Jaqaýdyń jazýshylyq joly

Jaısań minezdi, abzal azamat – Jaqaý Dáýrenbekovti bozbala kezinen biletin kisilerdiń birimin. Sondyqtan da myna músheltoıy tusynda ol týraly kókeıimde júrgen syrymdy sabaqtaı otyryp, óz oıymdy ortaǵa salǵandy jón kórdim. Al bizdi týystaı tabystyryp, aǵaıyndaı aralastyrǵan tek qana qyzmettes («Lenınshil jasta»), qalamdas bolǵandyq emes, kóńilimizdiń birligi, jandúnıemizdiń jaqyndyǵy shyǵar shamasy. Jaqaýdyń birtoǵa, sypaıy, syrbaz, jibekteı jumsaq minezi kisini ózine tartyp turatyny sondaı, onymen bir kórgen kisiniń ózi alańsyz ashylyp, aqtaryla, syrlasa-sóılese jóneletini maǵan baıaǵydan málim adamı qasıetiniń bir ushtyǵy. Kıeli sóz óneriniń qos qanaty – jýr­nalshylyq pen jazýshylyqty ómirlik serigi, jan saraıynyń syr sandyǵy retinde ulyqtap júrgen Jaqaýdyń shyǵar­mashylyq jolyna oı júgirtip, syr sherter sátte sóz basynda onyń jýrnalshylyq qyzmetine qysqasha ǵana toqtala ketken durys bolar. Iá, áýeli mektepte, sosyn ýnıversıtette júrgen kezinen ózin qyzyqtyrǵan túrli taqyryptarǵa maqala jazyp mashyqtanǵan Jaqaý «Lenınshil jasqa» (qazirgi «Jas Alash») qyzmetke qabyldana sala gazet jumysyna qyzý aralasyp ketti. Shabyttana, shalqyta, kósilte, burqyrata jazdy. Syldyr sózge salynbaı, salmaqty oı-pikirin mán-mańyzdy máselelerdi qozǵaýǵa arnaýǵa asyqty. Eldik murat, ulttyq múddeni kózdep te kók­sep jazǵan kósemsózderi, ónegeli jastardyń ómiri týraly kórkem ocherkteri el esinde júrse kerek. Ol jýrnalshylyq jolynda da azamattyq sózin aıtýdan aıny­ǵan emes. Aqıqatyn aıtyp, adalynan jarylyp, jaqsyǵa súıinip, kemshilikke kúıinip janyn salyp jazýdan jańylmaǵan qanatty qalamger bolyp qalyptasty. Onyń qabilet-qarymyn aıǵaqtaıtyn jazbalary ózinen keıingi jastarǵa úlgi bolǵandyǵy da shyndyq. Jaqaýdyń jýrnalshylyq sheberligin saralaı taldap jatpaı-aq onyń eldi eleńdet­ken qaısybir kókeıtesti maqalala­ry­nyń atyn tizbeleý arqyly-aq baǵalaı berýge bolady ǵoı degen pikirdemin. Mysaly, myna: «Taǵy da taqııa kıip qaı­tamyz ba?», «Segiz baǵdarlama, on toǵyz joba», «Baq pen taq», «Kisennen shyn­dyqty kim bosatady?», «El ertegi izdep júr», «On jyl taǵy ombylaımyz ba?», «Astana – memlekettiń júregi», «Aýyldy kóterý – abyroıly is», «Kúres kardıogrammasy», «Qazaqqa kitap kerek pe?», t.b. degen maqalalardyń nendeı mańyzdy má­selelerge arnalǵandyǵyn aıtpaı-aq ańǵarasyń. О́mirdiń qyry men syryna tereń boılap, sóz óneriniń órisi men óresin júreginde juptap, jazý mashyǵynyń máıegi – kórkem tildi kókeıine qondyrǵan soń ǵana jazýshylyq jolǵa túsken