Tekti áýlettiń tuıaǵy

Ardaqty aǵa, arqaly aqyn, áıdik ánshi Qabdykárim Ydyrysovpen jaqsy syılas, jaqyn syrlas bolǵan edim. Otyzdyń ishinde Jazýshylar odaǵynyń hatshysy bolyp saılanyp, qazaq ádebıetiniń qos alyby, qos Ǵabeńmen istes bolyp, qyzmet kórsetken qadirli azamat jas qalamgerlerdi tóńiregine tartyp kóp kómek jasaǵan-dy. Odaqtan aýysqan soń, Úlken úıdiń uıǵarymymen shyǵarmashyl jastarǵa arnalǵan «Jalyn» baspasyn uıymdastyrýdy qolǵa alyp, az ýaqyttyń ishinde mártebesi bıik, bedeldi mekeme qurdy. Oǵan basy «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń bas redaktory Qaldarbek Naımanbaev sııaqty kileń qarymdy qalamgerler men saýatty redaktorlardy qyzmetke tartty. Sonyń arqasynda jazýshy men saıası baspalardy saǵalaıtyn qalamger qaýymnyń deni endi «Jalynǵa» qaraı oıysty. Aıaýly ákesi solaqaı saıasattyń qur­bany bolyp, on jasynan bastap tartqan jetimdiktiń zardabynan, jas­taı arqalaǵan jaýap­kershiliktiń sal­maǵynan jáne udaıy kóptiń kóńilin tabýdy oılas­tyratyn uıymdastyrý ju­mysynyń aýyrlyǵynan aqyn júregi erte syr berip, jetpisinshi jyldardyń orta sheninde aýrý­hanaǵa jıi túsip qalyp júrdi. Sondaı sátterdiń birinde ekeýmiz bir bólimshede, bir bólmede jatyp birge em alǵanymyz bar. Júrekten aýyrǵanyna bi­raz bolǵan aǵamyz aýrýhana dári­gerleriniń bárimen tanysyp, ábden aýyl-úı qonyp alypty. Jaratylysynan aqjarqyn ol kez kelgen dárigermen ortaq til taýyp, ázil-qaljyń aıtyp, shúıirkelesip júre beredi. Birde jasy otyzdarǵa taqap qalǵan suńǵaq boıly, sulý músindi aq­quba bir dáriger qyz kezekshilik min­detin ótep, halimizdi bilýge kirdi. Qyzdy kórgende Qaýańnyń júzi jaınap, kózi oınap ketti. – Oho! Qalqam-aý, buryn kórinbeı qaıda júrgensiń?! Ke­listi-aq qyz eken­siń, kúıeýiń bar ma ózi? – dep aqyn aǵa birden qal­jyńǵa basty. – Quda túseıin dep pe edińiz, basym bos, – dep qyz da ázilmen ile tústi. – Buryn kórispegenimiz bizdiń jumys ota­shylardan keıin bas­talady. Otadan soń es-tús­siz jatqan syrqattyń esin jıǵy­zyp, tiriltip alatyn anestezıolog bolamyz. – Páli, basyń bos bolsa, mynaý degen bir jigitpen tanystyraıyn. Meniń Álıhan degen qurdasym bar, óziń sııaqty óte sulý azamat, kóresiń áli, qyz minezdi jigit. – Jaraıdy, qyz kóretin jigit­ti biz de kóreıik áýeli, – dep ázil­ge aldyrmaı­tyn dáriger qal­jyńdaı kúlip, qan qy­symyzdy ólshep kete bardy. Ol ketken soń: – Qaba, álgi jer-kókke syıǵyz­baı syrtynan qalyńdyq tańdap júrgen jigitińiz kim? – dep sura­dym. – О́ı, sen bilmeýshi me ediń, ózińniń jerlesiń kókshetaýlyq Álıhan Qaz­taev degen dókeı jýr­nalıst. Qazir «Qazaqstan» bas­pasynda aǵa redaktor, jaqsy aýdarmashy, alǵash «Jazýshy» baspasynda aýdarma redaksııasynda istep, qazaq oqyrmandaryn shetel klassıkteriniń týyndylarymen tanys­tyrýǵa atsalysqan qalamger. Orysshaǵa da, qazaqshaǵa da jetik, óte saýatty azamat, – dedi. Qabdykárim qurdasynyń kó­ńilin suraı kelgende Álıhanmen alǵash etene tanysqan edim. Aqyn aıtsa aıtqandaı, ol shynynda da áıel zaty kóz qıyǵyn tastamaı ótpeıtin asa ajarly jigit eken. Boıy ortadan joǵary. Artyq eti joq. Symǵa tartqandaı symbatty, aqquba kisi. Ońǵa qaıyrǵan qara shashynyń aldy