«Sheriden – shetin, shybynnan – shyǵyn»

shyǵarǵan Qytaıdyń jemqorlyqqa qarsy joıqyn soǵysynyń jańǵyryqtary SAÝDAGERDIŃ SARYÝAIYMY. Kádimgi dúken. Ortańqol qonaqúıdiń tómengi qabatynda kádesyı satady. Baıtaq Beıjiń men alyp shahar Shanhaıda munyń áýlıesindeı qonaqúıler men dúkender bar. Biraq eldiń eń ortasynda turǵan Sıan qalasyndaǵy dúken ıesiniń ýaıymy basqalardan kem emes. Saýdasynyń keri ketýine eldegi korrýpsııamen kúres naýqany sebepker ekenin aıtyp, muńyn shaqqan. Shaǵyn dúkenniń basyna qalaı bult orandy? Sóıtsek, buryn qaladaǵy sheneýniktiń kópshiligi óz sybaılastaryna syılyqty osy jerden alǵan eken. Qytaıda korrýpsııamen kúres bastalǵaly bul jerge túrli mekemeler tapsyrys berýdi qoıǵan. Dúken ıesi taýarlaryn eki-úsh esege arzandatqan. Onyń ózin biz sııaqty ári ótken-beri ótken sheteldik jolaýshylarǵa jalynyp-jalpaıyp ótkizýge májbúr. «Osy qalǵanynyń kózin qurtsam, dúkendi jaýyp qutylamyn», deıdi. Bul kórinisti basqa qalalardan da baıqaý qıyn emes. Qubylys Qytaı basshylyǵy kezekti aýysqan 2012 jyly bastaldy. QHR-dyń jańa Tóraǵasy Sı Szınpın tizgindi qolǵa alysymen buryn bolmaǵan jańa naýqandy jarııalap jibergen. Qytaı – naýqansyz tura almaıtyn memleket. Baıaǵy aldymen «ashylyp saıraý», sońynan «ashylǵannyń bári – gúl emes, saıraǵannyń bári – bulbul emes» degen urandary qazaqqa da tanys. Qabdesh Jumadilovtiń «Sońǵy kósh» romanynyń arqasynda. Jemqorlyqqa qarsy kúrestiń bastalýyna mór ustaǵan myqtylar myńq etpegen. «Dıirmende týǵan tyshqan kúnniń kúrkirinen qoryqpaıdy». Barlyq joǵarydan tómenge deıingi mekemelerdiń tórin toltyryp turǵandar «Sı joldas óz bıligin myǵym etý men baqtalas bolǵandardy yqtyrý úshin aıta saldy», dep ton pishken. Joq, bári qatelesipti. Bul aıdalaǵa jaı laqtyra salǵan jalǵyz tas emes, taýdyń qorymy qozǵalǵandaı joıqyn qubylys bolyp shyqty. Qojanasyrdyń «shapanym úshin kelgen shý eken» degenindeı birer sheneýnikti túrmege tyǵýmen aıaqtalar dep boljanǵan naýqannyń ekpini úsh jyldan beri basylmaı tur. Sybaılastyqqa qarsy siltenetin segiz qamshy týraly alǵashqy pármenge atqaminer ataýly eleýsiz qaraǵan. Jaraıdy: qarsy alǵanda aıaqqa qyzyl kilem tósemesin, qoshemetke gúl usynbasyn, dý qol shapalaqtamasyn (birinshisi), ákimshiliktegiler kommersııalyq ǵımarattardyń lentasyn kespesin, irgetasynyń alǵashqy qadaýyn qadamasyn (ekinshisi), qujattardy qıturqy tilmen, eriksiz para bergizetin emeýirinmen jazbasyn (úshinshisi), shetelge qajet kezde, ruqsatpen shyq­qanda sońynan nókerin shubyrtpasyn (tór­tinshisi), el ishin aralaǵanda joldardy jap­qyz­­basyn (besinshisi), teledıdar ekranynan jóndi-jónsiz kórine bermesin (altynshysy), joǵarynyń ruqsatynsyz