Alǵashqy nátıjeler kóńil kónshiterlik

Búginde Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteri arasynda Keden odaǵynyń qurylǵanyna bir aı tolyp otyr. Bul baǵytta birlesken is-qımyldar men ózara qarym-qatynastardy retteıtin Keden kodeksi talaptary qalaı oryndalýda? Elimizdegi baqylaý-ótkizý beketteri keden kókjıegindegi jańa talaptar men mindetter múddesinen shyǵa alyp otyr ma? Batys Qazaqstan oblysy boıynsha kedendik baqylaý departamentiniń bastyǵy Á.Maýqulov pen tilshimizdiń áńgimesi osyndaı baǵytta órbidi. – Ámirhan Ábenuly, Keden odaǵy men Keden kodeksine engizilgen sońǵy ózgeristerge sáıkes budan bir aı buryn, ıaǵnı bıylǵy jyldyń 1 shildesinde odaqqa múshe memleketter arqyly tasymaldanatyn taýarlar men kólik quraldaryn kedendik re­simdeý joıyldy. Sondaı-aq, jolaý­shylardyń kedendik deklarasııasyn toltyrý jáne kólik quralyn keri shyǵarý týraly mindettemeler de alynyp tastaldy. Sondyqtan da halyq arasynda: “Endigi jerde kedenshiler ne bitirmek, qol qýsyryp qarap otyra ma” degen túsinik te joq emes. Buǵan ne deısiz? – Keden odaǵy jaǵdaıynda keden organdarynyń atqaratyn mindetteri óspese kemimeıdi. Búgingi tańda respýblıkadaǵy kedendik baqylaý-ótkizý beketteri arqyly zańmen shekteý qoıylǵan psıho­troptyq, ýly, radıoaktıvti, ja­ryl­ǵysh zattardyń, esirtkiniń, áskerı tehnıka men qarý-jaraqtyń el aýmaǵyna tasymaldanbaýyn ba­qylap, azamattar men avtokó­lik­ter­di tirkeýdi júzege asyrady. Alyn­ǵan málimetter salyq meke­melerine joldanady. Qazir elimiz­diń salyq organdary da Keden odaǵy jaǵ­daıynda tolyqtaı jumys isteýge kirisip ketti. Qarjy mı­nıstrligi Salyq komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ardaq Teńgebaevtyń málimdeýinshe, búgingi tańda mem­leket bıýdjetine mıllıard teńgeden astam salyq tólemderi túsken. Bul kúnderi shekaralyq óńirde ornalasqan batysqazaqstandyq ke­denshiler de Reseı men Bel­arýs elderindegi áriptesterimen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýde. Munda eń aldymen júıeli túrde aqparattar almasýǵa basa kóńil bólingen. So­nymen birge múmkindigine qaraı áriptestermen Keden odaǵy sheń­berindegi birlesken is-qımyldar týraly pikirlesip otyrýǵa tyry­samyz. – Odaqqa múshe elder arasyn­daǵy barys-kelis pen jańa jaǵdaıda kólik quraldaryn ótkizý men tasy­maldaý tártibi jóninde qandaı mysal keltire alar edińiz? – Alysqa barmaı-aq buǵan Oral-Buzylyk tas joly boıynda ornalasqan “Shaǵan” biryńǵaı avto­kólik ótkizý beketiniń qyzmeti arqyly birneshe oń mysaldar keltirýge bolady. Álgindeı ózińiz aıtqan odaqqa múshe elder ara­syndaǵy barys-kelistiń barynsha ońaılatylǵany men qarapaıym­da­tylǵanyna da osy bekettiń búgingi tynys-tirshiligi kýá. Qazir munda avtokólikter she­ka­­radan ótý úshin burynǵy kez­de­gi­deı uzyn-shubaq kezekte turmaıdy.  