Qurysh qadam

Aqpan aıynyń alǵashqy kúnderinde Qytaıdyń Iý qalasynan shyqqan júk poıyzy Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran halyqaralyq temirjol dálizi arqyly 10 myń shaqyrym jol júrip, Tegeran qalasyna jetti. Sóıtip, Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardyń ishinde tranzıttik tuıyq memleketten qurlyqtardy jalǵaǵan «altyn kópir» – qýatty tranzıttik memleketke aınaldy. Elbasynyń Qazaqstandy áleýetti eýrazııalyq kólik-logıstıkalyq tranzıttik habyna aınaldyrý jóninde strategııalyq ıdeıasy oryndaldy. Táýelsizdik alǵan 25 jyl ishinde Qazaqstan búkil TMD memleketterin qosqandaǵydan artyq temirjol qury­lysyn salypty. Elimizdiń tórt quby­lasyn baılanystyra túgendegen jańa temirjol toraptarynyń uzyndyǵy 2558 shaqyrymǵa sozyldy. Oılap qarasańyz, 2558 shaqyrym temirjol magıstrali! Baıa­ǵyda alyp Keńes Odaǵy uzaq jyldar boıy turǵyzǵan BAM-nyń uzyndyǵy 4200 shaqyrymdy quraǵan bolatyn. Endeshe, egemendik alǵan jyldar ishinde elimiz óz kúshimen kishi BAM qurylysyn salyp-aq tastaǵan eken. AQSÝ – DEGELEŃ (uzyndyǵy – 187 shaqyrym) «Temirjol – ekonomıkanyń kúre tamyry» keńester dáýirinde jýrna­lıs­terdiń jıi qoldanatyn osy bir qanatty sóziniń aqıqattan alshaq emestigin ómir tájirıbesi tujyrymdady. Tuńǵysh Prezıdentimiz bul tujyrym tuǵyryna sonaý toqsanynshy jyldardyń ótpeli kezeńinde-aq den qoıdy. Egemen elimizdiń erteńi – Uly Dalamyzdyń soltústigi men shyǵysyn jalǵastyratyn bolat magıstral aýadaı qajet edi. Sóıtip, «Qazaqstan-2030» Strategııa­synyń talaptaryna saı 1998 jyly mamyr aıynda alǵash ret egemen Qa­zaqstannyń tarıhynda Pavlodar ob­l­y­synyń Aqsý qalasy men Shyǵ­ys Qazaqstan oblysyndaǵy Degeleń stan­­sasyn jalǵastyratyn temirjol qurylysy bastaldy. Elbasy Pavlodar oblysyndaǵy jumys sapary kezinde osy sharanyń saltanatty ashylýyna qa­tysty. Sonda ol soltústik pen shy­ǵysty jalǵastyratyn bul joldyń ma­ńyzdylyǵyna erekshe toqtalǵan edi. Aqsý – Degeleń temirjolynyń paı­dalanýǵa berilýimen burynǵy aınalma qashyqtyq 600 shaqyrymǵa deıin qysqardy. Jańa marshrýttyń júk tasymaly alǵashqy jyldary shyǵyndardy 15-20 paıyzǵa qysqartýǵa múmkindik berdi. Al, búginde bul temirjol torabynyń ege­men elimizdiń ekonomıkasyna tıgizip otyrǵan tıimdiligin aýyzben aıtyp jet­kizý de qıyn. Buryn temirjol kóligi ar­qyly Reseı aýmaǵyna soqpaı óte almaıtyn Shyǵys Qazaqstan oblysyna tikeleı baılanys jasaýǵa jol ashyldy. О́zgege táýeldilikten qutylýdyń ózi nege turady. Qazir «Aqsý – Degeleń» joba­sy el eko­nomıkasynyń qaıta órleýiniń kórsetkishi retinde sıpattalady. ALTYNSARIN – HROMTAÝ (uzyndyǵy – 404 shaqyrym) Egemen elimizdiń ekinshi mańyzdy temirjol qurylysy – Qostanaı ob­ly­syndaǵy Altynsarın stansasy men Aqtóbe oblysynyń Hromtaý qa­lasyn baılanystyratyn temirjol magıstrali. Bul joldyń qurylysy 53 aıdyń shamasynda salynyp bitedi dep eseptelindi. Biraq temirjolshylar men qurylysshylardyń ekpindi eńbeginiń nátıjesinde merziminen buryn aıaqtaldy. Hromtaý – Altynsarın temirjolynyń uzyndyǵy 404 shaqyrymdy quraıdy. 