Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Mámı: Elimizdegi sot qyzmeti reformaǵa saı damyp keledi

Keshe Joǵarǵy Sotta joǵary sot organy sýdıalarynyń ótken jyly sot tóreligin atqarýdyń qorytyndysy boıynsha «Zań ústemdigin qamtamasyz etý – sottardyń basty mindeti» taqyryby aıasynda alqa májilisi ótti. Is-sharaǵa Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Marat Beketaev, Joǵary Sot Keńesiniń tóraǵasy Anatolıı Smolın, oblystyq sottardyń tóraǵalary, Sýdıalar odaǵy men sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamentiniń basshylyǵy qatysty. Alqaly jıyndy ashqan Jo­ǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Mámı bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap «100 naqty qadam» – Ult Josparyn oryndaýdyń prak­tı­kalyq kezeńin iske asyrý bastal­ǵanyn atap ótti. Osy kezge deıin 59 zań kúshine endi, olar memleketti, ekonomıka men qoǵamdy damytý úshin qaǵıdatty jańa quqyqtyq ortany quraıdy. Memlekettik qurylystyń osy kezeńine kóshý bes ınstıtýttyq reformamen aıqyndalady. Barlyq bes ınstıtýttyq reformanyń tabys­ty oryndalýy zań ústemdigin qamtamasyz etýge tikeleı táýeldi, – degen Qaırat Ábdirazaquly bul mindet keńeıtilgen qorytyndy májilistiń basty taqyrybyna aınalyp otyrǵandyǵyn atap ótti. Sondaı-aq, otyrysta azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha quqyq qoldaný praktıkasynyń ózekti máseleleri týraly Joǵarǵy Sottyń azamattyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy Elis Ábdi­qadyrov ta sóz aldy. Ol biryń­ǵaı sot praktıkasyn qalyptastyrý – qory­týlardy júrgizý, normatıvtik qaýlylardy qabyldaý, sot is­teri­niń elektrondy jiktegishin ja­saý jáne engizý boıynsha ju­mys­­­tyń mańyzdylyǵyna toqtal­dy. – 2015 jyly sottardyń ońal­tý jáne bankrottyq týraly zań­na­many qoldanýy, azamattardyń turǵyn úıdi jekeshelendirýi, avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar, moraldyq zııandy óteý týraly zańnamany qoldaný praktıkasy, sot tóreligine qol jetkizý quqyǵy jáne Joǵarǵy Sottyń sot aktilerin qaı­ta qa­raý jónindegi ókilettiligi týraly nor­matıvtik qaýlylar qabyldandy, – dedi. Sonymen qatar, qylmystyq ister boı­ynsha sot tóreligin sapaly júze­ge asyrý týraly aıtqan Joǵarǵy Sot­tyń qylmystyq ister jónindegi sot al­qasynyń tóraǵasy Abaı Rahmetýlın ótken jylda respýblıka sottaryna 2014 jylmen salystyrǵanda bes myńǵa artyq qylmystyq ister túsken­digin málimdedi. Onyń pikirinshe, tergeý sýdıalary ıns­tıtýty jumys iste­gen kezeńinde qalyptasyp, ózin-ózi aqta­ǵan. «Jalpy alǵanda ótken jyly tergeý sýdıalarynyń qaraýyna 25 myń­nan astam ótinishhat, shaǵym jáne usynym tústi. Onyń ishinde 2 732 ótinish QPK-niń 106-babynyń tártibinde qylmystyq qýdalaý organdarynyń is-áreketterine (áreketsizdigine) jáne prokýror sheshimine, olardyń birqatary tolyq kólemde nemese ishinara qanaǵattandyrylǵan», dedi ol. Joǵarǵy Sotta qurylǵan jańa mamandandyrylǵan sot alqasynyń jumysy jóninde atalǵan meke­me­niń tóraıymy Aıgúl Qydyrbaeva sóıledi. Onyń sózine qaraǵanda, ınves­tısııalyq daýlar boıynsha jeke sot isin júrgizýdi qalyptas­tyrý «100 naqty qadam» Ult Josparynyń 23-qadamynda kórse­tilgen baǵyttar boıynsha pikir bildirip, ınvestısııalyq alqanyń sottylyǵy men Joǵarǵy Sot janynda qurylǵan Halyqaralyq keńes qyzmeti týraly keńinen baıan­dady. Májiliste Joǵarǵy Sot sýdıasy, Sot jıýrıiniń tóraǵasy Morıak Shegenov, Joǵary Sot Keńesiniń tóraǵasy Anatolıı Smolın jáne Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamentiniń basshysy Ilııas Ispanov sóz alyp, jınalǵandardy elektrondyq sot tóreligin engizý boıynsha atqarylǵan jumys týraly habardar etti. Quqyq qorǵaý salasyndaǵy quzyrly organdar arasynda sot organdarynyń «Tórelik» atty avtomattandyrylǵan aqparattyq-taldaý júıesi ótken jyldan qoldanyla bastaǵany da aıtyldy. Sonymen qatar, isterdi avtomatty túrde bólýdiń tetigin jetildirý, sot júıesin múddeli memlekettik organ­dardyń aqparattyq júıe­leri­men yqpaldastyrý, «Sot kabı­neti» servısin