Jaqaýdyń qalamy tóselip, qanattanyp, qabyrǵaly qalamgerler qataryna qosyldy. О́tkenniń ónegesi búgingi urpaqqa úlgi bolsyn degen degdar aq nıetpen jazylǵan sondaı shyǵarmalar qataryna Jaqaýdyń da ózindik úles qosqanyn aıtý paryz. Osy oraıda Jaqaýdyń «Dala hıkaıalary» toptamasy qazaq ádebıetiniń klassıgi Ábish Kekilbaevtyń áıgili «Dala balladalary» shyǵarmasymen úndes kele­tin kórkem týyndylar ekendigine nazar aýdaramyz. Biraq ol taqyryby ja­ǵynan tamyrlas bola tura jazylý máneri jóninen múlde basqasha, ózindik órnegi, tótenshe túıini bar týyndylar. Mysaly, «Kókjalda» qazaqtyń ataqty batyry Janqojanyń shaý tartqan shaǵynyń bir sáti – darabozdyń dushpanymen sońǵy shaıqasynda sháıit bolǵan oqıǵasy ádemi, áserli áńgimelengen. Aq patshanyń aldynan ótip, quzyryna baǵynaıyq dep qolqa salǵan Arynǵazy sultannyń sózine ermegen Janqoja batyrdyń oılaǵany basqa. Arynǵazynyń armany handyq bılikke jetý. Janqojanyń sultanǵa ermeý sebebi: Arynǵazyǵa qoldaýshy kerek bolsa, halqyna qamqor qorǵaýshy kerek. Sultan bıliktiń tórine shyǵýdy armandasa, batyr ataqonysyn, el-jurtyn qorǵaý jolyna belin bekem býǵan er. Janqojanyń janyn qınaıtyn jalǵyz saýal: elimniń erteńi ne bolmaq?! «Betke shyǵar degen qazaqtyń qaımaqtarynyń júrisi anaý: biri – túlki, biri – qasqyr, biri – qabylan. Hıýa hany qazaqqa han qoıam dese sol birin-biri talap jep, julmalap jatyr. Birin-biri shabady, birin-biri qabady. Ortada shyrqyrap, oshaǵynyń kúli burqyraıtyn sorly halyq qana... Ár tańy alańmen atyp, eleńmen batatyny sodan». Janqoja batyrdyń sońǵy shaıqasqa shyǵar aldyndaǵy janyn jegen osyndaı oılaryn qaǵaz betine túsirgen ja­zýshynyń kózdegen maqsat-muraty áride. Ol ótkendi aıtyp, táýelsizdiktiń týyn jyǵyp almaýdyń amalyn da eske salýdy saralaı sanamyzǵa sińirýge qulshynǵan. Kelesi «Úzeńgi dos» hıkaıasy da joǵaryda sóz bolǵan «Kókjalmen» taqyryptas týyndy. Munda da eli men jerin qorǵap, búgingi urpaq – bizderdiń keń-baıtaq ólkede ókinishsiz ǵumyr keshýimizdi oılap opat bolǵan Aqtan batyrdyń «Kók teńiz ben darııany zerttep, qaıyq salamyz. Sizderge tıispeımiz. Bizge keregi tynyshtyq pen túsinýshilik» degen orys otarshylarynyń arbaýyna senip, artynsha aldanǵanyna opynyp, sanyn soǵyp qalatyn sáti sýrettelgen. Uzamaı ýáde buzylyp, óńirge orys áskeri qaptap kele bastaǵan. Sóıtip, almaǵaıyp kún alqymǵa alǵan soń úzeńgiles dosy Janqoja ekeýi bátýalasyp, shabýylǵa shyqqan. Aqyry bul aıqas qos batyrdyń myltyq kezep, zeńbirekten oq jaýdyrǵan jaýdan jeńilip, keri sheginýimen aıaqtalady. Qansha qaharlansa