Ke­dendik resimdeýlerdiń joıy­lýy­­na baılanysty ýaqyt ta biraz únem­deldi. Ásirese buryn júk kó­likteri Reseıdiń kórshiles Oryn­bor jáne Samara oblys­ta­ryna qatynaý úshin atalmysh bekette 1,5-2 saǵat qańtarylyp turatyn. Qazir kólik quraldaryn tirkeý bas-aıaǵy 15-20 mınótte aıaqtalady. Ásirese batys­qazaqstandyqtar shekaradan ótý tártibiniń barynsha jeńildetil­genine qýanyshty. Reseıdiń ónerkásibi joǵary damyǵan aımaqtarymen qarym-qatynasty edáýir jaqsartatyn Oral-Buzylyq tas jolynyń boı­yndaǵy “Shaǵan” keden beketi oblys­taǵy eń jaqsy jabdyqtalǵan avtobeketterdiń biri. 2009 jyldyń kúzinen bastap jumys isteıtin eki jaqty baqylaý-ótkizý beketiniń basty ereksheligi – munda tekserý jumystary jedel atqarylady. Bekette kólik qozǵalysyna ar­nal­ǵan segiz qatar bar. Qos birdeı “Haıskan” júıesi ınspektorlardy jolaýshylar sómkelerin qolmen aqtarý azabynan aryltqan ámbe­bap qondyrǵy. Iаǵnı onyń ishindegi túrli buıymdardy rentgenniń kómegimen op-ońaı anyqtaýǵa bolady. “Iаntar 1 A” stasıo­narlyq radıasııalyq júıesi, metalldetektorlar, “Trak-T” dep atalatyn elektrondy avtomobıl tarazylary jáne ózge de teh­nıkalyq quraldar bekettiń ótkizý áleýetin kóteredi. Odaq jumys isteı bastaǵan az ýaqyttyń ishinde departamentke qarasty barlyq kedendik ótkizý beketteri arqyly ótken kólik quraldarynyń 6398-i Reseıge, 6270-i Qazaqstanǵa tıesili. Sony­men qatar jalpy quny 3,4 mıl­lıard teńgeni quraıtyn san-alýan taýar el aýmaǵyna kirgizilip, jal­py quny 6,4 mıllıard teńgeniń taýary kerisinshe el aýmaǵynan shyǵarylǵan. Taǵy da “Shaǵan” beketinen alynǵan málimetke súıensek, kór­shiles Reseımen aradaǵy taýar aınalymynyń kúrt ósýi baıqa­la­dy. Eger 2009 jyly taýar aına­lymy 40 paıyzdy qurasa, bıylǵy alǵashqy jartyjyldyqtyń ishinde ol 45 paıyzǵa kóbeıgen. Al ózgertilgen Keden kodeksi kúshine engen alǵashqy 15 kún ishinde reseılik taýardyń úles kólemi 58 paıyzǵa artqan. Negizinen bul úles kartop pen sút ónimderi, kólik dóńgelekteri men aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkasy, qurylys materıaldary men metall buıym­daryna tıesili. Alǵashyq jarty- jyldyqta 278 mıllıon 802 myń teńge keden tólemderi men keden salyǵy bıýdjetke tústi. Beketten árli-berli ótken 62490 adamnyń 30060-y oblysqa kelýshiler bolsa, 32430 adam Reseı aımaǵyna ótken. – Batys Qazaqstan oblysyna issapary kezinde respýblıka Premer-Mınıstri Kárim Másimov oblys kedenshilerimen kezdeskeni belgili. Osy kezdesýler kezinde Úkimet basshysy qoıǵan mindetter jóninde ne aıtar edińiz? – Kárim Qajymqanuly Keden odaǵynyń tıimdi ekenin respýb­lıka turǵyndary qazirdiń ózinde sezinip otyrǵanyn málimdedi. Budan ári ol alda sheshimin kútip turǵan máseleler de az emes deı kele, el kedenshileri birinshi ke­zek­te memleket múddesin qorǵaýǵa baǵyt ustaýy qajettigi týraly sóz qozǵady. Sondyqtan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes Keden odaǵynyń qyzmetin odan ári tereńdetip, óz ustanymymyzdy odan ári bekite túsý qajettiligin jetkizdi. Ásirese, Batys Qazaqstan ob­lysy men Reseıdiń kórshiles oblystary arasynda koopera­sııa­lyq baılanys júıesin damytýǵa basa kóńil bólý kerek. Tek batys óńirde ǵana emes, elimizdiń barlyq aımaqtarynda saýda-sattyq salasy men kooperasııalardy damytyp, syrttan ınvestısııalar tartý úshin Keden odaǵynyń áleýetin meılinshe tıimdi paıdalanýymyz qajet, – dep túıin jasady sóziniń sońynda Úkimet basshysy Kárim Másimov. –  Áńgimeńizge  rahmet. Áńgimelesken Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy.