Aýyl ákimdikteri qarjysyz qalmaıdy

Osy kezge deıin respýb­lıkadaǵy aýyl ákimdikteriniń qarjysyz jáne bıýdjetsiz jumys istep kelgeni jóninde az aıtylǵan joq. Árıne, máseleniń bulaısha kóterilýi óte oryndy da. О́ıtkeni, qazirgi kezde qalada bolsyn, aýylda bolsyn, úlkendi-kishili kez kelgen máseleniń túıini eń aldymen qarajatqa kelip tireledi. Bul dáleldeýdi qajet etpeıtin aqıqat. Sonda qalaı, aýyl ákimdikteri aldaǵy kezde de qur alaqan júre berýi kerek pe?! Joq, múldem olaı bola berýge tıisti emes ekeni ámbege aıan. Eń aldymen aıtaıyn degenimiz, bú­gingi kúnge deıin bul máseleniń quqyqtyq negizderi men tetik­teri jasalǵany. Memleket bas­­shysynyń Jarlyǵymen bekitilgen elimizdegi ózin-ózi bas­­qarý tujyrymdamasy bul baǵyttaǵy qarjylandyrý kóz­derin ornyqtyrýdyń basty kilti deýge bolady. Qazirgi kúni osy tu­jyrymdamanyń ekinshi kezeńi júzege asyrylýda. Bul merzim 2015-2020 jyldar aralyǵyn qam­tıdy. Osy qabyrǵaly qujatqa sáıkes bıylǵy jyldan bastap salyqtyń tórt túrin jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna berý qarastyrylǵan. Ásirese, mu­nyń ishinde jeke tulǵalardyń múlki men kólik quraldaryna salynatyn salyqtyń orny erekshe, ári kózdegen maqsat úshin yń­ǵaıly da tıimdi ekeni baıqalady. Durys, óte oryndy delik. Son­da onyń iske asyrylýy men qarjylandyrý tetigi qandaı bolmaq? О́ńirdegi qarjy júıesi ma­mandardyń málimdeýinshe, atalǵan salyq túrleri eń aldymen aýdandyq jáne qalalyq bıýdjetterge túsedi eken. Sodan soń bul somalar transfert túrinde jer­gilikti ózin-ózi basqarý organdaryna aýdarylatyn kórinedi. Saıyp kelgende, munyń ózi aýyl ákimdikteriniń baqylaý shottaryna túsetin mıllıondaǵan teńge aq­sha degen sóz. Sózimiz qurǵaq bolmaýy úshin endi osyǵan Batys Qazaqstan oblysy mysalynda birneshe derekti alǵa tartqandy oń sanaımyz. Atap aıtqanda, bıylǵy jyl­dyń 1 jeltoqsanyna deıin óńir­degi 151 aýyldyq jáne kenttik okrýgterdiń baqylaý shottaryna tabany kúrekteı 87 mıllıon 200 myń teńge túsipti. Is endi ǵana ornynan qozǵala bastaǵan kezde muny qanaǵat tutýǵa turatyndaı soma deýge bolady. Osynyń basym bóligin, ıaǵnı 53,5 mıllıon teńgesin transferttik túsimder túzeıdi. Aýdarylǵan qarajattyń deni Aqsaı qalasy ákimdiginiń enshisine tıse, Zelenov aýdany aýyl­­dyq okrýgteri ákimdikteriniń úlesine on mıllıon teńgege jýyq qarajat túsken. Osy baqylaý shottarynan jergilikti sharalardy qarjylandyrýǵa jáne aýyldardy abattandyrýǵa qajetti qarajat jumsalǵan. Osy arada bul máselege oıly kózben qaraı biletin oqyrman osy bir tizimge oblystyń shal­ǵaı­daǵy ońtústik aýdandaryna qa­rasty aýyldyq okrýgterdiń enbegenin baıqar edi. Nege? Mu­nyń basty sebebin joǵaryda atal­ǵan salyq túrleri túsiminiń jetkiliksizdiginen jáne buǵan deıingi salyqtyq áleýettiń tómen­diginen izdegenimiz oryndy. Degenmen, kósh júre túzeledi degendeı, bul iste aldaǵy kezde tıisti nátıje men ilgerileýshilik kórinisteri paıda bolatynyna sengimiz keledi. Onyń ústine ken­shiler qalasy Aqsaı men oblys ortalyǵynyń irgesindegi Zelenov aýdanynda jeke tulǵalardyń múlki men kólik quraldary da shal­ǵaı aýdandarmen salystyra qaraǵanda anaǵurlym mol tir­kelgenin de esepke alǵan jón. Jergilikti ózin-ózi basqarý júıesi men aýyl ákimdikteri qyz­­metin quqyqtyq turǵydan baıytýdyń taǵy bir baıypty qadamy kúni keshe, ıaǵnı bıyl­ǵy jyldyń 2 qarashasy kúni ja­salǵanyn ekiniń biri bile bermeýi de múmkin. О́ıtkeni, dál osy kúni Memleket basshysy «QR-nyń keıbir zańnamalyq aktilerine jergilikti ózin-ózi basqarý máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań­ǵa qol qoıǵan eken. Onyń erek­­sheligi men basymdyǵy jáne artyqshylyǵy nede? Biz bul saýaldy Batys Qazaqstan ob­ly­­sy qar­jy basqarmasy bas­shy­­synyń orynbasary Erbol Shú­kirǵalıevke qoı­ǵan edik. Onyń qaıtarǵan jaýabynyń túp-tórkini