da qara soıyl, sary sadaq otty qarýǵa qalaı qalqan bolsyn. Sondaǵy qos batyrdyń baılamyn jazýshy bizge bylaısha jetkizgen: «Jer qulansyz, el ulansyz bolmas. Estisi eler, urpaǵy uǵar. Uranymyz urpaqqa amanat!». Al endi batyr babalar aýzyna osyndaı dýaly tilek salǵan jazýshyǵa qalaısha rıza bolmassyń! Jalpy, Jaqaýdyń «Kóktemir», «Asaý» degen hıkaıalary da oqıǵalarynyń tar­tymdylyǵyna, kórkemdiginiń kelistiligine qosa tálim-taǵylymynyń aıryqsha mán-mańyzdylyǵymen, maqsatkerligimen jadyńda jattalyp qalatyn, shyraıly­lyǵyna qosa shyndyǵymen de baýrap alatyn birtýma hıkaıalar. Ádebıet týraly áńgime qozǵala qalsa, áredik qazirgi zaman, búgingi adamdar jaıynda kórkem shyǵarmalar jazylmaı jatyr dep shyr-pyr bolyp jatamyz. Degenmen, bul tegi qısynsyz qynjylys. Ras, burynǵydaı súıekti, qalyńdyǵy qos qarys romandar jaryqqa shyqqan joq. Oǵan tolǵanyp, oı súzgisinen ótkizip, tıptik beıneler bolatyn keıipkerler taýyp, oǵan qoǵamdyq-áleýmettik ómirdiń ózekti máselelerin ushtastyra syr sabaqtaýǵa mursha kelmeı jatyr. Buǵan saıyp kelgende qalamgerlerdiń toqyraýǵa túskeni emes, úlken tolǵanystyń tusaýyn kesýge áli de ýaqyttyń pisip-jetilmegeni dálel. Al áńgime, hıkaıat syndy shaǵyn janrda jazylǵan shyǵarmalardan áste kende emespiz. Jaqaý da ádebıettegi áriptesteri Marhabat Baıǵut, Nurǵalı Oraz, Júsipbek Qorǵasbek, Asqar Altaı syndy áńgimeni óndire jazyp júr. Birsypyra hıkaıattary da bar. Olardyń bári de búgingi kúnniń syr-sıpatyn aıshyqtaıtyn aıtýly týyndylar. Jaqaý áste oqıǵa qýalap, til be­zep, sýdyrata jazýǵa áýestenbegen. Ol eń al­dymen bolashaq shyǵarmasynyń ıdeıa­syn, ıaǵnı maqsatyn oıyna túıip, sanasyna sińirip, sodan keıin baryp ony júzege asyrýdyń ońtaıly amal-tásilin izdestiretini, oqıǵa men obraz somdaýdy túıindestire, úılestire sabaqtastyratyny kókeıge qonymdy. Sondaı-aq, Jaqaý jalań baıandaý, shyǵarma oqıǵasymen de, ıdeıasymen de qabyspaıtyn bósteki áńgime jelisine qyzyqpaıtyn qalamger. Jazýshy shyǵarmasynyń basty ereksheligine onyń ishki monolog, oı aǵynyna kóbirek kóńil bóletindigi der edim. Sózimdi tiriltý úshin «Jaryq dúnıe» degen egiz áńgimesine zer salyp kóreıik. Egiz áńgimeniń aıtary aıqyn, túıini túsinikti. «Eles» jazǵy kanıkýlǵa kelgen stýdent, sulý jigittiń balań qyzdyń júregin jaýlap alyp, artynan umytyp ketkeni janyn jaralap, jalǵyzdyqqa dýshar etkeni jaıly muńdy jyrǵa balaıtyn áńgime. Bir túngi qyzyqtan júkti bolyp qalǵan. О́ıtkeni, yntyq sezimine sengen boıjetken bozbalany bir kórgennen unatqan. Jigit te sondaı qylyq kórsetken. Sóıtse