2001 jyly maýsym aıynda bastalǵan bul qurylysqa 33 mlrd.teńge jumsaldy. Buryn Astanaǵa barý úshin Reseı arqyly aınalatyn jolaýshylar endi týra jolǵa túsetin boldy. Atalmysh jol Aqtóbe oblysynyń buryn temirjoly bolmaǵan Áıteke bı aýdany ústinen ótip, elge jańalyq alyp keldi. Budan bas­qa respýblıkamyzdyń soltústik jáne ortalyq aımaqtarymen batystyń arasyndaǵy júk qatynasy reti ortasha eseppen alǵanda 1,5 myń shaqyrymǵa qysqardy. Aqtaý teńiz aılaǵy arqyly astyq tasymaldaý jeńildedi. Hromtaý – Altynsarın aralyǵyndaǵy jumys isteıtin jeliler ýchaskesi boıynsha 2005 jyly 5500 myń tonna, 2006 jyly 7882 myń tonna júk tasymaldandy. Búginde Astanaǵa baryp kelý aqtóbelikter úshin asa qıynǵa soǵyp turǵan joq. Búgin jolǵa shyqqan adam birer kúnde sharýa­­­syn bitirip, qaıta aınalyp kelip jatady. Sonyń bári tikeleı tartylǵan temirjoldyń arqasy. Altynsarın – Hromtaý baǵytyndaǵy temirjol tarmaǵyn salý jumystary 2003 jyldyń 18 qazanynda aıaqtaldy. Altynsarın – Hromtaý baǵytyndaǵy temirjol jelisiniń 404 shaqyrymyn magıstraldyq, 40,22 shaqyrymyn stansalyq joldar ıemdenedi. Bul temirjol magıstralin salýdyń arqa­synda 13 stansa men razezd, 11 kó­pir, 151 sý qubyry jańadan iske qo­sylady. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesine sáıkes joba quny 29751 mln. teńgeni quraıdy. Mejelengen qarjynyń 25856 mln. teńgesi res­pýblıkalyq bıýdjetten, 4165 mln. teńgesi «Qazaqstan temir joly UK» AQ-tyń qarjysy esebinen bólindi. «Qazaqstan temir joly UK» AQ bas­shy­lyǵynyń pikirinshe, Altynsarın –Hromtaý aralyǵyndaǵy tranzıttik baǵyt­ty iske qosý nátıjesinde Qazaq­stannyń soltústik-batys bóligindegi temirjol je­li­sin tolyqqandy qalyp­tastyrý ju­mysy aıaqtaldy. Sonyń nátıjesinde res­pýblıkanyń batys bóligine júk tasymaldaý, onyń ishinde astyq eksporttaýǵa jumsalatyn tasymal qunyn anaǵurlym azaıtýǵa múmkindik týdy.   ShAR – О́SKEMEN (uzyndyǵy – 150 shaqyrym) 2007 jyly jeltoqsannyń 10-y kúni jańadan salynǵan Shar stansasy men О́skemen arasyndaǵy temirjol jelisiniń relsi tóselýiniń aıaqtalýyna baıla­nys­ty saltanatty rásim bolyp ótti. Shar – О́skemen temirjol bóligi qurylysynyń aıaqtalýymen Qazaqstannyń soltústik-shyǵys bóliginde Qazaqstan aýmaǵynan tys jerge shyǵýdy, tıisinshe keden­dik jáne shekaralyq baqylaýdan eki márte ótýdi boldyrmaıtyn ulttyq te­mir­jol jelisin qurý aıaqtaldy. Jańa temirjol elimizdiń ekonomıka jáne kólik salasyndaǵy egemendigin ny­ǵaıt­ty, temirjol tasymalynyń qa­shyq­­­tyǵyn jáne ýaqytyn aıtarlyqtaı azaıtýǵa múmkindik berdi. Qazaqstan­nyń shyǵys aımaqtarynyń ónerkásip kásip­oryndarynyń rentabeldiligin jáne ónim óndirý múmkindigin joǵarylatýǵa qosymsha alǵysharttar jasady. Endigi jerde aımaqaralyq jáne memleketaralyq kóliktik-logıstıkalyq baılanystar ońtaılanady, ıaǵnı tasy­maldaýdyń kóliktik quramdas bóligi nyǵaıady. Sondaı-aq, jańa temirjol jelisiniń jáne stansalarynyń ashylýyna baılanysty jańa jumys oryndary ashylady, qyzmetkerlerge jańa turǵyn úıler salynady. Shar – О́skemen jańa temirjol jelisi Kendi Altaıdyń iri temirjol torabyn (О́skemen, Rıdder, Zyrıan) eń qysqa jol arqyly Shar stansasynyń mańynda tranzıttik «Túrksib» magıstralimen jalǵady jáne Shyǵys Qazaqstannan Reseı jerine kirmeı, keden rásimderin jasamaı, óz temirjol torabymyz arqy­ly respýblıkanyń ózge aımaqtaryna barýdy qamtamasyz etti. Sonymen qatar, tasymal qashyqtyǵy buryn qatynap júrgen Lokot stansasy (Reseı Federasııasy) arqyly barǵannan 311 shaqyrymǵa qysqardy. Reseı aýmaǵyna 82 shaqyrym kirý jáne qos kedendik tekseristen ótý kedergileri joıyldy. Jańa temirjol jelisiniń paıdalanýǵa berilýi respýblıkanyń ońtústik oblystary arqyly О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan, Iran, Aýǵanstan jáne basqa elderge shyǵýǵa tikeleı múmkindik berip otyr. Bul Qazaqstan óniminiń syrtqy naryqta básekege qabiletti bolýyna ıgi yqpal etetindigi daýsyz. Shar – О́skemen temirjoly elimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik ahýalyn ilgeriletýge mol septigin tıgizdi. Bul atalǵan jańa joldar memleket ishinde tasymaldaýlardyń qashyqtyǵyn shamamen 700 shaqyrymǵa qysqartty. Sóı­tip, shyǵysqazaqstandyqtar burynǵy­daı Reseıge soqpastan jáne qosarlap kedendik baqylaýdan ótpesten Astanaǵa, Almatyǵa, elimizdiń basqa da qalalaryna óz jerimizben baratyn boldy. Jańa joldyń jetistigi retinde mynadaı derek keltireıik: buryn bir Shyǵys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵyndaǵy Zashıta stansasynan Sharǵa deıin 26 saǵat 37 mınýt júretin bolsa, qazir bul aralyqqa jolaýshy 4 saǵat 4 mınýtta jetip barady. Bul qurylys salystyrmaly túrde qysqa merzimde – 41 aı ishinde salynyp bitti. Jobanyń quny 24 mlrd. 299 mln.teńgeni qurady. Paıdalanýǵa berilgen alǵashqy qarqynda-aq munda táýligine 15 júk poıyzyn, 3 jolaýshylar poıyzyn ótkizý qamtamasyz etildi. Úsh júzden astam adam jumyspen qamtamasyz etildi. Jobanyń bir ereksheligi, ol TMD ke­ńistigi boıynsha birinshi ret memleket-jekemenshik seriktestigi boıynsha jú­zege asyryldy. Bul – Qazaqstandaǵy konsessııalyq negizde paıdalanýǵa berilgen alǵashqy ınfraqurylymdyq joba.   