kitap pen maqala jazbasyn, quttyqtaý joldamasyn (jetinshisi), aqyr aıaǵynda memleket esebinen úı, avtokólik, emdeý men saýyqtyrý oryndaryna joldama almasyn degenniń bári kúlkili kóringen. О́ıtkeni, sheneýnik ataýly Sıdiń baǵyty sıyrquıymshaqtanyp baryp, sý aıaǵy qurdymǵa aınalaryna senimdi edi. Biraq joǵary bılikke jetken jańa basshy aıtqanyn umytyp ketetinderdiń qatarynda bolmaı shyqty. Ol «bulaı taırańdaı bersek, partııa men halyqtyń arasynda biteý qabyrǵa paıda bolady, biz onda ózimizge kúsh beretin tamyrdan aırylamyz», dep tujyrymdady. Aldymen Qytaıdyń óz zatyn mensinbeı, shetel ónimine sozylatyn óndirshekter sheńgelge ilikti. Memlekettik qurylymdar kórshiles Ońtústik Koreıa men Japonııa, AQSh kompıýterlerin satyp alýdy toqtatty. Tek qytaılyq kompanııa­lar shyǵarǵan ónimderge kóshti. Ol ǵana emes, keńsege qoıylatyn teledıdar, tońazytqysh, salqyndatqysh, garajǵa alynatyn avtokólik otandyq boldy. Sheneýnikter negizinen «Hongjı», ıaǵnı «Qyzyl jalaý» atty kompanııanyń avto­kóligine qonjıdy. Sybaılastyqty toqtatýǵa baǵyttalǵan bul qadam bastapqyda ekonomıkaǵa tusaý saldy. Jańa Tóraǵa osyndaı Jarlyq shashqan jyldyń qorytyndysynda banketter sany úshten birge, avıa­bıletter salý onnan birge, qymbat zattardy satý tórtten birge, qytaılyq atqaminerleriniń súıikti sýsyny, shıshasynyń baǵasy 600 AQSh dollary turatyn «Maotaı» araǵynyń ótýi úshten birge kemidi. Tıisinshe qazynaǵa túsetin salyq azaıdy. Biraq tarazynyń ekinshi basyna zer salǵan adam Sı Szınpın ustanymynyń jetistikterin ańǵarady. Sol alǵashqy jyly bıýdjettiń shyǵys bóligi kúrt azaıtylypty. Úkimettik qurylymdar 40 mıllıard AQSh dollary kólemindegi shyǵyndy únemdep qalǵan. Al bıýdjettik mekemelerdiń álgindeı dańǵazalardy azaıtýdan únemdegen somasy 156 mıllıard AQSh dollary mólsherinde. Bul ońaıǵa túspedi. Saqshylar keıde meıramhanalar men qonaqúılerdi aralap, tólem týraly túbirtekterdiń qaı mekeme, kim degen adamnyń atyna jazylǵanyn tekserip otyrǵan. Tipti, mektepter tekserilgen. Buryn balalaryn oqý ornyna «H5» BMV-symen tasyǵandar endi ózekti jaryp shyqqan jalǵyz uldaryn «Favýsık» atty kópshilikke arnalǵan kólikten túsirip júr. «О́GIZDIŃ» О́LIMI. Qytaıda jazý men sýrettiń shyǵýy myń jyldarmen sanalady. Sondaı eski sýrettiń birinde adamnyń mańdaıyna ystyq temirmen tańba salý sáti beınelengen. Terisi shyjǵyrylyp jatqan jaı baıǵus emes, bildeı sheneýnik. Paraqorlarmen kúresken kezekti naýqannyń qurbany. Jaıshylyqta ógizdi de óltirmeıtin, arbany da syndyrmaıtyn Qytaı saıasaty jemqorlarmen kúres órshigen kezde arbany aman alyp qalyp, «ógizdi» óltirip otyrǵany osydan ańǵarylady. Paraqorlyqpen bul birinshi kúres emes. Aqshaǵa