«Eýropadaǵy qazaqtar»

О́tken jyl alystaǵy aǵaıyndy ata­jurt­­pen jalǵastyryp otyrǵan Dúnıejúzi qa­zaqtarynyń qaýymdastyǵy úshin de jaman bolǵan joq. Atqarylǵan jumystar, aldan kút­ken jaqsylyqtar bar. Aıaqtalǵan jylda Almatydaǵy Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy úıinde sheteldegi qazaq dıasporasy ókilderiniń «Atajurt» bas­pa ortalyǵynan 2015 jyly jaryqqa shyqqan kitaptary tanystyrylyp, tusaýkeser aıasynda Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóralqa tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev jyldy qorytyndylap, aldaǵy is-sharalar jaıly baıandaǵan edi. 2015 jyly qaýymdastyqtyń «Atajurt» baspa ortalyǵy oqyrmandarǵa negizinen sheteldegi qazaq dıasporasynyń tarıhyn, ómirin, qoǵamdyq jáne etnıkalyq jaı-kúıin, tarıhı Otanmen baılanysyn kórsetýge arnalǵan shyǵarmalardy usynýǵa kúsh salǵan. Onyń ishinde barlyǵy 134 ult pen ulys ómir súretin Reseıdiń Saratov oblysynda óziniń adam sany, áleýmettik orny jóninen orystardan keıingi ekinshi oryndaǵy etnıkalyq top bolyp sanalatyn qazaq dıasporasy týraly Gennadıı Tashpekovtiń «Kazahı Saratovskoı oblastı: ıstorııa ı sovremennost» atty kitaby osy kezge deıin zerttelmegen tyń taqyrypty qozǵaýymen qundy. Edil ózeni boıyndaǵy Saratov oblysy qazaqtarynyń tarıhy men turmysy buryn qazaq baspasózinde sóz bolmaı kelgen taqyryp sanalady. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Reseı qazaqtary týraly zertteý eńbekterdi aldaǵy kezde de jarııalap turýdy josparlap otyr. Osyǵan deıin Reseıdiń Elısta, Túmen jáne Qorǵan qalalarynda orys tilinde basylyp shyqqan «Astrahan qazaqtary: ǵasyrlar toǵysynda», «Túmen jerindegi qazaqtar», «Qorǵan qazaqtary» tárizdi eńbekterdi negizge ala otyryp, «Reseı qazaqtary» atty kólemdi monografııalyq eńbek jarııalaý josparlanýda. «Atajurt» baspa ortalyǵy burynǵy jyldary professor Zardyhan Qınaıatulynyń «Mońǵolııadaǵy qazaqtar» kitabynyń 2 tomyn, jazýshy Jaqsylyq Sámıtulynyń «Qy­taıdaǵy qazaqtar», jazýshy Jádı Sháken­ulynyń «Qytaıdaǵy qazaqtar», fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Islam Jemeneıdiń «Irandaǵy qazaqtar» atty kitaptaryn jarııalap, dıasporologııa taqyrybynyń jandanýyna izgi jol ashqan edi. Byltyr jaryq kórgen PhD doktory, jýrnalıst Dosan Baımoldanyń «Eýropadaǵy qazaqtar» atty kitaby «Sheteldegi qazaqtar» serııasymen jarııalanǵan sol kitaptardyń zańdy jalǵasy boldy. Bul kitap avtordyń sonaý 1980 jyldary Eýropanyń Polsha, Chehııa tárizdi elderinde joǵary bilim alyp, ǵylymmen jáne jýrnalıstik qyzmettermen aınalysqan kezinde Eýropa qazaqtary ómir súrip jatqan qalalarǵa arnaıy baryp, júrgizgen suhbattary men jınaqtaǵan mol materıaldary negizinde jazylǵan. Bul kitapty Qytaıdaǵy qazaq ádebıetinde jıi kórinis beretin Shyǵys Túrkistan qazaqtarynyń alasapyrandy ómiri taqyrybyna jazylǵan kitaptardyń jalǵasy retinde de qarastyrýǵa bolady. Kezinde gomındandyqtardyń qysymyna shydamaı Shyǵys Túrkistannan aýa kóship, talaı el men belden asqan, jyldar óte kele Túrkııa arqyly Eýropaǵa taralǵan qazaqtardyń búgingi urpaǵy týraly kitapta qyzǵylyqty baıandalady. Qaırat Qulmuhammedtiń «Olja», Maqsat Álseıitovtiń «Jetimsaıdyń boıynda jetim aýyl» atty jyr kitaptaryn jaryqqa shyǵarý arqyly «Atajurt» baspa ortalyǵy óleńsúıer qaýymnyń suranysyn birshama ótegendeı seziledi. О́zbekstanda postkeńestik kezeńderde qazaq mektepteriniń azaıa bastaýyna baılanysty qazaq tilinde jazatyn avtorlar sany da aıtarlyqtaı azaıǵan Qaraqalpaqstannan óleń kitabyn joldaǵan Maqsat Álseıitovtiń shyǵarmashylyǵy nazar aýdararlyqtaı. Qytaı elinde týyp-ósip, keıinnen atamekenge kóship kelgen Qaırat Qulmuhammedtiń «Olja» kitaby qalyptasqan aqyndyq naqyshty baıqatady. Qaýymdastyq memlekettik tapsyrystan tys basqa da baspa ónimderin jarııalap otyr. Solardyń biri ári biregeıi «Qazaq dıasporasy jáne repatrıasııa. 1991-2012» atty orys tilindegi ujymdyq monografııalyq eńbek boldy. Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­dastyǵy Taldaý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlzaǵıra Baltabaevanyń belsene atsalysýymen jaryq kórgen osynaý qundy ǵylymı kitap aldaǵy kezde qazaq tilinde jaryq kórmek. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». Almaty.