О́ZEN – TÚRIKMENSTAN MEMLEKETTIK ShEKARASY (uzyndyǵy – 146 shaqyrym) Mańǵystaý oblysyndaǵy О́zen stansasynan Túrikmenstanmen memlekettik shekaraǵa deıingi temirjol da qysqa merzimde salynyp, elimizdiń syrtqa shyǵý qabiletin arttyrdy. «О́zen – Túrikmenstan memlekettik shekarasy» temirjoly qurylysy bitýiniń tek óńir úshin emes, táýelsiz eli­miz úshin úlken strategııalyq mańyzy bar. Osy jol Qazaqstandy Qytaı, Ke­den odaǵyndaǵy áriptesterimiz – Reseı, Belarýs memleketterimen birge Parsy shyǵanaǵyna jáne Irannyń teńiz aılaqtary arqyly halyqaralyq naryqtarǵa tikeleı shyǵýǵa múmkindik berdi. Sarapshylardyń pikirine sensek, bul tranzıtten túsetin paıda bolashaqta elimizdiń munaı-gaz salasynyń kiris­terinen de asyp túsetin bolady. Bul joldy salý qazirgi tehnıka men tehnologııa asa damyǵan zamannyń ózinde ońaıǵa soqqan joq. Qurylysshylar tań qarańǵysynan turyp jumysqa qosylyp, kún qyza demalýǵa májbúr boldy. Kúnniń aptap ystyǵymen birge úzdiksiz boraǵan jel de olarǵa kóp kedergi keltirdi. Soǵan qaramastan kózdegen meje oryndaldy. Jol paıdalanýǵa berilgen alǵashqy jyldyń ózinde toǵyz mıllıon tonnaǵa deıin júk tasymaldandy. Segiz júzden astam jańa jumys oryndary ashyldy. Qurylys salý kezinde eki myńnan astam jol qurylysshylary janqııarlyq­pen eńbek etti, olar 146 shaqyrym jol tósep, 7 jańa stansalar men razezderdiń irgetasyn qalady, tórt kópir saldy, 68 jasandy qurylymdardy iske qosty. Jeli boıy tolyǵymen elektr energııasymen qamtamasyz etilip, talshyqty-optıkalyq baılanys paıdalanýǵa berildi. JETIGEN – QORǴAS (uzyndyǵy – 293 shaqyrym) Elimizdiń kólik júıesin damytýda tranzıttik áleýetti paıdalanýǵa úlken múmkindik beretin Jetigen – Qorǵas ha­lyqaralyq temirjol jobasynyń negizi Qazaqstan men Qytaı memleketteri basshylarynyń kezdesýinde qalanǵan bolatyn. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2006 jylǵy jeltoqsandaǵy QHR-ǵa memlekettik sapary aıasynda eki el temirjolyn shekaralyq aımaqtaǵy Qorǵas stansasy arqyly jalǵastyrý maq­­satynda Jetigen – Qorǵas jelisi qu­rylysyn salý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Jetigen – Qorǵas temirjol jelisiniń qurylysy – Qazaqstannyń kólik salasyndaǵy iri jobalarynyń biri. Strategııalyq mańyzdy magıstral­diń iske qosylýymen Qazaqstan-Qytaı ara­syn­daǵy ekinshi temirjol ótkeli ashyldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń temir­jol jelisi resmı túrdegi birneshe eýr­azııalyq jer ústi dálizderimen ha­lyq­aralyq kóliktik baǵyttarǵa shy­ǵady. Onyń ishinde Shyǵys-Batys baǵ­darymen (Qytaıdyń shyǵys jaǵa­laýyndaǵy) Lıanıýngan teńiz portynan shyǵatyn Qytaı – Qazaqstan kóliktik dálizindegi orny erekshe. Dostyq –Ala­shańqaı shekaralyq beketinen bas­talyp Qazaqstannan Reseıge (Ozınkı shekaralyq beketi arqyly, Novoreseı portyna, Brest shekaralyq beketi, Chop, Petropavl stansasy, ári qaraı Sankt-Peterbýrg) kólbeı ótedi. Bul kólik dálizderiniń temirjol ınfraqurylymyn jetildirýi Qazaqstannyń kóliktik ke­sheniniń eýrazııalyq halyqaralyq kólik baǵyty jelisindegi básekelestigin ny­ǵaıtady. Jetigen-Qorǵas temirjol jeli­siniń uzyndyǵy 293 shaqyrym. Joba boıynsha 14 jol aıyryqtary ashyldy. JEZQAZǴAN – BEINEÝ (uzyndyǵy – 1038 shaqyrym) Kezekti iri joba Jezqazǵan – Beıneý temirjolyn salýdyń