bári sáttik sezim eken, aldamshy eken, adastyrǵan eken. Oń jaqta otyryp aıaǵy aýyrlap qalǵanyna kúıingen qyzdyń jan arpalysyn, el-jurttan uıalyp, shara­syzdyqtan sher-muńǵa batqan kóńil kúıin, oıran salǵan oı-sanasyn jazýshy sondaı bir tebirenispen, tolǵanyspen jazǵanyna janyń súısinedi. Osyndaı jan kúızelisine shaldyqqan qyzdyń esin alǵan elesten, jalǵyzdyqtan qutylýyna sol oıda joqta boıyna bitken sábıdiń dú­nıege kelýi. Sóıtip, ómirdiń tamyryn jalǵap otyratyn ananyń tar qursaǵyn keńitip, jaryq dúnıege kelgen bala ekeni qusa kóńil jas qyzdyń jan jarasyn jazyp, jalǵyzdyqtan qutqarady. Esin eles alǵan boıjetkenniń ómiri óńge aınalǵan sol bir sáttiń tiri sýreti janyńdy jadyratyp, izgi oılarǵa jeteleıdi. Qaıǵy-qapadan, ómirden túńilýden úkili úmit qorǵap qalady. Erteńgi kúnnen túńilý joq. Sondaı sezimge, sondaı qýanyshqa jetelegen jazýshy maqsatynyń izgiligine jetkizetinine rııasyz senemiz. Egizdiń syńary «О́mirserik» áńgimesi de búgingi ómirdiń shyndyǵy. Az kún otasyp, áskerı boryshyn óteýge attanyp, artynsha Aýǵanstanda opat bolǵan Tóleshtiń súıgen qyzy Symbat júkti bolyp qalǵan. Qansha qaıǵyryp qamyqsa da óziniń jalǵan dúnıede jalǵyz qalǵanyn sezinip qapalansa da, odan qutylýdyń amaly Tóleshtiń ata-anasynyń aldynan ótip, uldarynan urpaq qalǵanyn jandaryna medet etý edi. Jalǵyz uldarynyń qaıǵyly qazasy jandaryn jegideı jegen súıiktisi Tóleshtiń ata-anasynyń úmitin úzbeı, urpaǵynyń jalǵasy barlyǵyn aıtý úshin Symbat jolǵa shyǵady. Mine, uzyn sonar áńgimeniń jelisi osyndaı. «Úmiti ómirserigine aınaldy degen osy da» dep aıaqtalatyn áńgimeniń túıini pálsapalyq parasatymen erekshe este qalary sózsiz. Janyńdy jep, oıyńdy onǵa bólip, ári-sári kúı keshtirip, toqsan taraý tolǵanysqa túsirip, aqyr sońynda jaryq dúnıeniń jaqsylyǵyna sendirgen izgi sezimge bólep, ózegiń órtene ómirdi súıýge qulshyndyrǵan jazýshy qalamynyń qasıetine bas ıesiń... Endigi kezekti jazýshynyń povesterine qatysty pikir almasýǵa arnamaqpyn. Olar­dyń bárin qatar qamtý múmkin bolma­ǵandyqtan ekeýin ǵana enshileýge májbúrmin. Olar «Jumaqtyń kilti» men «Bir názik sáýle». Ekeýi de eleýli taqyryp­qa arnalǵan, oı-maqsaty keń arnaly, kórkemdik kestesi kelisti, qazirgi kezeńniń naǵyz mańyzdy máselelerin tereńnen qoz­ǵaıtyn tamasha, tatymdy týyndylar. Oqyp shyqqan adamnyń jany baıyp, zerdesi zerdelenip, aqyl-sanasy nurlana túseri taǵaıyn. Aıtalyq, «Jumaqtyń kiltinde» bir otbasynyń taǵdyryn tarata áńgimeleý arqyly búgingi zamandaǵy qazaq ultynyń ómir-turmysyndaǵy jáne adamdardyń sanasyndaǵy