aryn satqan sheneýnikter týraly alǵashqy jazbalar Shan áýleti bılik qurǵan dáýirde shejirege túsken. Bul áýlet jańasha jyl sanaýǵa deıingi HVIII ǵasyrda taqqa otyryp, 700 jyl ony basqalarǵa bermegen. Demek, budan 3500 jyl buryn-aq Qytaıda úkimet isi júrgizilip, onymen aınalysqandar barmaq basty, kóz qystyǵa barypty. Anyǵynda aldyna kelgenderdiń sharýasyn ońdy sheshý úshin áıelderin túnemelge berýdi talap etken. Odan beride «Alty áýlet» atalatyn bılik tusynda sheneýnikterdi satyp alý úshin qoıyndaryna áıel salý dástúrimen qatar at pen aqsha berý ádetteri bolǵany jylnamaǵa jazylǵan. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi I ǵasyrda Chjoý áýleti dáýirlegende jazylǵan qujattarǵa qaraǵanda sharýalarǵa joǵary ústememen nesıe berip, olardy qaryzǵa belshesinen batyrǵan atqaminerler bolypty. Sonyń kesirinen qara sharýalar qulǵa aınalyp, bıliktegilerdiń jerin tegin jyrtyp bergen. Qaı ımperatordyń tusynda bolmasyn sheneýnikter ózinen tómengi satyda turǵandardan aqsha talap etetin. Muny boldyrmaý úshin osydan eki myń jyl buryn sheneýnikter qataryna taza adamdardy tartý úshin emtıhan tapsyrý bastalǵan. Onda da jeń ushynan jalǵasý ádeti tyıylmaǵan. О́ıtkeni, Qytaıdyń memlekettik mashınasy óte úlken, myń-myńdaǵan usaq tetikter kóp. Bárin túgel baqylaý múmkin emes. Ekinshiden, Qytaıda úkimet jumysyn isteıtinderdiń jalaqysy tómen bolǵan. AQSh-taǵy Mıssýrı ınstıtýty ǵalymdarynyń tujyrymdaýynsha, eń tómengi jalaqy bizdiń dáýirimizdegi 1368-1644 jyldarǵy Mın jáne 1644-1911 jyldarǵy Sın áýletteri bıligi kezinde erekshe baıqalǵan. Mın áýletiniń bir ókili Chjý atty ımperator qazynaǵa shekten tys alym alynatynyna nazar aýdaryp, ony azaıttyrypty. Salyq azaıǵan soń álbette jergilikti ókilderdiń jalaqysy kemigen. Buǵan shamdanǵan ákimder báribir sol sharýalardan para talap etken. Mınderden shyqqan jáne bir bıleýshi parany azaıtý úshin atqaminerlerdi qysqartqan eken. Endi, ózi ákim, ózi salyq jınaý­shy, ózi sot bolyp otyrǵan jergilikti bıleýshi paranyń qunyn on esege arttyryp jibergen. Bylaısha atqanda, «qaıda barsa – Qorqyttyń kóriniń» keri. Paraqorlyq kórinis bergen saıyn oǵan qarsy tosqaýyl áreketteri jetilip otyrǵan. Qytaıdaǵy sybaılastyqtyń aldyn alý bıýrosynyń derekteri boıynsha, Sın áýleti tusynda zańsyz aqsha alǵan sheneýniktiń mańdaıyna qyzǵan temirmen tańba basylǵan. Mın ımperatorlary paraǵa qarsy maıdan­da odan da aıaýsyz áreketke barypty: para­qor­lardyń tirsegi qıylǵan, tirideı terisi sypy­rylǵan. Beridegi Sın dáýirinde bul jaza jeńil­dep­ti, jon terisin sypyrýdy qoıyp, sol jonyna 100 dúre soǵylatyn. Ol da ońaı emes, arqasyn tosyp jatqan talaılar osy dúre kezinde ólip