Mańyzdy betburys

Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń “Ja­ńa onjyldyq — jańa ekonomıkalyq órleý — Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty bı­ylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda bel­gilengen mindetterdi júzege asyrý maqsatynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­lamasynyń jobasyn ázirledi. Joba Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń tóraǵalyǵymen ót­ken Úkimet otyrysynda talqylanyp, oǵan qa­tysqan Úkimet músheleri, Parlament depý­tat­tary, oblys ákimderiniń orynbasarlary, ha­lyq­aralyq uıymdardyń, Otanymyzdyń bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń ók­il­deri, joǵary oqý oryndarynyń rektorlary, oblystyq bilim berý basqarmalarynyń bastyq­tary, ózge de azamattar usynys-tilekterin bildirdi. Joba qazir talqylaný ústinde. Osy múmkindikti paıdalanyp, óz usynystaryn, tilek, talaptaryn belsene bildirem degenderge jol ashyq. Sebebi, el bolashaǵy úshin atalmysh baǵdarlamanyń mańyzy orasan zor. Qazirgi kúni bizdiń aldymyzda turǵan negizgi mindet – básekege tótep bere alatyn joǵary bilikti jumys kúshin daıarlaý. Jalpy, bilim berýdi damytý memlekettiń ekonomıkalyq gúldenýiniń negizi bolýy kerek. Budan buryn qabyldanǵan 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamany júzege asyra otyryp qol jetkizgen jetistikterge toqtalar bolsaq, bilim berý sapasyn baǵalaýdyń ulttyq júıesi quryldy. Bilim berýdiń barlyq deńgeıi tıisti uıymdar júıesimen ınstıtýsıonaldy qamtamasyz etildi. Qazaqstandyq mektep oqý­shy­lary tuńǵysh ret TIMSS, PISA halyqaralyq zertteýge qatysty. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim qaıtadan qalpyna keltirildi. Bakalavr-magıstr-Ph.D. doktory úsh deńgeıli mamandar daıarlaý júıesi engizildi. Bilim jáne ǵylym salasy boıynsha 130 halyqaralyq kelisim-sharttarǵa qol qoıyldy. Degenmen, áli de bolsa sheshimin tappaǵan máseleler jetkilikti. Bilim berý mekemelerin salý, 12 jyldyq bilim berýge kóshý, salanyń tómen dárejede qarjylandyrylýy, tıimsiz basqarý, materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń nasharlyǵy, shaǵyn keshendi mektepter men ba­la­baqshanyń jetispeýshiligi, tehnıkalyq, ká­siptik jáne joǵary oqý ornyn bitirgen túlek­terdiń eńbek rynogynyń suranysyna jaýap bermeýi, bilim berý mazmunynyń tıimsizdigi, taǵysyn-taǵylar. Munyń barlyǵy aınalyp kelgende qazaqstandyq bilim berý salasynyń básekege qabiletti bolýyna kedergi jasap otyr. Osyny eskere otyryp, 2011-2020 jyldarǵa ar­nalǵan memlekettik baǵdarlamada bilim berý­diń barlyq júıesin jańǵyrtý qarastyrylǵan. Baǵdarlama maqsaty ekonomıkanyń jáne aza­mattardyń ál-aýqatynyń turaqty damýyn qamtamasyz etetin bilim berý júıesiniń báse­kege qabilettiligin arttyrý, adam kapıtalyn damytý úshin ony túbegeıli jańǵyrtý bolyp tabylady. Memlekettik baǵdarlamada bilim berýdiń ár­bir deńgeıi boıynsha 2020 jylǵa mynadaı maq­sattyq ındıkatorlarǵa jetý qarastyrylǵan: birinshi, mektepke deıingi tárbıe jáne oqytý salasynda – qalalyq, sonymen birge, aýyldyq jerlerde mektepke deıingi tárbıe jáne oqytý­men