psıhologııalyq ózgeris­terdi, olardyń jańarǵan jan dúnıesin kórsetýdiń ádemi ádebı tásilin taýyp, ádipteı bilgen. Qoǵamdyq-áleýmettik ómirdegi quby­lys­tardy jáne sol zamanǵa saı adam­dardyń da minez-qulqy, túsinik-túısigi, ulttyq ádet-ǵuryp, salt-dástúrdi saqtap, baǵalaýy, maqsat-múddesi jańaryp otyratyny belgili. Kórkem ádebıette sol jańa ómirdiń bet-beınesi boıamasyz, barsha shyndyǵymen sýrettelýimen qundy. Mine, atalǵan povest osy talap­qa tolyq saı shyǵarma. Oqı otyryp ony kórkem shyǵarma emes, kúndelikti ómirde kórip, estip, bastan keship jatqan qalypty, belgili jaǵdaıat dep qabyldaısyz. Bizdiń paıymdaýymyzsha ómir shyndyǵy degen­niń syr-sıpaty osy bolsa kerek. Osy zamannyń naǵyz kúıip turǵan máse­leleriniń bastysy – adamdardyń adaldyq, arlylyq, adamgershilik, kisilik qasıetteriniń túbegeıli ózgeriske túsýiniń sebepterin túsinip-túısiný. «Jumaqtyń kiltinde» áke-sheshe men balalarynyń arasyndaǵy qarym-qatynas, syılastyq syryn baıandaý barysynda jazýshy osynaý tolǵaqty saýaldyń jaýabyn dál tapqan. Povestiń qurylym-pishimi – ádebı tásildegi jańalyq. Sóz basynda alys aýyldaǵy tórt qalaǵa jedelhat jóneltilgeni aıtylady da, artynsha sol ákeleri ál ústinde jatqandyǵy týraly jaısyz habardy estigen sáttegi tórt balasynyń kóńil-kúıi, sondaı-aq, ǵumyr-tirshiligi, kisilik bolmys-beıneleri, qysqasy, qandaı adamdar ekendigi jeke-jeke áńgimege arqaý bolǵan. Álgi, «Bir bıeden ala da týady, qula da týady» degen máteldiń mánisi osy poveste anyq ashylǵan. Hıkaıatta alǵashqy áńgime balanyń úlkeni Sardarbekti sıpattaýdan bastalady. Stýdent kezinen óziniń eti tiriligi – pysyqtyǵy arqasynda dekanymen til tabysyp, tapsyrmasyn oryndap, qolyn uzartyp, qadirli qonaqtaryna arnap aýyldan qoı soıdyryp ákelgeni de bar. Sonyń arqasynda aspırantýraǵa túsip, uzamaı kandıdattyǵyn qorǵap alǵan-tyn. Kele-kele, jaǵyný men jaǵdaı túzeýdiń qyr-syryn jetik meńgerip, óziniń de dekandyqqa qoly jetken. Al búginde rektor Rekeńniń oń qoly. Sol kisini, qasyndaǵy ózi sııaqty kóńilin tapqan qyzmettesterin qosa, qonaqqa shaqyryp qoıǵan Sardarbek jedelhat alǵan sátte qatty sasady. Jaǵdaıdy aıtsam túsiner me eken. Qabaǵyna kirbiń túsirip, renjitip alsam, erteńgi kúnimdi oılamaǵanym emes pe, qonaǵymdy kútip alyp attansam da bolar degen sheshimge toqtaǵan. Ol ishteı pendeshiliktiń yǵyna jyǵylyp otyrǵanyn sezip otyr. Sol sát Sardarbekti oı qamap, sarsańǵa túsedi. Jazýshy keıipkeriniń kókeıin tesken oıyn bylaısha jetkizipti: «Áı, Sardarbek, ósip kele jatqan ulyń bar, qyzyń bar. Erteń sen de