Ulttyq saıasatymyz – ózgeler úshin úlgi

Máskeýde ornalasqan «Rossııa segodnıa» aqparat agenttiginiń mýltımedııalyq baspasóz-ortalyǵynda Reseı halyqtary Assambleıasynyń jáne Reseı ǵalymdary akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń qamqorlyǵymen «TMD keńistigindegi etnosaralyq qarym-qatynastar: Reseı men Qazaqstannyń tájirıbesi» atty taqyrypta dóńgelek ústel ótti. Burynǵy Keńes Odaǵyna múshe elderdiń arasynda Qazaqstan men Reseı etnostyq quramy boıynsha eń kúrdeli memleketter bolyp sanalady.  Osy oraıda, eki eldiń memlekettik ulttyq saıasatyn iske asyrýǵa qoǵamdyq qurylymdar, ıaǵnı Qazaqstan halqy Assambleıasy men Reseı halyqtary Assambleıasy belsendi qatysyp otyrǵanyn atap ótý qajet. Qatysýshylar TMD keńis­ti­gin­degi elderdiń ulttyq saıasattary erekshelikterin qarastyryp, et­no jáne dinaralyq yntymaqty saq­taý máselesinde eki eldiń tájirı­belerin taldap shyqty jáne aǵym­daǵy qaýip-qaterlerdiń qazirgi qalyp­tasyp otyrǵan saıası-áleýmettik úde­ris­terge yqpal etý deńgeıin aıqyn­daýǵa tyrysty. Is-sharany bastaý sózinde Reseı halyqtary Assambleıasynyń tór­a­ǵasy Svetlana Smırnova Qazaq­standa memleket pen etnomádenı birlestikter arasynda ózara tabysty qatynastardyń erekshe tájirıbesi qalyptasqanyn aıtty. Sondaı-aq, ol Qazaqstan halqy Assambleıasy reseılik áriptes Assambleıadan buryn qurylyp, oǵan úlgi kórsetip kele jatqanyn atap kórsetti. Onyń pikiri boıynsha, Assambleıany Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ózi basqaratyny osy uıymnyń qoǵamdaǵy erekshe mańyzdylyǵyn aıǵaqtaıdy. «Qazaqstan Prezıdentiniń kezekten tys saılaýyn ótkizý týraly bastamany Qazaqstan hal­qy Assambleıasy usynǵany qısyn turǵysynan óte oryndy dep esep­teı­min, sebebi, óz memleket basshysyna senim bildirý deńgeıin kórsetý asa mańyzdy jáne Nursultan Na­zarbaev eń joǵary paıyzdyq daýys alatynyna senemin», – dedi S.Smırnova. Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary (QHA) Anatolıı Bashmakov óz kezeginde álemdik tarıhta sońǵy ýaqytqa deıin ult máselesin tek eki jolmen sheshýge múmkindik bolǵanyn aıtty. Eýropa elderinde keń taraǵan «mýltıkýltýralızm» tájirıbesi beınesinde barlyq etnostar bir «qazan ishinde» aralasatyn, nemese eldiń ataýyn bergen ultqa basymdyq beriletin. «Qazaqstan bolsa, óziniń kópultty halqyn belgili úlgilerge salmaı, óziniń erekshe úlgisin qalyptastyrdy. Onymen ulttardyń alýan túrliligi joıylmaı, kerisinshe, kópulttylyq Qazaqstan halqy birlestiginiń rýhanı negizine aınaldy.  Barlyǵymyz ózimizdi bir eldiń azamattary dep sezinemiz, sonymen de óz tarıhı túpterimizdi, ulttyq erekshelikterimizdi jáne tilimizdi umytpaýǵa tyrysamyz», –  dedi A.Bashmakov. Máskeý Karnegı ortalyǵy ǵylymı keńesiniń múshesi Alekseı Malashenko etnosaralyq qarym-qatynas máselesin ylǵı ózgerip turatyn aýa raıymen salystyrdy jáne kerek jaǵdaıda paıdalanýǵa bolatyn qolshatyr qurastyra bilý kerek ekenin atap kórsetti. Ol qandaı  ahýalǵa da daıyn bolý qajet dep sanaıdy. «Qazaqstan shy­naıy tıimdi ulttyq saıasat júrgi­zetin álemdegi az elderdiń biri», – dedi ol. A.Malashenko, sondaı-aq, Qazaqstan basshylyǵy iske asy­ryp otyrǵan ultaralyq saıa­satty álem­degi eń tabystylarynyń birine jat­qyzatynyn jáne bul Qazaqstandaǵy ishki memlekettik turaqtylyqtyń negizin quraıtynyn aıtyp ótti. Sonymen qatar, sarapshynyń aıtýy boıynsha, elimizdegi ulttyq saıasat úlgisiniń ereksheligi kóp ulttardyń bir aýmaqta beıbitqatar turý dástúrimen, etnostyq jáne dinı artyqshylyqqa jol berilmeıtinimen, kópshilik arasynda tózimdi minez-qulyq mádenıetiniń qalyptasýymen sıpattalady. Aımaqtyq máseleler ıns­tı­týtynyń bas dırektory Dmıtrıı Jýravlev óz sózinde