“Shyndyq ta jótel sııaqty...”

Ádebıettiń áńgimesi

Jaqynda Almatyda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń qurylǵanyna 75 jyl tolýyna arnalǵan is-sharalar ótpekshi. Ulttyq sóz ónerimiz shejiresindegi osy oqıǵaǵa oraılastyryp “Ádebıettiń áńgimesi” atty jańa aıdar ashyp otyrmyz. Buǵan bir sebep – kórkem-ádebıettiń kásibı áńgimesin aıtatyn “Qazaq ádebıeti”, “Ádebıet aıdyny” gazetteriniń, “Juldyz”, “Jalyn”, “Tań – Sholpan”, “Syn” sekildi jýrnaldardyń taralymynyń tym tómendigi mysaly, zamanynda 200 myńnan astam taralymmen shyqqan, eki qoıshynyń biriniń qonyshynda júrgen “Juldyzdyń” qazirgi taralymy 3 myńnan sál ǵana asady. Basqa basylymdar da sonyń o jaq bu jaǵynda. Mundaı jaǵdaıda týǵan ádebıetimizdiń tolǵaqty máselelerin qozǵaǵan qandaı maqalanyń da qaıtarymy onsha bolmaıtyny belgili. Sonymen birge gazettiń jańa aıdary bizdiń búkil ómirimizdi túgel tanytýǵa tıisti bas basylymnyń betinen jıi kórine almaıtynyn da, ádebıet ataýynyń as úıine deıingi jaılardy qozǵaýǵa barmaıtynyn da aldyn ala aıtyp qoıýdy jón kóremiz. “Ádebıettiń áńgimesi” aıdarynyń alǵashqy avtory – belgili synshy, halyqaralyq “Alash” syılyǵynyń ıegeri, “Syn” jýrnalynyń bas redaktory Baqyt SARBALAULY. “О́mirinde bir óleń jazbaǵan adam – aýrý...” – Ádette, ádebıetke kelgender ózderiniń shyǵarmashylyq jolynyń óleń jazýdan bastalǵanyn jıi aıtady. Úsh-tórt shýmaq quraı almaıtyn qazaq kemde-kem shyǵar. Et pen teri arasyndaǵy jelik sııaqty mundaı áýestik sizde de kezdesti me? – Jas kezimizde bizdiń bilimge degen qushtarlyǵymyz kúshti edi. Matematıka, hımııa pánderinen júırik bolatynmyn. Segizinshi klasta gerbarıı jasadym, aıryq­sha tastar jınaýmen de aınalys­tym. Osylaısha óner salasyna jaqyndaǵan shyǵarmyn. Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirovtiń aqtalyp, olar­dyń shyǵarmalary oqýlyq­tar­ǵa engenine de 4-5 jyldaı bo­lyp qalǵan eken. Sol alyptardyń alǵashqy oqýshylary edik desem, qatelese qoımaspyn. О́leń jazý­men de áýestendim. 11-klasta oqyp júrgende “Lenınshil jas” gazetine eki óleńim jarııalandy. Atalmysh basylymnyń mektep oqýshyl­a­ryna arnalǵan “О́rken” atty top­tamasy bola-tuǵyn. Sonyń ishinde meniń “Qos shynar”, “Ázil” atty óleńderim de júr. Sáıkestikti qarasańyzshy, aýdandyq, oblys­tyq gazetterde de jazǵan jyrla­rym qatar jaryq kóripti. Bul men úshin úlken oqıǵa edi. Az ýaqyt ishinde tanymaldyǵym artyp shyǵa keldi. Sóıtip, meni aqyn ataı bas­tady. Endi matematıka men hı­mııany jıyp qoıyp, ádebıetke birjolata bet burdym. Eýropanyń ataqty bir keremet oqymysty­synyń mynadaı sózi bar. Támsil etýge turady. “О́mirinde bir óleń jazbaǵan adamdy aýrý dep esepteý kerek” degen. О́ıtkeni, bul adam balasyna tán nárse. Jas kezinde kez kelgen qazaq óleń uıqastyra alady. Aqyn bolý-bolmaý shart emes, árıne. Syn álemi de qyzyq eken. Belınskııdiń qazaqsha aýdarmasyn, M.Qarataevtyń ki­tap­taryn