beliń búgilip, jaǵyń sýalyp qartaıasyń. Aldyńa kelse qaıtesiń, aldyńa?..». Tap osyndaı pikirdi ár nárseni syltaýratyp, áke-sheshesiniń jaǵdaıyn oılap, jany ashymaıtynyna ashýlanyp, aýylǵa birge kele jatqanda inisi Jandarbekke apaıy Sálıma da aıtyp salady: «...Anaý aǵalaryń da qudaılaryn umytqan. Birińnen biriń ótkensińder... Osy bezbúırekterińdi kórip ósken balalaryń erteń ózińdi kári-qurtańdar úıine tapsyryp jiberedi. Qara da tur». Mine, uldardaı umytshaq emes, jat­jurttyqqa jaralsa da, qart áke-sheshe­siniń qamyn jep qamyqqan, júregi jumsaq, sanasy sary, kóńili oıaý qyz balanyń qaıyrym-meıirimge toly jan tolǵanysyn jazýshy qısynyn keltirip, jetkize bilgenin baıqaımyz. Jaryq dúnıemen qoshtasqaly jatqan ákeniń balalaryna renjıtin de reti bar. Aýylǵa jylyna bir soǵyp, onda da asyǵys-úsigis attanyp ketetinderi nesi. Qara shańyraqtyń astynda, kempir-shaldyń kóńilin aýlap, aptalap jatyp, nemerelerin súıgizip, saǵyndyrǵan maýyqtaryn basyp qaıtsa da bolar edi ǵoı. Qarııa balalarynyń qyzmeti, óz otbastarynyń sharýalary shash-etekten ekenin bilmeıdi emes. Sonda da bolsa perzentterine degen aqpeıilin, sarqylmas saǵynyshyn basa almaı álek. Jazýshy kókirek kózi oıaý, qazaqy dástúr-saltqa ustanymy berik qarııanyń búgingi zamannyń talaby da, tolǵaýy da ózi ǵumyr keshken kezdegiden múlde ózgerip ketkenin biledi. Bul kókiregi altyn sandyq dala danagóıi, qazaq aqsaqalynyń som tulǵasy. Oǵan biz qarııanyń oı-tolǵanysy, sóz saptaýy, dúnıe qubylystaryn saralaýy barysynda kóz jetkizemiz. Qara shańyraqta bir túnep, shal-kempirdiń kóńilderin ósirip, shyraılary kirip qalǵandaryna qýanyp, ázirge aman-saý otyrǵandaryna shúkirshilik bildirip, alaıda ejelgi ádetterinshe, túrli syltaý-sebepterin aıtyp, qalalyqtar qaıtýǵa jınal­ǵanda ákeleri keıde qamyqqan oıǵa batyp, jat bolyp jatyrsyńdar-aý dep jabyǵatynyn jasyrmaı aıtyp: «...Shy­raqtarym-aı, pende úshin bul tirlik­tiń ushpaǵy – ómir, ujmaǵy – óleń tósegi, óz úıi bolmaq. Yqylymnyń jaraty­lysy solaı emes pe?.. Tamyrynan aıryl­ǵan aǵash ta kórkinen aırylyp qýraı bastamaı ma? Shańyraq kıesiniń shyryldap dúnıege kelgen ıesin izdeıtinin esterińnen shyǵarmańdar, shyraqtarym...». Qarııa qalyń oıynyń bir qatparyn osylaı órbitken. Bul balalarynyń oqyp-toqyp, búgingideı dárejege qara shańyraqtyń boılaryna darytqan qadir-qasıetiniń arqasynda jetkenin, sonyń jelep-jebeýimen jer basyp júrgenderin esterine salyp, kıeli uǵymdy umytpaýyn ósıet etken áke sózi. Iá, jazýshynyń oıynsha, qazaqtyń tujyrymdaýynsha, jumaqtyń jumbaq kilti osylaı