizýde. О́ıtkeni, Konstıtýsııanyń 83-babyna sáıkes, prokýratýra memleket atynan Respýblıkanyń aýmaǵynda zańdardyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Jarlyqtarynyń jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń dálme-dál ári birkelki qoldanylýyn, jedel-izdestirý qyzmetiniń, anyqtaý men tergeýdiń, ákimshilik jáne oryndaýshylyq is júrgizýdiń zańdylyǵyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady, zańdylyqtyń kez kelgen buzylýyn anyqtaý men joıý jóninde sharalar qoldanady, sondaı-aq Respýblıka Konstıtýsııasy men zańdaryna qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerge narazylyq bildiredi. Prokýratýra sotta memleket múddesin bildiredi, sondaı-aq, zańmen belgilengen jaǵdaıda, tártipte jáne shekte qylmystyq qýǵyndaýdy júzege asyrady. Osy oraıda prokýratýra organdary zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáıkes dálme-dál ári birkelki oryndalýyna qadaǵalaý júrgizýshi joǵarǵy organ bolǵandyqtan zań buzýshylyqtar týyndaýyn kórgen jaǵdaıda, qarama-qaıshylyqtardy boldyrmaýdy prokýratýra organdarynyń tikeleı mindeti dep bilýge bolady. Atap aıtqanda, Qylmystyq atqarý kodeksiniń 51-babyna sáıkes, sot úkimi zańdy kúshine engen kúnnen bastap bir aı ishinde aıyppuldy tólemegen jáne óziniń kiristerin ne múlkin májbúrlep óndirip alýdan jasyratyn sottalǵan adam aıyppul tóleýden jaltaryp júr dep tanylady. Aıyppul tóleýden jaltaryp júrgen sottalǵan adamǵa qatysty sot oryndaýshysy sotqa Qylmystyq kodekske sáıkes aıyppuldy jazanyń basqa túrine aýystyrý týraly usyný jiberedi. Atalǵan normanyń mazmunynan sot oryndaýshysyna aıyppuldy óndirip alý týraly atqarý qujatyn oryndaý úshin bir aı merzim berilgendigin túsinýge bolady. «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryn­daýshysynyń mártebesi týraly» Zańnyń 39-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes, merzimdi óndirip alý týraly atqarýshylyq qujat­tardy qospaǵanda, sondaı-aq, zańnamalyq akti­lermen oryndaýdyń óz­geshe merzimderi belgi­lengennen basqa jaǵdaılarda, atqarýshylyq qujattar boıynsha sot oryndaýshylarynyń oryndaýy atqarýshylyq is júrgizý qozǵalǵan kúnnen bastap eki aıdan aspaıtyndaı merzimde aıaqtalýǵa tıis. Atalǵan eki normanyń arasynda qarama-qaıshylyq bar ekendigin eskere otyryp, «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshysynyń mártebesi týraly» Zańnyń 39-babynyń 1-tarmaǵyna «merzimdi óndirip alý týraly atqarýshylyq qujattardy qospaǵanda, sondaı-aq zańnamalyq aktilermen oryndaýdyń ózgeshe merzimderi belgilengennen basqa jaǵdaılarda, atqarýshylyq qujattar boıynsha sot oryndaýshylarynyń oryndaýy atqarýshylyq is júrgizý qozǵalǵan kúnnen bastap eki aıdan aspaıtyndaı merzimde, al sottyń úkimderi boıynsha aıyppul óndirip alý týraly  atqarýshylyq is júrgizý qozǵalǵan kúnnen bastap bir aıdan aspaıtyndaı merzimde aıaqtalýǵa tıis», degen tolyqtyrý engizý qajet dep esepteımiz. Elimizde zańnamaǵa engizilip jat­qan ózgerister men tolyqtyrýlar Konstıtýsııanyń negizgi ıdeıalary men qaǵıdalaryn quqyqtyq memleket qurylymynyń jańa kezeńiniń aıasynda ómirimizde júzege asyrýǵa múmkindik beredi. «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrý jáne tıisinshe ulttyq quqyqtyń turaqtylyǵy, quqyqtyq retteýdiń pármendiligi memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń syndarly ózara is-qımylyna, bılik organdary qabyldaǵan sheshimderdiń sapasyna jáne laýazymdy tulǵalardyń jaýapkershiligine baılanysty. Aınur IBRAEVA, Almaty aýdandyq prokýratýrasy bóliminiń aǵa prokýrory. Astana.