tolqyndap, jazyq mańdaıyn asha túsken. Kóp sózge joq, toqeterin ǵana aıtyp bir-aq qaıyratyn birtoǵa sııaqty. Qyz minezdi, qoı aýzynan shóp almaıtyn momyn ekeni birden baıqalady. Bolǵan jerden shyqqan bolpysh, bap adam ekeni qylap boı-bitiminen-aq menmundalap tur. Qabekeń em alýǵa ketkende ekeýmiz ońasha qalyp sýyrt­paqtap syr tarta otyryp, biraz jaıǵa qanyqtym. Álıhan ataqty Janbotadan keıin Kúrsary ke­reı­lerdiń bolysy bolǵan Qun­daq baıdyń urpaǵy eken. Ákesi eli erkeletip Qaztaı atap ketken Ǵab­dulǵazız Qundaquly ata saltymen keıin búkil Aq­kól, Bulandy óńirin bılep, aty Aqmola, Kókshetaýǵa keń jaıyl­ǵan ataqty bolys. Baı-bolys dese aza boıy qaza turatyn ke­ńes ókimetiniń kózine súıeldeı qa­dalyp, bıligimen qosa mal-múlki túgel tárkilenip, kezinde Aty­raý jaqqa jer aýdarylǵan. Odan Om­by jaqqa kóshirilip, otyz ekiniń asharshylyǵy tusynda Ja­naq aýylynda dúnıeden ótip, súıegi týǵan jerden túý alysta qalypty. Ákeden aldy jeti jasta, arty besikte jetim qalǵan shıetteı tórt balamen taǵdyr taqsyretin tar­typ, turmys tapshylyǵy ja­nyna batqan Kóshtaı ana kún­kóris qamymen jamaǵaıyn qaı­nylarynyń biri, bastaýysh mektep muǵalimi Káribaıǵa turmysqa shy­ǵyp, Stepnıak qalasynan qa­zirgi Altyndy (burynǵy Danı­lovka) aýylyna kóship keledi. Qaladaǵy qazaq mektebiniń je­ti synybyn úzdik bitirgen Álı­han aýyldaǵy orys-qazaq mek­tebiniń segi­zinshisin óte jaqsy támamdaıdy. Sol jyly soǵys órti burq etip, arqasúıer otaǵasy qys ortasynda maıdanǵa attanyp, otbasynyń taýqymeti taǵy da ana moınyna túsip, aǵaıyndy saǵalap Aqmola jaqtaǵy Kalen aýylyna kóship barýǵa týra keledi. Býyny bekip, buǵanasy qat­paǵan Álıhannyń soǵys jyl­daryndaǵy ba­lalyq shaǵy tyl­daǵy aýyr eńbekpen ezilip, osy aýylda ótedi. Bas kóterer aza­mattardyń bári maıdanda. Aýylda qalǵan kempir-shal, qyz-kelinshektermen birge bes-alty jas jetkinshektiń ıini jastaı janshylyp, ujymshardyń bar aýyr jumysyn atqarýyna týra kel­di. Menshiktiń sıyryn soqaǵa jegip, kóktemde jer jyrtyp, jazda qol shal­ǵymen shóp shapty, kúzde egin ordy, qysta ógiz shanamen 50 shaqyrym jerdegi Aqkól elevatoryna astyq tasydy. Osylaı úsh jyl boıy kúnniń qalaı batyp, tańnyń qalaı atqanyn bilmeı boı jazbaı jumys istedi ol. Bundaı batpan beınetten Álıhandy áskerge shaqyrylýy da qutqara alma­dy. 44 jyldyń 15 jeltoqsanynda tý­ra 18-ge tolǵan týǵan kúninde ásker­ge sha­qyrylǵan ony soǵysqa bir­den jó­­neltpeı, «Tyl maıdanynyń jaý­yn­­gerisiń» dep Aqmola parovoz depo­sy­na mashınıst kómek­shisi, kochegar etip jiberdi. Jeńis kúnin ol mańdaı terin tamshylatyp, qyp-qyzyl bop jalyndaǵan parovoz peshiniń kómeıine temir kúrekpen kómir laqtyryp, ony súımenmen kómeılete turyp uzyn joldyń ústinde qarsy aldy. Áıtkenmen jeńis degen jeńsik sóz jas jigit úshin erkindiktiń jeli bop esti. Endi jumysty tastap oqýymdy jalǵastyramyn dep oılaǵan ol depo basshylyǵynan jumystan bosatýyn ótindi. Temir joldyń áskerı tártipte jumys isteıtinin, óziniń áskerı boryshyn ótep júrgenin bilgen de joq. Basshylarynyń joǵarǵy jaqtan buıryq kelgenshe bosata almaımyz degenine qaramaı, balalyq jasap jumysqa shyq­paı qoıdy. Balalyǵy shalalyq bolyp tanylyp, áskerı