tolyq qamtý; ekinshi, orta bilim berý sala­synda – 12 jyldyq oqytýǵa kóshý, “Nazarbaev ıntellektýaldy mektebi”, joǵary satydaǵy “Beıindik mektep” jelilerin damytý; úshinshi, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý salasynda – ulttyq biliktilik júıesin, beıindik standart­tardy ázirleý; tórtinshi, joǵary bilim berý sa­la­synda – onyń básekege qabilettiligin qam­tamasyz etý, ǵylym men bilimniń kirigýin, ın­tel­lektýaldy jeke menshik ónimderin kommer­sııalandyrý úshin jaǵdaılar jasaý, Bolon prosesi sheńberinde mindetti, usynylǵan ól­shem­derdi oryndaý. Memlekettik baǵdarlama sheńberinde pedagog mártebesin kóterý, shaǵyn mektepterdiń damý stra­tegııasyn júzege asyrý, “e-learning” elek­trondy oqytý men jan basyna shaqqandaǵy (vaý­cherlik) qarjylandyrýdy engizý, bilim berýdi basqarý júıesin jurtshylyqty tartý arqyly jetildirý sııaqty kóptegen máselelerdi sheshý josparlanyp otyr. Qazirge kezde Qazaqstanda mektepke deıingi tárbıe jáne oqytýmen balalardyń tek qana 38,7%-y ǵana qamtylǵan. Balabaqshalarda orta eseppen 100 orynǵa 111 baladan keledi (qala­lyq jerlerde – 120). Qalalyq jerlerde árbir úshinshi bala, al aýyldyq jerlerde 100 balanyń ishinen beseýi ǵana balabaqshaǵa barady. Son­dyqtan, balabaqsha tapshylyǵyn azaıtý kún tártibinde turǵan negizgi másele. Elbasy N.Na­zarbaev ta óziniń bıylǵy jylǵy Joldaýynda osy máseleni qadap aıtyp, “Balapan” mem­lekettik baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Bul baǵdarlamalardy júzege asyrý negizinde biz 2020 jylǵa qaraı aýyldyq jáne qalalyq jerlerde balabaqsha tapshylyǵy tolyǵymen sheshimin tabady dep otyrmyz. Bul maqsatty júzege asyrý úshin mektepke deıingi uıymdar­dyń balamaly – jeke menshik, otbasylyq, vedomstvolyq, memlekettik jelisin damytý kózdelip otyr. Bul baǵytta basym maqsat “Ba­lapan” memlekettik baǵdarlamasyna artylady. Oǵan qosa, oqý baǵdarlamalary jańartylyp, oqý-ádistemelik keshender ázirlenedi, mektepke deıingi uıymdar joǵary bilikti kadrlarmen qamtamasyz etiledi, ata-analar úshin konsýl­tatıvtik bólimsheler qurylady. 2015 jyldan bastap elimiz mektepteri 12 jyldyq bilim berýge kezeń-kezeńmen kóshi­riledi. 11 jyldyq mekteptiń 9-synybynan 12 jyl­dyq mekteptiń 11-synybyna sekirip ótý 2015-2016 jyldardan bastap 2019-2020 jyldar arasynda júzege asyrylady. Inklıýzıvti bilim berý júıesin damytý da qolǵa alynbaq. Barlyq óńirlerde eresek jas­taǵy balalarǵa túzeý-pedagogıkalyq qoldaý kórsetý úshin túzeý jáne ınklıýzıvti bilim berý kabınetteri qurylady. 2015 jylǵa deıin jeli 380-nen 540 birlikke deıin ósedi. Pedagog mártebesin arttyrýǵa baǵyttalǵan túrli sharalarǵa qaramastan, pedagog maman­dyǵyna suranys az. Qazirgi kúni elimizdegi árbir besinshi muǵalim 50 jáne odan úlken jasta. Pedagogtardyń jalpy sanynan 3 jylǵa deıingi ótili barlar – 13%. Jyl saıynǵy jas kadrlar esebinen tolyǵý tek 2,6%-dy qurap otyr. Tó­men jalaqy (elimizdegi ortasha jalaqynyń 60% jýyǵy), pedagog mamandyǵynyń bedeliniń bol­maýy joǵary bilikti mamandardyń osy saladan ketýine yqpal etedi. Sondyqtan memlekettik baǵ­­darlamada