ketedi eken. Qytaı – ejelden esep-qısap júrgizip otyrǵan, oǵan óte muqııat memleket. Alaıda, belgilengen dúre ǵana emes, sony alǵan paraqorlar da jipke tizilgendeı jazýly. Mın áýletiniń 276 jyl boıǵy basshylyǵynda uzyn-sany 150 myń qyzmetshi para alǵany úshin jazalanǵan. Sın dáýirindegi bıleýshilerdiń biri Sıanlýn óziniń 60 jylǵy ımperatorlyq qyzmetinde 400 sheneýnikti paraqorlyǵy úshin qyzmetten shettetken. Sóz arasynda aıta ketsek, bizdiń Abylaı hanymyz óziniń hattaryn osy Sıanlýnǵa jazǵan, elshilerin de osy ımperatorǵa attandyrǵan. Terisin sypyrsyn, dúrege jatqyzsyn, sóıte-sóıte áıteýir Qytaı kommýnıstik zamanǵa jetti. Ataqty Mao Szedýnnyń kúni týdy. Bul endi – ımperator emes, Qytaı Kompartııasynyń jetekshisi. Mao joldas úsh ret paraqorlyqqa qarsy naýqan bastapty. Biraq eldegi kártishke júıesi, mektepterdiń azdyǵy, jumys oryndarynyń jetispeýi jergilikti ákimderdiń dıirmenin aınaldyryp-aq turdy. Olarǵa aqsha emes, tapshy taýarlardy tyǵyp berý úrdiske aınaldy. Maodan keıin bir dúrligip qalǵan Qytaı saıa­saty kommýnıstik, ekonomıkasy kapıtalıstik biregeı satyǵa kóterildi. Mektep pen balabaqsha jetkilikti salyndy, óndiris dúrildep ósti. Naryqtyq ekonomıkada jurttyń bári kásipkerge aınaldy. Taýar tapshylyǵy joıyldy. Qustyń súti men jylqynyń ótin de jasap beretin tapqyr elde paraqorlarǵa endi oryn qalmaǵan sııaqty edi. Joq. Jan basyna shaqqandaǵy jalpy ónimniń ósýimen birge bıýrokratııanyń óktemdigi ulǵaıa túsipti. Olar tıimdi ári tez sheshim shyǵaryp bergeni úshin úles alýǵa kóshti. Bul oraıda Qytaıdy jańa damý kezeńine jetkizgen Den Sıaopındi aıyptaýshylar barshylyq. Olar «Qytaı reformasynyń kósemi damýdy tezdetý úshin korrýpsııaǵa ádeıi jol berdi» degen ýáj aıtady. Qart danyshpan óz dáýirinde korrýpsııaǵa oraı jalǵyz ret renjipti: Henlan qalasynda kózboıaýshylyq saldarynan óndiris kólemi ómirdegiden tórt ese artyq kórsetilipti. Sonda ǵana Den qarııa bas shaıqapty desedi. Mine, osydan keıin jańa býyn basshylyqqa keldi. Tıesili eki mezgilinen keıin bir-birin aýystyryp, aqyry el tizgini Sı Szınpınge tıdi. MÁZIRDIŃ MÁNI. Birneshe ret barǵan­da baıqaǵanbyz, qytaılyq joldastar qabyl­daýlardaǵy dastarqanǵa erekshe kóńil bóletin. Birinen keıin birin ákelip, 30-40 túrli taǵamnan aýyz tıgizetin. Endi, bul eldiń meıramhanalaryndaǵy aspazdarǵa salmaq burynǵydan azaıypty. Oǵan da joǵarydan jetken pármen sebepker bolǵan. «Bir qonaqasyǵa tórt túrli dám men bir kóje jetedi», dep tujyrypty Sı Tóraǵa. Qymbat meımanhanalardaǵy mártebeli meıramhanalarda qonaq kútý – qytaılyq sheneýnik­terdiń súıikti isi edi. Saltanatty qabyldaýlarda mázirge kiretin astyń túri 40-qa deıin jetetin. Onyń