oqydym. Aqyn-jazýshy daıarlaıtyn joǵary oqý orny joq. Biletinder Almatydaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıte­tiniń jýr­nalıstıka fakýltetine barýǵa keńes berdi. Bizdiń kezimizde eki jyl jumys stajy bolý qajet degen talaby bar edi. Sodan mek­tep bitirgen soń osy talappen aý­ylda qalǵym keldi. Qyzylordanyń pedıns­tıtý­tyn bitirip, mektebimizge bóle aǵam kel­di. Sabaqty jańasha beretin. Meniń ádebıetke beıimim bar eke­nin baıqap: “Aýylda qalǵanda ne bitiresiń? Qyzylor­dadaǵy ped­ıns­tıtýtqa bara ber. Asqar Toq­ma­ǵam­betov degen áde­bıettegi aqsa­qa­lymyz bar. Ins­tıtýtta ádebıet úı­irmesi de ju­mys isteıdi. Tala­by­ńa nur jaý­syn. Keıin sol jer­den Almatyǵa aýysýyńa da bo­lady”, — dep qa­nattandyryp tas­tady. Osylaısha bóle aǵamnyń aqy­lymen ped­ıns­tıtýttyń fı­lo­logııa fakýltetine tústim. Seıfýllındi “synaǵan” stýdent – Belınskııdi aýyzǵa almaı-aq qoıalyq, M.Qarataev bastaǵan synshylar qaýymyna 70-jyldar­dyń sońyna qaraı ózindik únińizben qosylǵanyńyzdan ádebıetsúıer jurtshylyq jaqsy habardar. О́mir joly buralań janrdy tań­daýyńyzǵa ne sebep? – 1965 jyly “Lenınshil jas” gazetinde “Sizge qandaı óleń unaı­dy“ degen taqyrypta uzaq ýaqyt pikirtalas júrdi. Umyt­pasam, ony bastaǵan Toqash Berdııarov aǵam. Maqala shyqqan soń Tursynzada Esimjanov, Sabyrhan Asanov oǵan ún qosty. Jaqsy oılary bar eken. Qyzyǵyp kettim. О́z piki­rimdi jazyp jibereıin dep oıla­dym. Sabaq áli bastala qoıǵan joq. Bizdi kúrish jınaýǵa kómekke alyp ketti. Áli esimde, 30 tamyz ba edi, álde 1 qyrkúıekte me, sha­byt kelgesin oqýshy dápterin tol­tyryp jazyp jiberdim. Bul meniń ádebı-kórkem syn janryndaǵy tyrnaqaldy ma­qalam edi. Arada alty aı ótkende, 1966 jyly 6 aqpanda “О́leń salmaǵy júrekpen ólshenedi” degen taqyryppen jas­tar gazetiniń tómengi qos podvalyn alyp jaryq kórdi. Sodan keıin syn janryna shyndap yqylasym aýdy. Qolym­nan syn jazý kele­tinin jete uǵ­yndym. Alǵashqy maqalamda Sáken Seıfýllınniń óle­ńin synadym. “Sovetstan” poe­masynda býyn-býynǵa quryp: “Aıdap baq, tra-tra-tat”… dep ke­le­tin joldary kezdesetin. Solar­dyń bári maǵan poezııa sııaqty kórinbedi. О́ıtkeni, ol formalızm, túr qýýshylyq. Muny qabyl­damaıtynymdy aıt­tym. Muzafar Álimbaevtyń, Kú­lásh Ahmeto­va­nyń tvorchestvosyna da toqtal­ǵanym esimde. Keıin Almatyǵa barǵan soń alǵashqy maqalammen-aq ádebı ortaǵa tanylǵanym belgili boldy. Ásirese, Jumeken Nájimedenovke qatty unapty. Ol kezde Jumeken “Lenınshil jasta” isteıtin. Ba­tyl­dyǵymdy qoldady. Men bol­sam, syn maqala jazǵan kezde pedıns­tıtýttyń birinshi kýrsynda oqıtyn sary úrpek balapanmyn ǵoı. Sodan keıin synǵa aýysqan sebebim aqyn­dyqtyń joly aýyr dep oılaımyn. Aqyn bolǵan soń myqty bolýyń kerek. Al, endi kóp­tiń biri bolyp, el bilmeıtin eleýsiz aqyn atanýdyń qajeti qan­sha? Ol úshin adamda bir harakter bolǵany durys. О́zim tuıyq mi­nez­dimin. Ońasha