ashylǵan. Ǵajap emes pe?! Kórkem shyǵarmanyń oqıǵasyn oqystan bastap, sıýjetin suıyltpaı, taptaýryn tásilden jazýyn aýlaq qondyrǵan jazýshynyń izdenisten týǵan jemisine kezekti bir shyǵarmasy «Bir názik sáýleni» jatqyzamyz. Povest emtıhanda shyǵarma jazý oqıǵasyn órbitýmen bastalyp, aıaqtalady. Bıtan muǵalimniń minezi men daǵdyly ádeti shákirtterine ejelden málim. Shyǵarma taqyryby tizbelep taqtaǵa jazylǵan soń qalǵany óz erikterinde degen syńaımen udaıy qolynda júretin kitabyn oqýǵa kirisip ketetin de, al balalar oqýlyqtan tańdaǵan taqyrybyna qajetti betti taýyp alyp, asyqpaı, alańsyz kóshirýge kirisetin. Bul joly da solaı edi. Balalar jappaı kóshirýge kiriskende Kákintaı da unaǵan taqyrybyn jazýǵa bekingen. Sóıtse, izdegen kitaby ornynda joq. Bireýdiń ádeıi qastandyǵy degen sýyq oı sap etip, artynda otyrǵan Tálipke buryla qarasa, ol tilin shyǵaryp, aqsııa kúlip, mazaq etedi. Endi qaıter ekensiń, pysyǵym degenin túsindi. Ún-túnsiz otyr. Jurt jappaı jazyp jatyr. Endi qaıterin bilmeı qaıran qalyp bul otyr. Bir kezde taqtaǵa kóz júgirtip, eń bolmasa erkin taqyrypty baıqap kórmekke bekingen. «Meniń qurmetteıtin adamym». Kimdi mysalǵa alaryn oılaı-oılaı kele Sádý etikshige toqtaǵan. Keshegi Otan soǵysyna bastan-aıaq qatysqan qart soldattan artyq qurmetteletin kim bar deısiń. Tek minezi tik kisi. Onda turǵan eshteńe joq. Árkimniń de ózine tán minezi bar. Sóıtip táýekel dep erkin taqyrypqa en salǵan. Sádý etikshimen ara-tura aralasa júrip, áńgimesin estip, qaısybir is-áreketine kýá bolǵan sátterin oıyna túsirip, qolyna qalamyn alǵan. Ákesi oblys ortalyǵynan Aralǵa qyzmet aýys­tyryp kelgeli eki jyldyń júzi ótipti. Jańa ortada janyna jaqyn tartqan adamy synyptas bir-eki balaǵa qosa osy Sádý etikshi. Báteńkesine nál qaqtyra kelgende tanysqan. Áńgimesi unady ma, álde áıteýir ara-tura etikshiniń kúrkesine soǵyp turýdy daǵdyǵa aınaldyrǵan. Bir joly sary jezden juldyz jasap jatqanda, shirengen bireý kelip, aldyńdaǵy shegeń men balǵańdy bilseńshi. Basqany qaıtesiń dep tıise sóılep, tezirek nál qaǵyp ber dep tiksine til qatqanda, álgige tosyn suraq qoıdy: «Sen soǵysqa qatystyń ba? Al men bir emes, eki soǵysqa qatysqan geroımyn! Áýeli fashıstpen soǵystym, odan soń gomındanmen soǵystym, bildiń be? Bizder ólip-tirilgen janbyz... Al tirilmeı qalǵandar qanshama, kómilmeı qalǵandar she? Sonda... Qolbasshy bizge: «Senderdeı geroı eshbir elde joq. Budan bylaı sender eldiń maqtanyshysyńdar... degen. Biraq ony sendeıler qaıdan bilýshi edińder?!». Sóıtse, bul qyjyl