bári, árıne, jelinbeı, ysyrapqa ketedi. Biraq, teńizdiń jeńsik astary, Batystyń uzaq saqtalǵan sharaptary men «Maotaı» araǵy, qymbat sıgaretter qonaqasynyń deńgeıin dáleldeıtin. Mine, sonyń bárine tyıym salyndy. Bastapqyda Sı joldas bul naýqandy óziniń burynǵy básekelesterin tuqyrtý úshin bastady degen ton pishildi. Joq, ol naqty bireýlerden ese qaıtarýdy, ejelgi qarsylastaryn saıasattan alas­tatýdy oılamapty. Búkil memleketti, partııa­ny paraqorlyq atty páleden tazalap shyǵýdy maqsat etipti. Demek, buqany týra múıizden ustapty. Endi, burap jyǵýǵa shamasy jetse deńiz. Qytaıdyń qoǵamy men bıliktegi Kompartııasyn paraqorlyqtan tazalaý aıtqanǵa ǵana ońaı. Birinshiden, aýqymy tym zor: bul Jer sharyndaǵy eń úlken qurylym, partııa músheleriniń qatary 80 mıllıon kommýnısterden turady. Ekinshiden, Sı joldastyń jaqyn aınalasy-aq buǵan ishteı qarsy bolady, olardyń qaı-qaısysy da áıteýir bir jerde bir ret bolsyn para alǵan shyǵar. Úshinshiden, para berý – joǵaryda biz sóz etip ketkendeı, eldiń ejelgi dástúri. Úsh myń jyldyq joly. Ony tas­tap shyǵý qaıdan múmkin bolmaq? Qaısar Sı qaıtpady, qaımyqpady. Ýezder men provınsııalardaǵy alǵashqy paraqorlardy anyqtaý 2013 jyldan-aq bastaldy. Myńdaǵan jergilikti sheneýnikter sottalyp jatty. Jańa Tóraǵa bul qarqynǵa rıza bolmady. «Shybyndarmen qatar jolbarystardyń jony tilinsin» degen buıryq tústi Sıdiń tarapynan. Sol-aq eken quqyq qorǵaý organdary bıliktiń joǵary satysynda júrgender arasynan korrýpsıoner izdeýge shyndap kiristi. Laı sý túbindegi jaıyndardy taza jerge shyǵarý bastaldy. Kómir óndiretin Shansı provınsııasynyń 13 basshysy tegis paraqor dep tanyldy. Sychýanda gýbernator men kompartııa basshylarynyń orynbasarlary sottaldy. Qytaı memlekettik munaı-gaz korporasııasynyń basshysy isti bolyp, qyzmetten alyndy. Bul kompanııa uzaq jyldan beri Qazaqstanda jumys istep kele jatqany belgili. Munaı-gaz sııaqty kelesi jetekshi sala temirjoldyń shýy odan asyp tústi. Temirjol mınıstri Lıý Chjıszıýn paraqorlyǵy úshin ólim jazasyna kesildi. Ras, jaza eki jylǵa keıinge qaldyryldy, mınıstr óziniń sońǵy sátin túrmede kútip jatyr. Energetıka mınıstri Lıý Tenan ólim jazasyna ushyramaı, ómir boıy túrmede otyrýǵa kesildi. Onyń paraǵa alǵan aqshasy ana ekeýinen azyraq kórinedi. Tize bersek, «jolbarystarǵa» qurylǵan qaqpanǵa túsýshiler jetkilikti. Memlekettik damý men qulpyrý komıssııasy dırektorynyń orynbasary men Búkilqytaılyq halyqtar ókili jınalysy tóraǵasynyń orynbasary paraqor dep tabyldy. Sı Szınpınniń Ortalyq áskerı keńestegi orynbasary general Sıýı Saıhoý da isti boldy. Odan kezek Búkilqytaılyq Halyqtyq saıası keńes tóraǵasynyń orynbasary Sý Jýnǵa