júrgendi unatamyn. Qadyrdy keıin oqydym ǵoı. “Aq­ynǵa kerek aqyl kóp, jyndylyq kerek azdaǵan” deıtin jyr jol­dary bar onyń. Ádebı orta bolmasa, synshy­nyń baǵy ashylýy qıyn. Alma­tyǵa qonys aýdarǵanmen, astana maǵan aıqara qushaq ashqan joq. Eki-úsh jyl úzilis boldy. О́ndirtip jazǵanmen, olarym jaryq kór­medi. Syn ol kezde qat qoı. Jankeshti janrdyń joqshysy – “Týra bıde týǵan joq” de­mekshi, ádil tóreshilik aıtý da ońaı tımeıdi. Maqtasań dos sanaıtyn, kemshiligin aıtsań jaý kóretin qalamgerler de kezdesetin shyǵar. Qa­ra qyldy qaq jaryp aıtý qı­yn­nyń-qıyny. Synshy bolǵa­ny­ńyz­­ǵa keıde ókinetin kezińiz bola ma? – Alǵashqy kitabym 1981 jy­ly jaryq kórdi. Muhametjan aǵa­myz­dyń alǵysózimen shyqty. Jaq­sy baǵa berdi. Jalpy, M.Qa­rataev qazaqtyń uly synshysy, naǵyz akademık. Ol kisilerdiń áde­bı-kórkem syndary “sosıa­lıs­tik realızm” sheńberinde ja­zyldy. Sol kezdegi saıasat solaı boldy. Adamdardy úrkek qylǵan zaman edi ol. Partııa baǵytynan sál-pál aýytqysa taıaq jegen. Son­dyqtan, salmaqty jazý, artyq sóz aıtpaý qalyptasqan sııaqty. Za­mannyń tapsyrmasymen ja­zyl­ǵan syndar­dy eldiń oqýy, qa­byl­daýy qıyn boldy. Sol sebepti, meniń shynaıy ustazdarym maǵan synnan sabaq bergen joq. Olar­dan men rýhanı azyq qana aldym. Ábish Kekilbaev, Zeınolla Serik­qalıev, Rymǵalı Nurǵalıev sııaq­ty aǵalardy aı­ryq­sha qurmet tu­tamyn. Olardyń synı dúnıelerin tushyna oqyp júrip úırendim. Shyǵarmashy­ly­ǵyma úlgi tuttym. Úlken kisilerdiń men týraly aıt­qan pikirlerin de qulaǵym shalyp júrdi: “Tym ásireqyzý, áıtpese tasqyndap ja­za­dy. Aspandap ketedi” degen sóz­der de aıtyldy. Syndarynyń jóni de bar shyǵar. Deı turǵanmen, teńgermeshiliktiń keregi joq. Eń bastysy, shyǵar­ma­ǵa shynaıy baǵa berilýi tıis. My­saly, 25 jastaǵy azamat myqty óleń jazsa, ol uly aqyn. Al, 60-ta­ǵy aǵalardyń óleńi solǵyn bo­lyp, jurttyń júregin jylyta almaı jatsa, tipti áde­bıette óziniń abyroıy joq bolsa, onyń nesi aqyn?! Shyǵarmadaǵy eń negizgi nárse – adamnyń júregi men kó­ńil-kúıi. Eger ol shynymen qı­na­lyp, ǵashyq bolyp jatsa, oqy­ǵan oqýshyǵa da áser etip, ol da qy­­zy­ǵyp oqıdy. Júrekten shyq­pasa júrekke jetpeıdi. Z.Serikqa­lıev aıtypty degen sóz bar ara­myzda: “Seniń synyńnan jan kúı­zelisiń men renishiń sóılem­de­riń­nen qa­baq sekildi kórinip tursyn“ degen. Dóp aıtylǵan ýáj. Meniń prınsıpim de osyndaı. Syn degen nárse ekijaqty ǵoı. Maqtasań jaqsy kóredi. Kem­shiligin terseń, shorshyp túsedi. Tipti, seni jaý kóretinder de joq emes. Men oılaımyn, ótirik aıtý jasandylyq dep. Al, ádebıette ol qylmys sanalady. Qolyńnan kelmese, qoı. Biraq, bir aýyz sóz aıtsań da shyn nıetińdi jetkiz. “Surqaı” aǵys kópke sozylmas – Demokratııa – aýa jaıylý­shylyq emes qoı. Bes-alty aýyz óleń shýmaqtaryn qurap-surap aqyn, birdi-ekili resenzııa jazyp synshy, ómirbaıandyq memýar jazyp jazýshy atanyp júrgender az ba aramyzda?! Ádebıettegi