osy máselege barynsha den qoıylǵan. Pedagog mártebesin kóterý úshin pedagogı­ka­lyq qyzmetkerler eńbegine memlekettik qol­daýdy kúsheıtip, olardyń eńbegin yntalandyrý artpaq. Olardyń ortasha jalaqysyn ekono­mıkadaǵy ortasha jalaqyǵa jetkizý kózdelip otyr. 2016 jyly pedagogtardyń 70%-y vaýcher­lik qarjylandyrý prınsıpi boıynsha bilik­tiligin arttyrady. Bul óz kezeginde kásibı she­berlik deńgeıi boıynsha pedagogke qoıylatyn talaptardy joǵarylatady. Pedagogterdi daıarlaý jáne olardyń bilik­tiligin arttyrý sapasyn qamtamasyz etýdi baqylaý úshin elimizdiń barlyq aımaqtarynda táýelsiz attestasııalyq agenttikter qurylady. Bilim berý sapasyn jáne basqarý tıimdiligin arttyrý úshin oqý prosesin avtomattandyrý, pe­dagogtar men oqýshylardy eń jaqsy bilim berý resýrstaryna jáne tehnologııalaryna teń qol jetkizýin qamtamasyz etý úshin bilim berý mekemelerinde “e-learning” elektrondy oqytý júıesi engiziledi. Ol úshin pedagogtar quziretine aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııany (AKT) qalyptastyryp, qajetti ınfraqurylym qurý, oqý prosesine avtomattandyrýdy engizý josparlanǵan. 2011 men 2015 jyldar araly­ǵyn­da ár pedagog AKT qoldaný boıynsha bilik­tiligin arttyrý kýrsynan ótedi. Qazaqstandyq bilim berý júıesiniń erek­sheligi – shaǵyn jınaqy mektepterdiń (ShJM) bolýynda desek bolady. Elimizde jal­­py orta bilim beretin 7576 uıymnyń 56,8%-y ShJM quraıdy, aýyldyq jerlerde bul kórsetkish 70%-ǵa jýyq. Sońǵy 15 jylda negizgi ShJM-nyń sany eki esege kóbeıdi. Biz endi ondaǵy bilim sapasyn arttyrý boıynsha jumys jasamaqpyz. Otany­myzda mektebi joq 1522 eldi mekeninde 36 960 oqýshy turady. Olardy tasymaldaýdy uıym­das­tyrý isi asa mańyzdy. 2011 jyly “Mek­tep­teri joq eldi mekenderde turatyn bilim alý­shylar men tárbıelenýshilerdi mektepke jáne keri tegin ári qaýipsiz jetkizýmen qamtamasyz etý” standarty ázirlenip qabyldanady. Birneshe jaqyn jerlerde ornalasqan ShJM-ny biryńǵaı bilim keńistigine birik­tiretin óńirlerde 160 “tirek mektebin” qurý kózdelip otyr. Elimizde 882 tehnıkalyq jáne kásiptik bi­lim berý oryndary bar, onyń 322-si kásiptik lı­seı bolsa, qalǵany kolledjder. Onyń 20 paıyzǵa jýyǵy aýyldyq jerlerde ornalasqan. Qazirgi kezde munda barlyǵy 609,0 myń adam bi­lim alýda. Alaıda, TjKB júıesinde oqytý jas­tar úshin tartymsyz ári bedelsiz bolyp otyr. Injener-pedagogıkalyq qyzmetkerlerdiń mártebesiniń tómen bolýy joǵary bilikti kadrlardy tartýǵa múmkindik bermeı otyr. Onyń ústine mamandarǵa qoıylatyn eskirgen biliktilik talaptary boıynsha kadrlardy daıarlaý mazmuny ındýstrııa jáne jumys berýshiler suranystaryn qamtamasyz ete almaıdy. Sondyqtan tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý salasynda ekonomıkalyq suranysty es­kere otyryp, Ulttyq biliktilik júıesi engi­ziledi. Sonymen qatar ındýstrııa jobalary boı­ynsha mamandardy daıarlaýdyń ınfra­qurylymy damytylyp, TjKB bilim berýdiń mártebesin kóterý josparlanyp otyr. 2020 jylǵa qaraı TjKB oqý oryndarynyń 90%-y jańartylady jáne zamanaýı oqý-ón­diristik jáne tehnologııalyq qural-jab­dyq­tar­men jabdyqtalady (zamanaýı stanoktar, ın­ter­aktıvti oqý quraldary, trenajerler, vırtýaldy trenıngtik laboratorııalar jáne t.b.) TjKB túlekteri jumys berýshiler moıyn­daǵan sertıfıkattar alatyn bolady. Halyq­ara­lyq tájirıbege sáıkes, biliktilikti sertı­fıkattaý jónindegi ulttyq organdar qurylady. Joǵary bilim berý salasynda eńbek ry­nogy­nyń qajettilikterin, eldiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýynyń jáne jeke tulǵanyń qajettilikterin qanaǵattandyratyn joǵary bilim sapasynyń deńgeıine kóshý kózdelip otyr. Joǵary oqý oryndarynyń túlekteriniń 80%-ynyń jumysqa turýyna qol jetkizýimiz qajet. Ol úshin joǵary bilim mazmuny men qury­ly­myn Bolondyq prosestiń parametrlerimen sáıkestendirý arqyly eýropalyq joǵary bilim aımaǵyna kirigýdi qamtamasyz etý kerek. Bilim jáne ǵylymnyń yqpaldasýyn qamtamasyz etý, joǵary oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý, ıntellektýaldy jeke menshiktiń ónimderin kommersııa­laý úshin jaǵdaı jasalynady. Joǵary bilim berýdiń sapasyn baǵalaý júıesiniń tıimdiligin qamtamasyz etý úshin ulttyq akkredıtasııalyq uıymdar halyqaralyq akkredıtasııalyq agenttikter jelisine enedi. Baǵdarlama eki kezeńde (2011-2015jj. – I kezeń; 2016-2020jj. – II kezeń) iske asyry­la­dy. Baǵdarlamany iske asyrýdyń birinshi kezeńinde jekelegen baǵyttar boıynsha bilim berýdi damytýdyń modelderi ázirlenedi, olar synaqtan ótkizilip, osyǵan baılanysty jumys júrgiziledi. Ekinshi kezeńde qural-jabdyqtar satyp alynady, ınvestısııalardy (bilim berýdiń materıaldyq ınfraqurylymyn jańartý jáne ózge shyǵyndy jumystar) kózdeıtin is-sharalar júzege asyrylady, ádistemelik, kadrlyq, aqparattyq qamtamasyz etý arqyly aldyńǵy kezeńderde alynǵan nátıjeler oryndalady. Memleket el ekonomıkasynyń qarqyndy damýyn qamtamasyz etýdi; álemdik keńistiktegi adamı kapıtaldyń básekege qabilettiligin arttyrýdy; qazaqstandyq bilim berý júıesiniń tıimdiligin qamtamasyz etý; halyqaralyq reıtıngtegi kórsetkishterdi jaqsartýdy; bala tárbıesindegi ata-analar jaýapkershiligin jetildirýdi qamtamasyz etse, ata-analar bilim berý uıymdaryn tańdaý múmkindigine; qorǵan­shylyq keńesteri arqyly bilimdi basqarýǵa aralasýǵa; mektepaldy tárbıe men oqytýda qoljetimdilikti qamtamasyz etýge; balanyń tabystary týraly ata-ana bilim berý uıymy baılanysy arqyly qashyqtyqtan aqparat alýǵa quqyly bolady. Al pedagogtar pedagog már­tebesin arttyrýdy; jalaqyny ekonomıkadaǵy ortasha jalaqy deńgeıin jetkizýdi; qyzmettik ósý júıesin engizýdi; qyzmettiń barlyq keze­ńinde kásibı biliktilikti, onyń ishinde shetelde damytýdy talap ete alady. Bilim alýshylarǵa barlyǵyna birdeı sapaly bilimge qol jetkizýge; úzdik bilim berý resýrstary men tehnolo­gııalaryn paıdalanýǵa; kommýnıkatıvtik jáne kásibı biliktilikti damytýǵa múmkindik jasalady. Baǵdarlamanyń birinshi kezeńin iske asyrý úshin 4 mln. teńgege jýyq qarjy ketedi dep bol­janyp otyr. Jańa baǵdarlamanyń osyndaı oń nátı­je­lerge qol jetkizýge bolatyn tustaryn sala qyzmetker­le­riniń esine sala otyryp, talqylaý isine shaqyramyn. Janseıit TÚIMEBAEV, Bilim jáne ǵylym mınıstri.