basty ereksheligi, elimizdiń batysyn ortalyqpen qosý arqyly jol boıyndaǵy shalǵaı aýyldar tirshiligine jan berdi. Kóptegen jumys oryndary ashyldy. Kásipkerlikti damytýǵa septigin tı­gizdi. Temirjol boıynda 13 stansa jáne 30 razezd ashyldy. Alyp qurylysqa barlyǵy 10 myńnan astam adam tartyldy. Jezqazǵan – Beıneý temirjoly Eý­ropamen alys-beristi ulǵaıtyp, elimiz­diń eksporttyq áleýetin arttyrdy. Joldyń jalpy uzyndyǵy 1038 shaqyrymǵa sozyldy. Jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesine sáıkes «Jezqazǵan – Sek­seýil» jáne «Shalqar – Beıneý» ýchaske­le­riniń qurylysy eń ońtaıly nusqa bolyp tabylady. Temirjol ınfra­qury­lymynyń ondaǵan jańa nysandary Jezqazǵan – Sekseýil, Beıneý – Shalqar ýchaskileri men Jezqazǵan – Beıneý, Arqalyq – Shubarkól jelilerinde boı kóterdi. ARQALYQ – ShUBARKО́L (uzyndyǵy – 216 shaqyrym) Qaraǵandy, Qostanaı, Qyzylorda, Aqtóbe men Mańǵystaý oblystary­nyń adam az mekendeıtin aýmaqtarynda temir­­jol tóseldi. Aýdandardyń shal­ǵaıda ornalasýy men ınfraqurylym ny­sandarynyń salynbaǵandyǵyn eskersek, bolat magıstraldar aımaqtarǵa jańa tynys, jańa ómir ákeldi. Jezqazǵan – Sekseýil, Beıneý – Shalqar ýchaskilerinde 18 bólimshe beketi men Arqalyq – Shubarkól jelisinde 7 stansa paıdalanýǵa berildi. Jezqazǵan – Beıneý, Arqalyq – Shubarkól temirjol ınfraqurylym nysandarynda 2153 adamǵa turaqty jańa jumys orny ashyl­dy. Búginde 1464 adam qyzmetke qabyldandy. Jezqazǵan elektrmen jabdyqtaý dıstansasy, Qazaly elektrmen jabdyqtaý dıstansasy, Sekseýil jol dıstansasy, Arqalyq jol dıstansasy salynyp, iske qosyldy. Shal­qar, Qulsary, Jańaarqa, Qusmuryn, Qazaly belgi berý jáne baılanys dıstan­sasy­nyń qyzmet kórsetý shekara­sy keńeıdi. Qoldanysqa berilgen bul temir­jol­­dar Soltústik – Ońtústik, Shyǵys – Ba­tys arasyndaǵy júk aǵynyn oń­taı­­­­landyrdy. Jańa temirjoldar mem­leketimizdiń tranzıttik áleýetin arttyryp qana qoımaı, ortalyq jáne batys Qazaqstannyń damýyna, aýdandardyń ekonomıkalyq belsendiliginiń artýyna óz úlesin qosty.   ALMATY – ShÝ TELIMINDEGI EKINShI TEMIRJOL JELISI (uzyndyǵy – 110 shaqyrym) «Qazaqstan temir joly» UK» AQ «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda elimizdi tranzıttik-kóliktik, saýda, halyqaralyq deńgeıdegi iskerlik habyna aınaldyrýdaǵy Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin damytýǵa arnalǵan kóliktik ınfraqurylymdyq salasyn odan ári damytý maqsatynda birqatar iri jobalardy júzege asyrýda. Bul jobalardyń ishinde Almaty-1 – Shý telimindegi ekinshi temirjol jelisi qury­lysy; Borjaqty – Ersaı temirjol telimi; Quryq selosyndaǵy parom kesheni; Astana qalasyndaǵy áýejaıdyń ushý-qoný alańyn qaıta jańǵyrtý; «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» AEA keshendi damytý jobalary bar. Almaty-1 – Shý telimindegi ekinshi temirjol jelisi qurylysy onyń ótkizý