haltýraǵa qarsy tek synshylar kúrese me? О́zge de yqpaldy uıym­dardyń kómegine súıengen jón be?! – Jalpy, bul qoǵamdaǵy júıe­niń mindeti. Ol úshin naqty usta­nym­dar men prınsıpter bo­lýy tıis. Sondaı qaǵıdattar or­nyq­sa kemshilikter men bylyq­tarǵa jap­paı maıdan ashýǵa bo­lady. Bul – ádebıettegi “surqaı” aǵys. Talǵamy tómender ǵana jo­ǵarydaǵydaı jol­men kitap shy­ǵa­rýǵa qol jetkiz­genderdi qalamger­ler dep tanýy múmkin. Shyndy­ǵynda olar aqyn-jazýshylar emes. Sondyqtan, syn túzelmeı, min túzelmeıdi. Biraq, bul másele mem­lekettik turǵyda qolǵa alynýy tıis. Keńestik kezeńdi qansha ja­man­daǵanymyzben, onyń jaqsy jaq­tary da boldy. Buryn qalam­gerler kóp bolatyn. Sol sebepti kitap shyǵarý da qıynǵa soqty. Shyǵarma jabyq resenzııaǵa jiberiletin. Eki-úsh adam ony to­lyq oqyp shyǵyp, pikirin bildi­retin edi. Kitapty shyǵarý jónin­degi másele sodan keıingi sharýa bolatyn. Qazir aqshasyn tólese boldy, shyǵara beredi. Osyndaı úrdiske oraı men mynadaı usy­nys­ty únemi alǵa tartyp júrmin. Ol aldaǵy kezde qabyldanatyn da shyǵar. Atap aıtqanda, memle­ket­tik tapsyryspen jaryq kóretin kitaptarǵa resenzııa uıymdastyrý qajet. Biraq, naryq zamanynda eshkim tegin jumys istemeıdi. Oǵan tıisti qarjy qaras­tyrylǵany jón. Al, Qazaqstan Ja­zý­shylar odaǵy soǵan bas-kóz bo­lyp, tipti kórkemdik syn keńesine shyǵarma qunynyń belgili bir paıyzy mól­sherinde eńbekaqy tóleý tártibi jolǵa qoıylsa, nur ústine nur. Máselen, kúndelikti ómirde bireýdi ǵaıbattasań, til tıgizseń zań al­dynda jaýap bere­siń. Al rýhanı dú­nıeni búldirip, jurttyń talǵa­myn buzyp jatsań, oǵan nege jaý­ap ber­meske?! Osy oraı­da “Syn” jýrna­lynyń ashyl­ǵanyn aıta ketkim keledi. Demek, bul basy­lym­nyń da syn jolynda atqa­ratyn mindeti orasan zor. Sheraǵańnyń “qolshoqpary” – “Aqıqat – jótel sııaqty, jybyrlap turar tamaqta” dep qazaqtyń Qadyry aıtpaqshy, syn­shylyq sonshalyqty abyroı ápere­tin kásip emes. О́zińe jaý art­ty­ryp alýyń da op-ońaı. Siz klassık aqyndardyń biri – Sáken Seı­fýl­lınnen bastap óz zaman­das­tary­ńyz­dy jáne jastardy synap júrsiz. Al, sizge syn aıtqandar boldy ma? – Synǵa kelý qıyn, ketý ońaı. Syn degenimizdiń ózi jantaq oryp, jemis jınaý sııaqty nárse ǵoı. Beıneli túrde aıtqanda, árı­ne. Aqıqatty aıtý úshin til be­ril­gen. “Anaý renjıdi, mynaý teris qaraıdy” dep nalasyna qalǵysy kelmeıtinder kóp sııaqty. Táýekel etip, synǵa kelgen ekensiń, týra­syn aıt. Ádebıetke qandaı jańa­lyq ákelgenin áńgimele. Synshy osy kredodan taımaýy tıis. “Py­shaq­ty ózińe suǵyp kór, aýyrmasa basqaǵa sal” deıdi halyq dana­ly­ǵy. Meniń ustanymym osyndaı. Jalpy, “uly aqyn”, “uly ja­zý­shy” dep tanystyrýǵa o bastan qarsymyn. Qabyldaı almaımyn da. О́ıtkeni, ádebıettiń bári Áýe­zovten turmaıdy. Ol qaıtalanbas tulǵa. Sondyqtan da “uly”. Al, áde­bıetke Alataý da, Qazyǵurt ta, Qarataý da qajet. Tipti, ólshem úshin tóbeler