keldi. Tipti, ishki qaýipsizdik qyzmetiniń burynǵy bastyǵy Chjoý Iýnkan partııalyq etıkany buzýshy dep tanyldy. Bir kezde búkil el atynan úrikken basty saqshy isti boldy. «Chjoý árkimniń basyna tamuq ornata alatyn, zańdy tabanǵa taptaıtyn edi, ózi sol zańmen sottalatyn boldy», depti Qytaıdaǵy iri advokattar fırmasynyń alqa múshesi Tıan Venchjan. Tóraǵa da tynbady. Halyq kimniń qanshalyqty urlap-jyrlaǵanyn biletin bolsyn dep jarııalady. Bul – sóz joq, qarapaıym halyqty óz saıasatyn qoldaýǵa shaqyrǵan tóte qadam edi. Qytaıdyń «China Daily» gazetiniń jazýynsha, suraý salynǵan 2105 adamnyń 75 paıyzy korrýpsıonerler men qazynadan qymqyrýshylardyń ólim jazasyna kesilýin jaqtaıtyn kórinedi. Endi paraqorlardyń aty ǵana emes, qan­shalyqty murtyn maılaǵany ashyq aıtylyp jatyr. 2014 jyly qarasha aıynda general Sıýı Saıhoý tutqyndalǵanda onyń úıinde tyqqan aqshasy men baǵaly zattary 12 júk mashınasymen tasylǵany teledıdardan kórsetildi. Áskerı shen men qyzmet beretin generaldyń qanshalyq paraqor bolǵanyn búkil halyq kórdi. «Sınhýa» agenttigi Memlekettik energetıka komıssııasy kómir basqarmasynyń bastyǵynyń orynbasary Veıdiń úıinen 200 mıllıon ıýan tabylǵanyn habarlady. Qytaıǵa barǵannyń bári biledi, bul eldegi eń iri qaǵaz aqsha – 100 ıýan. 200 mıllıondyq qordy sanaý úshin 16 aqsha sanaǵysh mashına ákelingen, onyń tórteýi qatty qyzǵandyqtan janyp ketipti. Qyrmany qyzǵan «Sınhýa» Hebeı provınsııa­syn sýmen jabdyqtaıtyn memlekettik komıssııa bastyǵy tutqyndalǵanda páterinen 100 mıllıon ıýan men 37 kılo altyn shyqqany týraly aqparat taratty. Álgi myrzanyń 68 nysandy satyp alǵany da quqyq qorǵaýshylar men olardyń áreketterin jarııa etýshilerdiń qyraǵy janarynan qaǵys qalmapty. «JALAŃAShTAR» JARYSY. Kún saıyn júz mıllıon memlekettik qyzmetshi muzdaı kıinip, qupııa jymıyp mekemelerge kiredi. Keshkilik úkimettiń talaı isin tyndyryp, sharshasa da sol jymıystan jańylmaı keri shyǵady. Sol muzdaı kıingen qalyptary. Biraq osy júz mıllıonnyń shamamen bir mıllıony «jalańash» bolyp shyǵýy ǵajap emes. Qalaı? Tóraǵanyń korrýpsııaǵa degen ashýyn týdyrǵan bir kórinis – «jalańash» dep atalatyn sheneýnikter. Qytaı – teńeýmen sóılep, formýlamen oılaıtyn el. «Jalańash» uǵymy – sonyń bir kórinisi. Onyń syry mynadaı: sheneýnik óziniń áıeli men jalǵyz balasyn aldyn ala shetelge attandyryp jiberedi. Sosyn para arqyly alǵan, memleketten basqa jolmen qymqyrǵan aqshasyn sol jaqqa astyrtyn jóneltip jatady. Kúnderdiń kúninde tabanyn jaltyratar sátti sezgende ózi de taıyp turady. Mundaǵylar ne qarjy joq, ne sheneýnik joq, eń bolmasa onyń qaıtyp oralýyn qamtamasyz eter tetik joq, jer sıpap qalady. Shetelge aldymen otbasyn