dikińdegen mesqarynǵa ǵana emes, qyraǵy turǵan maıdanger-ardager etikshiniń qıraǵaly turǵan úıin emes, kórshisindegi syńǵyrlap turǵan dúkenshiniń ótinishin óteýge kelgen bastyqsymaqtarǵa aıtqan ýáji ótpeı, keler jyldary kórermiz degen shyǵarypsalma syltaýyna kóńili qalǵan Sádý etikshiniń ókinishi eken. Qandaı ádemi, oryndy tabylǵan detal. Osy bir shaǵyn shyǵarmasynda jazýshy kezinde qanquıly soǵysqa qatysyp, táni de, jany da jaraly bolyp oralǵan, endigi ǵumyry da eleýsiz, eskerýsiz ótken Sádý etikshiniń taǵdyr taýqymetine toly ómir jolynan úzik syr aqtaryp, búgingi aýmaly-tókpeli qoǵamnan da, alakóńil adamdardan da meıirim-qaıyrym kórmese de, eshkimge ókpelemeı, táýbesinen tanbaǵan ary taza, jany jaısań, adaldyqtan jaralǵan qarapaıym da qasıetti kisiniń bekzat bolmysyn somdaǵan-aq eken. О́miri men ónerdegi jolyn jornalshydan bastaǵan Jaqaý shyǵarmashylyǵy irgeli, jemisti izdenisterge toly, únemi ósý-órleý ústinde talanty tolysqan qanatty qalamger. Jazýshynyń birqatar áńgime-povesterin saralaı taldap, onyń jalpy shyǵarmashylyq eren eńbegine tán sıpatyn bylaısha túıindesek artyq bolmas. Oqıǵa jelisiniń jańalyǵy, keıipkerler taǵdyrynyń tosyndyǵy, tiliniń kór­kem­digi, oıynyń tereńdigi, sıýjet, pishim-qu­rylysynyń ózgesheligi, ómir shyn­dyǵyn órnekteýdegi tapqyrlyǵy, eń bas­tysy ıdeıasynyń ılanymdylyǵy men maq­satynyń mándiligi – mine, bul jazý­shynyń baǵyn ashyp, abyroıyn asy­ryp, juldyzyn jandyryp turǵan onyń osyndaı-osyndaı kórkem prozaǵa qoıy­lar bıik talaptyń údesinen shyǵa bilgen­diginen deımiz. Biz bul jerde maqal-mátel mándes ozyq oıdyń káýsar bulaǵyndaı «Oıdaýa» kitaby, «Pendeler» degen alaqandaı áńgimeleri arnaıy maqala arnaýǵa bolatyn pálsapalyq paıymdaýlar jınaqtalǵan jazýshynyń kósemsóz ben kórkemsózden keıingi úshinshi qyry ekendigin aıtýmen ǵana shektelemiz. Biraq ta jazýshynyń kórkem oıyńyzdy kemeldendirýge qosqan úzdik úlesin aıtý paryz. Búginde aqyryn júrip, anyq basqan qalamgerdiń kópshiligi ómirden ózine tıe­sili baǵasyn almaı júrgeni aqıqat. Áıtse de Jaqaý ataq alyp, atyn shyǵarýdy maq­sat etken jazýshy emes. Ol ózin tolǵan­dyrǵan ǵumyrlyq ǵıbraty, ómirlik ónegesi bar mándi máselelerdi ortaǵa salyp, el-jurtymen pikirlesýdi ǵana kókseıdi. Men mereıtoı tusynda sózimdi jazý­shyny jalpy sózben maqtamaı, onyń bir­qatar shyǵarmalaryn taldaýǵa arnadym. Sebebi, jazýshynyń jazý sheberligine, erekshe qoltańbasyna qarap-aq onyń talantyn tanýǵa bolatynyn eskerdim. Qýanyshbaı QURMANǴALI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.