Qytaıdyń kóne tarıhynda aıtylǵandaı, dárigerge emdelýshi aýyrǵan kezinde emes, aman-saý júrgen kezinde aılyq tólegeni týraly mysal keltirdi. «Sonymen, Qazaqstan halqy Assambleıasy emdelýshiniń deni saý kezindegi dárigeri sekildi qyzmet etýde», – dedi ol. Mundaı jaǵdaı memleket basshylyǵynyń Assambleıaǵa jetkilikti saıası nazar berýiniń arqasynda múmkin bolyp otyr, dep málimdedi D.Jýravlev. Ǵalymnyń pikirinshe, ultaralyq problemanyń basty sebebi – kedeıshilik pen kelesheksizdikte. Qazirgi kezde Jer sharynda shıe­lenisken túrli etnosaralyq daǵda­rystardyń negizinde áleýmettik teńsizdik faktory jatatyndyǵyna kóptegen mysaldar bar, dep aıaqtady sózin ǵalym. Almaty qalasynda ornalasqan Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýty shtab-páteriniń basshysy Mádına Nurǵalıeva elimizdegi etnosaralyq ahýaldy sıpattaıtyn áleýmettik zertteýler kórsetkishterimen bólisti. Onyń málimetine sáıkes, Qazaqstandaǵy túrli etnostyq toptar ókilderiniń 88,7%-y elimizde óz­derin jaqsy sezinedi, 61,8%-y ózi turyp jatqan aımaqtaǵy ult­aralyq qatynastardy tatý dep baǵalaıdy, al 28,9%-y beıtarap dep sanaıdy. Azamattardyń 75%-y basqa etnos ókilderimen is júrgizýge, 90%-dan astamy bir ujymda oqýǵa jáne qyzmet etýge, kórshi jáne dos bolýǵa, 63%-y ózge ulttyń ókilimen otaý qurýǵa daıyn. M.Nurǵalıevanyń aıtýynsha, Otanymyzda azamattyq jáne etnostyq baǵyttardy qamtıtyn Qazaqstan ultyn qalyptastyrý saıa­saty júzege asyrylýda. Halyqaralyq Túrki akademııa­synyń sarapshysy Tımýr Kozy­revtiń aıtýynsha, etnosaralyq ynty­maqtastyqtyń qazaqstandyq úlgisi qaı el úshin de tıimdi. О́ıt­keni, búginde Qazaqstan qoǵamy et­nosaralyq daǵdarystarǵa qarsy joǵary ımmýnıtetke ıe bolyp otyr. Al Máskeý memlekettik ha­lyqaralyq qatynastar ınstıtýty taldaý ortalyǵynyń dırektory Andreı Kazansev qazirgi tańda álemniń túrli aımaqtarynda etno jáne dinaralyq faktorlarǵa baılanys­ty daý-damaılar kóbeıgenin aıtty. Onyń pikirinshe, eldegi qalyptasqan ultaralyq aýyzbirshilik memlekettik saıasattyń maqsatty oryndalýynyń nátıjesi. RǴA Shyǵystaný ınstıtýty janyndaǵy Ortalyq Azııa men Kavkazdy zertteý ortalyǵynyń ókili  Stanıslav Prıtchın óziniń sózinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderde birlesken ıdeologııalyq, mádenı-gýma­nıtar­lyq máselelerge jaýapty ın­tegrasııalyq organdar ázirshe qurylmaǵanyna ókinish bildirip, bolashaqta mundaı memleket­aralyq qurylymdar paıda bolatynyna senimdi ekenin jetkizse, Más­keý qalasyndaǵy Lev Gýmılev orta­lyǵynyń dırektory Pavel Zarı­fýllın Qazaqstannyń etnosaralyq saıasatynyń oń tájirıbesin Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderge taratýdy usyndy. Jalpy alǵanda, qatysýshylar qazirgi tańda elimizde júzege asyrylyp kele jatqan etno jáne kon­fessııaaralyq kelisim úlgisi álemdegi eń tıimdi úlgilerdiń biregeıi degen ortaq ustanym bildirdi. Sarap­shylar úshtuǵyrly til saıasaty, ekonomıkalyq reformalarǵa basym­dyq berý, qoǵamda barlyq ulttar men áleýmettik toptardyń ómir­lik múddelerin eskerý sekildi Qazaq­stannyń El birligi doktrına­sy negizgi erejeleriniń artyq­shy­lyqtaryn erekshe atap ótti. Is-shara sońynda qatysýshylar Qazaqstandaǵy iske asyrylyp kele jatqan etnosaralyq memlekettik saıasat pen tájirıbe ózge de shetelder men TMD memleketterine praktıka turǵysynan paıdaly ekenimen biraýyzdan kelisti. So­ny­men qatar, sarapshylar aldaǵy prezıdenttik saılaý máselesine ar­naıy toqtalyp, áleýmettik-ekonomıkalyq, ultaralyq jáne dinaralyq yntymaq salasyndaǵy Qazaqstanda qol jetkizilgen oń nátıjeler arqasynda elde ishki saıa­sı ahýaldyń turaqtylyǵyna esh nárse qaýip tóndirmeıdi degen ortaq pikirge toqtady. Sáýlebek BIRJAN.