ornyqtyryp, solarǵa udaıy aqsha jiberip otyrǵan sheneýniktiń kóbi partııalyq elıtaǵa jatady nemese qarjy jáne óndiris salalarynda isteıdi. «Jalańashtardyń» basqa elderge shyǵartyp alǵan qarjysy AQSh dollarynyń ózimen trıllıondap sanalady. Qytaıdyń shetelderge berip otyrǵan ınvestısııa­synan esh kem emes. Qaıtpek kerek? Az oılandy ma, kóp oılandy ma, Sı Tóraǵa onyń da jolyn tapty. Áıeli men balasy shetelderge ketken atqaminerler partııalyq soqpaqpen joǵary óspeıtin boldy. Sol sııaqty otbasylary sheteldik azamattyqtan nemese onda turýǵa ruqsat beretin qujattan bas tartpaǵan adamdar qorǵanys, qaýipsizdik, dıplomatııa, memlekettik kásiporyndar qyzmetterin retteý salalaryna jiberilmeıdi. Kúres barysynda kimderdiń «jalańash» ekenin anyqtaý bastaldy. «Qara tizimge» ilikken 2000 sheneýniktiń aldyna mynadaı úzildi-kesildi shart qoıyldy: ne otbasylary keri qaıtady, ne atqaminer qyzmetten ketedi. Keshikpeı alǵashqy soqqy jasaldy, zaıyby nemese balasy keri qaıtýdan bas tartqan joǵary qyzmettegi myńnan astam sheneýniktiń laýazymy tómendetildi. Bul «jalańashtarmen» betpe-bet tartys bolsa, ekinshi jaǵynan Qytaı úkimeti dıplomatııalyq jolmen áreketke kiristi. Syrtqa zańsyz qarjy áketken jemqorlardy qaıtarý úshin kelissózder júrgizdi. Olardyń bul qarajatty aram tásilmen tapqanyn dáleldegen soń demokratııalyq memleketterdiń ózin ıliktirý múmkin boldy. Bul oraıda aspan asty eliniń kúshi men bedeli de baıqalsa kerek. Sonymen, bar nársege teńeý tapqysh, at qoıǵysh qytaılyqtar «Túlki aýlaý» dep ataǵan is-qımyl barysynda 335 jemqor sheneýnik keri qaıtaryldy. Sonyń nátıjesinde mıllıondaǵan ıýan qaıtadan bıýdjetke qosyldy. Eriksiz túrde keri oralǵan sheneýnikti endi ne kútip tur? Dar arqany ma, atqysh mamannyń oǵy ma? Munyń bárin sot sheshedi. Al Qytaıdyń soty eshqashan eshkimge meıirim tanytyp, mań­daıdan sıpaı qoımaǵan. Jemqorlyqqa qarsy joryq­tyń shıryqqan shaǵynda keńshilikke úmit­tený múlde múmkin emes. Biraq keıingi jyldary Qytaı damýshy el retinde halyqaralyq qaýymdastyqtarǵa kirige bastady. Álemdik talaptar boıynsha ekonomıkaǵa, ekologııaǵa kúshteý jolymen jasalmaǵan qylmystarǵa ólim jazasy qoldanylmaıdy. Iá, memlekettiń Qylmystyq kodeksine keıingi jyldary eleýli ózgerister eńgizildi. Buryn ólim jazasy qarastyrylǵan 9 qylmys túriniń jazasy jeńildetildi. Sheteldik adam quqyǵyn qorǵaý uıymdarynyń deregi boıynsha, 2013 jyly Qytaıda 250 qylmyskerge qatysty ólim jazasy oryndalypty. Onyń birazy jemqorlar desedi. Memlekettiń ózinde bul sıfr qupııa saqtalady. Al ólim jazasy burynǵydaı darǵa asý emes. Tipti, myltyqpen atýdy da qoıǵan. Taǵy da halyqaralyq uıymdardyń talabyn oryndap, ólim jazasyna