damytý syndy taqy­ryptar da kún tártibindegi talqyǵa túsken máselelerdiń biri boldy. Jıyn sońyna qaraı otyrysty qorytyndylaǵan Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Ábdirazaquly Mámı bıylǵy jylǵa birqatar mindet­terdi júktedi. Onyń aıtýynsha, kórsetkishter sottardyń ótken jylǵy sot tóre­ligin iske asyrý boıynsha sapaly jumysyn kýálandyrǵan: 2015 jyly sottar isterdi 2,5 paıyz­­ǵa artyq aıaqtaǵan, sot akti­leri­­niń absolıýttik kópshiligi zańdy ári negizdi dep tanylǵan. Al jańa qylmystyq jáne qyl­mys­­tyq-prosestik zańnamanyń jaǵ­daı­larynda sottarǵa túsken barlyq qylmystyq isterdiń úsh bóligi­nen astamy qylmystyq teris qy­lyqtardy quraǵan. Árbir onyn­shy is boıynsha sotqa deıingi ter­geý jedeldetilgen tártipte aıaqta­­lyp, 1 423 is boıynsha jeńil­de­til­gen sotqa deıingi tergeý júr­gizil­gen. Kináni moıyndaý týraly mámi­leler boıynsha da belgili praktıka qalyptasa bastaǵan. Mu­ny kelisimdik is júrgizýde qaraý úshin 2,5 myńnan astam qylmystyq is túsýinen de ańǵarýǵa bolady eken. Sondyqtan da sapaly sýdıa­lyq korpýsty qalyptastyrý máselelerinde sot tóreligin jo­ǵa­ry moraldyq qaǵıdattary bar eń laıyqty kásibı mamandar iske asyrýǵa tıis ári asyrady da. Osy­ǵan baılanysty Joǵary Sot Ke­ńesi túbegeıli reformalandy. Sot tóreligi ınstıtýtyn Joǵar­ǵy Sottyń qaramaǵyna berý máse­leleri zańnamalyq deńgeıde sheshildi. Atap aıtqanda, «100 naq­ty qadam» Ult Josparyn oryndaý boıynsha qajetti zańnamalyq jumys atqarylyp, sot júıesin reformalaý jónindegi 11 qadam­nyń barlyǵyn iske asyrý boıynsha qajetti zańnamalyq jumys atqaryldy, – dedi Qaırat Ábdirazaquly. Jalpy, 2016 jyldan bastap engizilgen sot isin júrgizýdiń úsh satyly úlgisi halyqaralyq standarttarǵa saı keletindigi, sot sheshimderine tezirek kúshine enýge múmkindik beretindigi jáne prosesti jasandy túrde sozý múmkindigin tómendetetindigi atap ótildi. Sottardyń zaldary sot talqylaýyn aýdıo, beınejazba apparatýrasymen jabdyqtalýda jáne jazýdy toqtata turý nemese redaksııalaý múmkindiginiń joqtyǵy da aıtyldy. Tóraǵa tilge tıek etken máseleler qatarynda sottardy reformalaý boıynsha birqatar ınstıtýttyq sheshimder erekshe belgilendi. Olardyń ishinde qurmetti demalysqa shyqqan sýdıalardy zeınetaqymen qamsyzdandyrýdyń jańa júıesi: ıaǵnı, osy jyldan bastap zeınetker sýdıalarǵa aı saıynǵy ómir boıǵy qamtylym tólenetin bolady. Bul rette, zeınetker sýdıalardyń qyzmetine kez kelgen shekteýler qoıylmaıtyndyǵyn da eskere ketken jón. Joǵarǵy Sot Tóraǵasy túıin­sóz­de sońǵy kezderi elde oryn alyp jatqan qoǵamdyq áleýmettik-saıa­sı jaǵdaılarǵa da toqtalyp ótti. Memleket basshysynyń ar­naıy Jarlyǵy negizinde beki­til­gen, aǵymdaǵy jyldyń 20 naýry­zynda bolatyn Parlament Máji­lisi depýtattarynyń kezekten tys saılaýy men jergilikti más­lı­hattar depýtattarynyń saı­laýyna da basa nazar aýdardy. Ol saılaý zańnamasynyń buzý­shy­lyq­taryna baılanysty barlyq shaǵym­dar men ótinishterdi sottar qys­qa merzimderde jáne kidiris­siz qaraýdy qamtamasyz etýge min­detti ekendigine erekshe toqtaldy. Sondyqtan da Joǵarǵy Sot sýdıalary men oblystyq sottardyń tóraǵalary aldynda aldaǵy elektoraldyq kezeńde sottardyń jumysyn joǵary deńgeıde qamtamasyz etý mindeti qoıylyp otyr. Osy mindetti minsiz oryndap shyǵýǵa árqaısymyz atsalysýymyz qajet, – dedi tóraǵa. Sonymen qatar, Memleket basshysy birneshe ret aıtqan refor­malardyń iske asyrylýy­na jer­gilikti jerlerdegi birinshi bas­shylardyń derbes jaýapty­lyǵy týraly eskertýdi sala maman­darynyń qaperine salyp ótti. Aıta keteıik, májilis sheń­ber­inde qylmystyq jáne azamattyq sot isin júrgizý, Joǵarǵy Sot ja­nyndaǵy sottardyń qyzmetin qam­tamasyz etý departamenti men onyń aýmaqtyq bólimsheleriniń 2015 jylǵy jumysynyń qory­tyn­dylaryn shyǵarý máseleleri bo­ıynsha Joǵarǵy Sot alqalarynyń keńeıtilgen otyrystary ótki­zildi. Budan basqa, «Arbıtraj máse­leleri boıynsha zańnamalyq novellalar týraly» taqyrybynda semınar uıymdastyryldy. Nurlybek DOSYBAI, jýrnalıst.