áleýetin eselep arttyrady. Keshendi qurylystardy atqarý kelisimi «Jol jóndeýshi kompanııasy» JShS konsorsıýmy jáne «Jol jóndeý» JShS-men jasaldy. Qazirgi tańda 30 myń tekshe metr topyraq qabaty sydyrylyp, 73 myń tekshe metr topyraq qabaty tóseldi. Joldy aınalyp ótýge arnalǵan elektrmen jabdyqtaý, belgi berý jáne baılanys qurylǵylary qaıta qurastyrylyp, jabdyqtalýda. Tórt kópir men shaǵyn jasandy ǵımarattar qurylysy salyndy.   BORJAQTY – ERSAI (uzyndyǵy – 14 shaqyrym) Batys baǵdardaǵy Kaspıı teńiz aılaǵynyń áleýetin damytý maqsatynda Quryq aılaǵynyń ótkizý qabiletin arttyrý úshin Borjaqty-Ersaı temirjol jelisiniń qurylysy salynýda. Búgingi tańda Borjaqty-Ersaı temir­jol jelisiniń qurylysy jobasyn júzege asyrý barysynda Quryq aılaǵy teńizi jaǵalaýy nysandaryna qajetti topyraq tósemderi jumysy aıaqtaldy. Qazirdiń ózinde eki sý ótkizý qubyrlary men kólik ótkizý joldary qurylysy salyndy. Joldyń ústińgi qabatyna 22 shaqyrymǵa qajetti rels torkózderi jınaqtaldy. Onyń 16,6 shaqyrymy basty jol bolyp sanalady. Onda 19 baǵyttaýysh burma tóseldi. Jol jıegindegi VL-10 kV elektrmen qamtý jelisi salyndy. 29 shaqyrymǵa elektr symdary tartyldy. Jelidegi VL-110kv eletr jelisi qaıta jabdyqtaldy. Elektrlendirilgen ortalyq jabdyqtaý modýldyq, bel­gi berý jáne baılanys beketteri tur­ǵyzylyp, baılanys kabelderi tóseldi. Vahtalyq ádispen jumys jasaıtyn eńbekkerlerge arnalǵan óndiristik ǵı­marattar men úıler turǵyzyldy. Ústimizdegi jyly Borjaqty-Ersaı temir­jol jelisi qurylysyn aıaqtaýǵa tolyq negiz qalandy. 110 jyldan astam ýaqytqa sozylǵan Qazaqstan temirjolynyń tarıhynda sońǵy 25 jyl ishinde salynǵan temirjol qurylysy elimizdiń kólik tranzıttik baǵytynda shynaıy egemendikke qol jetkizgen kezeń boldy. Sońǵy jyldary salynǵan temirjol talaptary ulan-ǵaıyr Qazaqstannyń tórt qubylasyn túgel bir-birimen baılanystyryp, táýelsiz ekonomıkamyzdyń tamyrlaryna tolyq qan júgirtti. Sonymen birge, tóńiregi túgel qurlyqpen shekaralasatyn Qazaqstan tuńǵysh ret Parsy shyǵanaǵy arqyly álemdik muhıtqa jol ashty. Qytaımen baılanystyratyn tran­zıttik temirjol dáliziniń mańyzy da zor. Mamandardyń aıtýynsha, 2020 jylǵa taman Eýropa men Qytaı arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi 1 trıllıon dollarǵa deıin jetetin kórinedi. Qorǵas – Shyǵys qaqpasy arqyly Aspan­asty eliniń sarqylmas júk tasqyny Eýropaǵa jol tartpaq. Al Dostyq stansasy arqyly Kaspıı teńizimen Túrkııaǵa, О́zen – Túrikmenstan arqyly Parsy Shyǵanaǵy elderine attandyrylatyn bolady. Aqıqatyn aıtqanda, táýelsiz Qazaqstan álemniń eń damyǵan elderimen ıyq tirestiretin áleýetti tranzıttik habqa aınaldy. Jol – tirshilik. Jol – tabys. Jol – bolashaq. Tranzıttik-logıstıkalyq kó­lik joldary áleýetin arttyra otyryp Qa­zaqstan erteńgi damý bıigin tuǵyrlady. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».