trıbýnaldyń sheshimimen mindetti boryshyn óteýden bas tartqan qashqyn retinde alty jylǵa sottalyp, Qarlagtan bir-aq shyqty. Áıteýir, úsh jyldan soń keshirim jarııalanyp, 48-diń tamyzynda qamaýdan bosady. Aýylda bir-aq apta bolyp, Aqmolanyń mektep-ınternatyna kelip, toǵyzynshy synypqa túsip, 50-shi jyly orta bilimniń attestatyn alyp shyqty. Joǵary oqý ornyna túskeli mektep joldama bergen balalarmen birge bir muǵalim bastap Almatyǵa attanyp bara jatqan jolda (onda poıy­z Omby, Novosibir, Barnaýl arqyly jú­redi) Aqkól beketinen áke ornyndaǵy aǵasymaǵy túsirip alyp, aýylda esepshi bolyp, otba­syna kómektesesiń dep ol jyly oqýǵa jibermeı qoıdy. Kelesi jyly naǵashylarynyń kómegimen oqýǵa qaıta attanyp, QazMÝ-dyń jýrnalıstıkasyna kelip tústi. Birinshi kýrsty kileń beske bitirip, jazǵy kanıkýlǵa kelse, Káribaı aǵasy taǵy da tosyn syı ázirlep, qalyńdyq saılap otyr eken. Bunyń ne oıy baryn surap bas aýyrtyp jat­paı, basa-kóktep aýyldyq keńeste hatshy bolyp isteıtin ózimen jasty Baǵysh degen qyzǵa úılendirdi. Burynnan tanys-bilis aýyl qyzy ǵoı. Shesheme kóz qyryn salar degen oımen bul da kóp qarsylaspaı, úı ishiniń sheshimine boıusyndy. Kelesi jyly kanıkýlǵa kelgende Álıhan be­sikte jatqan tuńǵysh uly Bal­qaıdy kórdi. Aǵaıyn-týǵandar arasynda birer aı maýqyn basqan soń astanaǵa qaıtyp, alańsyz oqýyn jalǵastyrdy. Alaıda araǵa arapshy túsip, áreket aralaıyn dese qıyn emes eken. Úshinshi kýrsty da kileń beske tapsyryp, ás­kerı kafedranyń jaz aılaryndaǵy jat­tyǵýlaryna qatysyp, aýylǵa barýǵa ýaqyty jetpeı qalady. Onyń ústine keıingi kezde qolynda sheshesi men eki jasar qyzy bar bir jerles kelinshektiń úıine ara-tura baryp, shaı-paı iship júretinin Baǵyshtyń zań fakýltetinde oqıtyn inisi kórgeni bar. Kanı­kýlǵa kelmegen soń jaryn kút­ken ápkesine sony dáptetpeı me ol. Muny estı sala Baǵysh tas-talqan bop týlap, aqy­lyn ashýǵa jeńgizip, Hrýshevtan bastap Qonaevqa deıin, ýnıversıtet rektorynan bastap partııa, komsomol uıymdaryn tegis túgendep, Álıhan Qaztaev atylyp ketken halyq jaýynyń balasy, patsha zamanynda bolys-bı bolǵan shynjyr balaq, shubar tóstiń tuqymy, ózi áskerı boryshyn óteýden bas tartqan qylmysker, keńes stý­dentiniń qatarynda bolýǵa qaqysy joq dep aryzdy qarsha boratady. Domalaq aryzdyń basty da, tasty da jaratyn kezi ǵoı. Ýnıversıtet basshylyǵy qyzyl dıp­lommen bitirip, ǵylym jolyna túsedi dep úmit artyp júrgen stýdentin oqýdan shyǵarýǵa máj­búr bolady. Elge qarar bet joq, aýylǵa barar nıet joq, jar degeni jarǵa jyǵyp, ókpege qıyp, ómirin óksit­ken Álıhan Almatyda bir jyldan astam turaqty jumys tappaı, ár nárseniń basyn bir shalyp júrdi de aqyry Qazaq mem­le­kettik kórkem ádebıet baspasyna kor­rektor bolyp kirdi. Bilimdarlyǵyn baı­qaǵan basshylyq tórt aı óter-ótpeste redaktorlyqqa joǵa­rylatty. Sóıtip, 57-shi jyly onyń tabany kúrekteı qy­ryq jylǵa sozylǵan qıyn da kúr­deli, jaýapty da jankeshti qyz­meti bastaldy. Jany jas­taı qalaǵan jýrnalıstıkany araǵa tórt jyl salyp, syrttaı jal­ǵastyryp, dıplomyn tamasha qorǵap shyqty. Keıin ol on bes jyl­daı «Qazaqstan» baspasynda aǵa redaktor bolyp, odan respýblıka Kom­­partııasy