tómendegideı. – Munda negizinen Ult Jos­parynda kórsetilgen 97-shi jáne 98-shi qadamdarǵa baılanysty usynystar kórinis tapqan. О́z retimen aıtsaq, mundaǵy al­ǵash­qy qadamǵa sáıkes aýyl ákimin nemese jergilikti ózin-ózi basqarý qurylymy jetekshisin taǵaıyndaý kezinde onyń kandıdatýrasy kópshilikpen kelisiledi. Ony ornynan bosatý máselesi de osy tártipke sáıkes atqarylady. Munyń syrtynda jergilikti mańyzy joǵary ushan-teńiz, óz sheshimin kútip turǵan máseleler de bar emes pe?! Munyń bári bir kún­niń sharýasy emes. Bul prob­lemalar kezeń-kezeńmen iske asa berýge tıisti. Ony ózin-ózi basqarý júıesiniń ókilderi der­bes qaramaı, tek jergilikti qo­ǵamdyq qaýymdastyq jınaly­sy­nyń quzyretimen retteı alady. Al 98-shi qadam sheńberinde jergilikti ózin-ózi basqarýdyń derbes bıýdjetin engizý júzege asyrylmaq. Muny joǵaryda aıtylǵan baqylaý shottarymen shatystyrmaǵan jón. Ekeýiniń maǵynasy jer men kókteı. Munda birinshi kezeń aldymyzdaǵy 2016-2017 jyl­dardyń enshisine enedi. Bul kezde zańdy tulǵa­lardyń kólik quraldary men jer salyǵyna aýdaratyn tó­lem­deriniń kólemi kóterilmek. Osy ar­­qyly jergilikti ózin-ózi basqarýdyń salyqtyq áleýeti barynsha ulǵaıtylmaq. «Al budan keıingi 2018 jylda ne bolmaq?» Qarjy salasy jetekshisiniń birine kelesi bir suraǵymyzdy osylaı qoıdyq. – Bul saýalǵa ótken qarasha aıynyń basynda óz kúshine engen zańmen jan-jaqty tanysqan, sonyń negizinde «100 naqty qadamdaǵy» 98-shi qadamǵa te­reńi­rek kóz toqtatqan kez kelgen adam tolyq jaýap taba alady. Naqty aıtqanda, dál osy 2018 jyldan bastap eki myńnan astam halqy bar ákim­shilik-aýmaqtyq bólinisterde jergilikti ózin-ózi basqarýdyń derbes bıýdjeti engizilmek. Sonymen birge, bul kezeńde azamattar jergilikti bıýd­jettiń jobalaryn talqylaýǵa mol múmkindikter almaq. Ári olar aýyl, kent ákimderiniń tur­ǵyn­darmen birlesip júrgizgen qyzmeti men is-áreketine baǵa berý tetigine tartylmaq. Bul másele óz kezeginde qoǵamdyq qury­lymdarǵa qatysý arqyly ornyǵatyn bolady. Túptep kelgende, jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin damytý – el ekonomıkasyn alǵa bas­tyrýdyń basty bir joly. Ári jergilikti turǵyndardyń turmys deńgeıi men ál-aýqatyn kóterýdiń taptyrmas nusqasy. Sondaı-aq, munyń ózi ár adamnyń memlekettik qyzmetti júzege asy­rýǵa qatysýyn qamtamasyz ete alatyn álemdik norma. Bul qaǵıda elder men memleketterdiń damý tájirıbesinde tolyǵymen dáleldengen. Bulaı bolatyn sebebi memlekettik basqarýdyń tolǵaqty ári túıindi máseleleri kóp jaǵdaılarda joǵary jaqta sheshile bermeıdi. Kerisinshe, onyń sheshimi kóbine tómennen bastaý alyp jatady. Sirá, jergilikti ózin-ózi bas­qarý organdary men el azamat­tarynyń jáne memlekettik bı­liktiń dál osyndaı ózara tıim­di túrde is-áreket etýiniń ózge ba­lamasy tabyla koıýy eki­talaı bolsa kerek. Eń bas­tysy, mundaı jaǵdaıda elimizdiń ár eldi mekeni men aýyldaryndaǵy aǵaıyndarymyzdyń ómir súrý deńgeıi kóterile túsetini anyq. Ashyǵyn aıtqanda, aımaqtaǵy jáne tutastaı memlekettegi turaq­tylyqty baıandy etýdiń bastaý kózi de osy bolmaq. Elbasynyń Úki­­­metke jáne jergilikti atqarý organdary basshylaryna bergen tapsyrmasynyń basty máni de osy arnadan tamyr tartatyny kóterilip otyrǵan máseleniń du­­­rys­tyǵyn odan ári dáleldeı túsedi. Uzyn sózdiń qysqasy, Táýel­sizdikke qol jetkizgen jyldar­dan bergi kezeńderdegi bas­ty túıtkilderdiń biri – aýyl ákim­dikteriniń derbes bıýdjeti men qarajaty bolmaı kelgendigi belgili. Árıne, ár nár­seniń júzege asýynyń tıisti ýa­­qy­ty bolady. Mine, biz búgin sońǵy kezde respýblıkada qa­byl­­­danǵan zańdy qujattarǵa súıene otyryp, bul máseleniń de sheshimi tabylǵany jónindegi keńeıtilgen aqparatty oqyrmandar nazaryna bergendi jón kórdik. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». Batys Qazaqstan oblysy.