de kerek bolýy ábden múmkin. “Áde­bıet – ardyń isi”. Sondyqtan, oǵan jalǵandyq, hal­týra júrmeıdi. Ke­zinde Tuman­baıdyń, Qadyrdyń, Iranbektiń óleńderin synaǵanmyn. “Jaqsy degen nemene, jaman degen ne­mene?” atty maqalam shyqqan ke­zinde. Sonda Tursynhan Ábdirah­ma­novany men aqyn dep tanyǵan joq­pyn. Ol kisi “halyq jazý­shy­sy” degen ataqty alyp qoıǵan. Qadyr sııaqty aǵalarym meni keıin túsindi. Jalpy, ulylar ádil syndy árqa­shan moıyndaıdy. Ústimnen aryz­dar da jazyldy. “Sheraǵańnyń qol­shoqpary” dep. Sherhan Murtaza “Qazaq ádebıe­tin” basqaryp turǵan kezde shyn­dyq­ty jazatyn jáne sol shyn­dyq­ty shyryldap júrip ózi qor­ǵaıtyn. Osyndaı myqty redak­tor arqańyzdan tirep turǵan kezde, jol ashyp tursa qalaısha jaz­baı­syń syndy? Aryzdar da ja­zyl­dy. Biraq, men olarmen jan­jal­ǵa bar­madym. Eshkimge artyq sóz aıtpa­dym. Al, shyǵarma­shy­lyǵyna kel­gen­de shyndyqqa júgindim. “Syn jaǵynda jastar joq...” – Baspasózge bergen bir suh­batyńyzda: “Qazirgi jastardyń shyǵarmashylyǵynda pessımızm basymdaý” degen pikir aıtyp qal­dyńyz. Bul olardyń shyǵarma­shy­lyq áleýetine kóńil tolmaý ma, álde basqalaı sebebi bar ma? Jal­py, jas býynnyń aıaq alysyn qa­laı baǵalaısyz? Syn janryn at­taı qalap kelip jatqan talap­kerler tabylatyn shyǵar? – Aqseleý Seıdimbek aǵamyz kezinde Asqar Súleımenovtiń “Be­sin” atty shyǵarmasyn taldap, maqala jazdy. Sol arqyly ony ha­lyqqa tanytty. Keńestik kezeń­de gazetterdiń taralymy kóp bo­la­tyn. Mysaly, “Lenınshil jas­tyń” ózi 300 myń danadan asyp jyǵylatyn. Munyń ózi tanymal­dylyqty art­ty­rýǵa septigin tıgiz­geni sózsiz. Al, qazirgi jastardy kim bilip jatyr? Olardy ádebı or­ta ǵana tanýy múmkin. Demek, na­sıhattaý jaǵy kemshin. Muny moıyndaýǵa tıispiz. О́tken jyly “Jas tolqyn” degen jastardyń jı­naǵy shyqty. Ara­synda belgili pro­zaıkter de bar. Shyǵarma­shy­ly­ǵymen tanysqa­nym­da ımandy­l­yq, Qudaıǵa sený­shi­lik bar. Alaıda, bir arman, ja­ryq sáýle, qýanysh sezimi az. Soǵan ózim qaıran qaldym. Keıin oılap qarasam, oǵan qoǵam kináli eken. Qazir kitap shyǵarsań, qomaqty qar­jy qajet. 14-15 myń taralym­men shyǵatyn gazettiń ózin olja kó­rip júrmiz. Bári birdeı jastar­d­yń shyǵarmalaryn basýǵa qumbyl desek, qatelesemiz. Al, kitap ári ket­se 2 myń danamen ǵana taraı­dy. Sosyn jas qalamgerlerdi jurt­shylyq qaıdan tanysyn?! Syn jaǵynda jastar joq deýge bolady. Tursynjan Shapaıdyń ózi orta býyn ókili. Amangeldi Keń­shi­lik degen azamat shyǵyp edi, onyń ózi jazýdy qoıyp jatyr. Buryn shyǵarmashylyq boıynsha túrli talqylaýlar uıymdastyrylatyn. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy kesh bolsa da, mundaı is-sharany uıym­dastyrýdy qolǵa aldy. Osyndaı ıgi qadamdar ádebıetimizdiń kór­kem­dik deńgeıiniń kóterilýine úles qosady dep oılaımyn. Biz osy talap turǵysynan kelýge tıispiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Serikqalı JEKSENBAEV.