kesilgenge jan tapsyrtatyn dári egý tásilin qoldanady. Sóz Qytaı soty tóńiregine oıysqan soń mynany aıta ketken jón. Jemqorlar – bıliktiń túrli tutqasyn ustaǵan soń shetinen partııa músheleri. Demek, olar aldymen partııalyq tergeýge túsedi. Bul tergeýdiń tálkegi tym qıyn. Ári onda eshkim advokat qyzmetine júgine almaıdy. Týǵan-týystarymen jolyqtyrmaıdy. Partııalyq tergeý ózine qajettiniń bárin moıyndattyrady. Mine, osydan keıin daıyn isti sottyń qolyna beredi. Sot endi uzaqqa sozbaıdy. Korrýpsııalyq qylmystarǵa oraı qozǵalǵan is boıynsha jaýapqa tartylǵan 8110 adamnyń ishinde tek 14-i ǵana aqtalyp shyǵypty. Batys baspasózi Fýszıan provınsııasynyń orta satydaǵy sheneýnigi Van Gýanlonyń qalaı azaptalǵany týraly derekti qaıta-qaıta keltirip jatyr. Ol jemqor retinde kúdikke iligip, muzdatqyshtan aýmaıtyn kameraǵa qamalǵan. Tipti, jatý, otyrý turmaq, qabyrǵaǵa súıenýge ruqsat etilmegen. Birneshe kún ashtan qatyrǵan. Tergeý kezinde sabap otyrǵan. Sodan qulaǵy estimeı qalǵan. Aqyry tergeýshilerdiń degenine kónip, kelisimge kelgen. Van 27 myń dollar kóleminde para alǵanyn «moıyndaıdy», sosyn ony kepildik tólegen soń túrmeden bosatady-mys. Kelisimniń birinshi bóligi oryndalyp, Van baıǵus istemegen qylmysyn moıynǵa alady, biraq sol sharttyń ekinshi bóligi júzege aspaı qalady. Endi onyń taǵdyry Batystaǵy adam quqyǵyn qorǵaýshylardy alańdatypty. Jemqorlyqqa qarsy kúres aldymen Qytaıdaǵy sottardyń qyzmetin jetildirýdi talap etedi, deıdi halyqaralyq sarapshylar. Qytaı Kompartııasy Saıası bıýrosynyń burynǵy múshesi Bo Sılaı jemqorlyǵy úshin ómir boıy túrmede otyrý jazasyna kesilgende soǵan advokat bolǵan Lı Sıolın «memlekette jemqorlyqqa qarsy jańa talap qoıylǵanda, sot júıesiniń eskiligi anyq ańǵaryldy», deıdi. Taǵy bir advokat Shen Chjenniń aıtýynsha: «ádiletsiz úkim kóp shyǵarylatyndyqtan buqara halyq jemqorlardy emes, zańdy belden basýshy sottardy jek kóretin boldy». Bul oraıdaǵy olqylyqtardy bılik te biletin sııaqty. Paraqorlarmen kúres barysynda partııalyq júıe boıynsha qurylǵan Ortalyq tártiptik tekserý komıssııasynyń tóraǵasy Van Sıshan ózderiniń tergeýshilerinen kúdiktilerdi tezdetip sot oryndaryna tapsyrýdy talap etken. Osy baspasóz konferensııasynda Sıshan joldas jyl ótken saıyn jemqorlardyń aýǵa kóptep túsip jatqanyn aıtypty. 2014 jyldyń birinshi jartysynda partııanyń 84 myń múshesiniń jemqor ekeni anyqtalǵan. Bul aldyńǵy jylǵy kórsetkishten anaǵurlym artyq. Naýqannan naýqanǵa deıin ómir súretin Qytaı osylaısha úsh myń jyldyq dertten aıyǵýǵa den qoıdy. Saýyǵyp shyqsyn deıik. Onda álem burynǵydan da qýatty Qytaıdy kóretin bolady. Qaınar OLJAI, jýrnalıst. Astana-Sıan-Astana.