Ortalyq Komıtetiniń ja­­nyndaǵy marksızm-lenınızm klas­sık­teriniń shyǵarmalaryn qazaqsha aýda­ryp shyǵaratyn bas redaksııaǵa aǵa ǵy­lymı redaktorlyqqa shaqy­rylyp, Ke­ńes Odaǵy taraǵansha sonda jemisti qyz­met atqardy. Sońynan alty jyldaı «Sanat» baspasynda aǵa redaktor boldy. Jazýshy jazady, redaktor jandandyrady, degen bir qısyn bar. Jaqsy redaktor túzeıdi, jaman redaktor kú­zeıdi degen sóz jáne bar. Al Álekeń qol­jazbanyń janyn kirgizip, árin engizetin bilimdi de bilikti redaktor bolǵan. Baspa redaktorlarynyń arasynan Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri qurmetti ataǵyn alǵash alǵany sonyń aıǵaǵy bolsa kerek. Kezinde ol alǵan «Qurmet belgisi» ordeni men Qazaqstan Joǵarǵy Keńe­siniń Qurmet gramotasy da kez kelgen qalamgerge buıyra bermeıtin mártebeli marapat. Árıne, mundaı abyroı-ataqqa ol tek aıanbaı etken adal eńbeginiń ǵana arqasynda jetti. Áıtpese, ony ómir erkeletken joq. Tegi jat dep kóztúrtki etip, tyrnaq astynan kir izdegen qy­tymyr qoǵam ony qarshadaıynan qys­paqqa saldy. Baqytyn da, baılyǵyn da bilimnen tabamyn degen qul­shynysy udaıy kedergige tap bolyp, úzile ber­di. О́zim degen jary ózine jaý bolyp shyǵyp, alǵashqy otbasy byt-shyt bol­­dy. Amal joq, ósek-aıańǵa qoldy bir siltep, kimmen qa­raısań, sonymen aǵar dep, qınalyp júrgende qolushyn be­rip, jyly qabaq tanytqan jerles kelinshekke úılenýge týra keldi. Degen­men, nıeti túzý, kóńili pák eken. Gúlnár bu­ǵan Asylan men Tólesh degen bal­pa­naqtaı eki ul syılady. Alaıda ol ba­lalarynyń qyzyǵyn kóre almaı, 70-shi jyldardyń basynda dúnıe saldy. Qabdykárim aǵanyń qalyńdyq izdep júrgeni Álıhannyń shyn jarynan aıy­rylyp, úsh sábımen soqa basy sorlap júrgen kezi eken ǵoı. Aqqa qudaı jaq dep, áıteýir oǵan adal sút emgen Jemis atty kitaphanashy qyz kezdesip, úsh balany birge kóterisip, etek-jeńin jıǵyzyp, erjetkizdi. Onymen qoımaı, Jemis Álı­hanǵa Shoqan, Kemel syndy taǵy da torsyq sheke eki ul týyp berdi. 90-shy jyl­dardyń aıaǵynda kóz janary kúrt nasharlap, otaǵa da, emge de kónbeı jartylaı zaǵıp bolyp qalǵanda Álekeńdi ol baladaı aıalap, mápelep kútti. Kóz dárigerine jetektep ákep, qoltyqtap alyp júrdi. Sondaı kúnderdiń birinde kóz dá­rigeriniń qabyldaýynda ushy­rasyp qalyp, daýsymnan tanyǵan Álıhan aǵanyń: – Jazǵandaryńdy jibermeı oqyp razy bolyp júrýshi edim. Endi odan aıyryldym, – dep bir kúrsinip alyp, dárigerge burylyp: – Altyn qalqam, mynaý qazaqtyń qazirgi keremet jýrnalısi ekenin bilesiń ǵoı, endi osynyń janaryn aman saqtańdar, – degeni áli kúnge deıin qulaǵymda. Oǵan da alty-jeti jyl bolyp qaldy-aý deımin. Bertin olar Astanaǵa kóship ketip, habarsyz júr edim. Bıylǵy jaz­­da jasy toqsannyń tórine qaraı at­taǵan shaǵynda Álıhan aǵanyń ómir­den ozǵanyn gazetterden oqyp, qatty kúı­zeldim. Tegi jaqsy jampozǵa ózi shyr etip dúnıe esigin ashqan Qundaq je­rinen, qazirgi Aqkól kentiniń mańynan topyraq buıy­rypty. Jatqan jeri jaıly, topyraǵy torqa bolyp, ıman baıly­ǵyna shúıgisin. Ornynda bar ońalar deıdi ǵoı. Artynda arystaı tórt uly, Aldııar bastaǵan asyl tekti nemereleri barynda Álekeńniń aty uzaq jasaıtynyna senim kámil. Sarbas AQTAEV, jazýshy.